HORIDOIMERGEN

Selengei.

2007 оны 10-р сарын 28 Нийтэлсэн Horidoimergen

Urgen haihan toonto daidata...

<object width="300" height="80"><param name="movie" value="http://media.imeem.com/m/1DZufRWGq_/aus=false/"></param><param name="wmode" value="transparent"></param><embed src="http://media.imeem.com/m/1DZufRWGq_/aus=false/" type="application/x-shockwave-flash" width="300" height="80" wmode="transparent"></embed></object>
 

urgen haihan toonto daidata

ulgiin duuyaa shagnan hemjenhe

erin daliun yehe taigada

erin soloi erdenhei

 

selengei selelngei senguuhen buryadai sseseger dolgilhon nyutag laa

selengei selengei selengei

 

nyudliin shuvuun duulan hanginad

uhun balshir nahaa hanalshi

eryee sohin borhon haryalna

edir naham hanavshi

 

selengei selelngei senguuhen buryadai sseseger dolgilhon nyutag laa

selengei selengei selengei

 

namarai agaariiye erii yeruuhei

nangin gazar hiideye haihan bna

duulan yavaha ende turehe

duushin hezeesh baihalbi

 

selengei selelngei senguuhen buryadai sseseger dolgilhon nyutag laa

selengei selengei selengei

 

 


 

Suhe gol.

2007 оны 10-р сарын 27 Нийтэлсэн Horidoimergen

 Naidamtai alag zurhiyem
Naiguulajal bainaldaa hunei gansa

<object width="300" height="80"><param name="movie" value="http://media.imeem.com/m/Ho9F1oobgE/aus=false/"></param><param name="wmode" value="transparent"></param><embed src="http://media.imeem.com/m/Ho9F1oobgE/aus=false/" type="application/x-shockwave-flash" width="300" height="80" wmode="transparent"></embed></object>

Hurihetei altanhan delehei deeguur
Hundelen urdaja baina suhe golnoi
Hurinhen alag zurhiyem
Huleguuljel bainaldaa hunei gansa

Sesegtei altanhan delehei deeguur
Selgyeehen urdaja baina suhe golnoi
Seejenhen alag zurhiyem
Selgyuulejel bainaldaa hunei gansa

Nabshahatai altanhan delehei deeguur
Namuuhan urdaja baina  suhe golnoi
Naidamtai alag zurhiyem
Naiguulajal bainaldaa hunei gansa

 

 

Goohon hatan Dangina.

2007 оны 10-р сарын 27 Нийтэлсэн Horidoimergen

 arvan sagaan hurgiiyee
atgaad duran buryalna
alag eryeen zurhiyee
aidar duihee urgalaa

<object width="300" height="80"><param name="movie" value="http://media.imeem.com/m/0nve_lApV8/aus=false/"></param><param name="wmode" value="transparent"></param><embed src="http://media.imeem.com/m/0nve_lApV8/aus=false/" type="application/x-shockwave-flash" width="300" height="80" wmode="transparent"></embed></object>

uulguihen tengerei
under maihan haihanda
ungei goloi danginamni
yaldam geesheshni gaihaltai
goohon hatan dangina
goyoshoje nerlenhei
urin daruu zangsihne
yumhash yeheer segnenhei

 shashtiin hongio ayalgiiye
shagnaad shihen hujralaa
haraa torgom gazriiye
haraad nyuden hujralaa
goohon hatan dangina
goyoshoje nerlenhei
urin daruu zangsihne
yumhash yeheer segnenhei 

arvan sagaan hurgiiyee
atgaad duran buryalna
alag eryeen zurhiyee
aidar duihee urgalaa
goohon hatan dangina
goyoshoje nerlenhei
urin daruu zangiishne
yumhash yehee segnenhei.

goohon hatan dangina
goyosheje nerlenhei
urin daruu zangsiihne
yumhash yehee segnenhei

Нарmай Монгол улсыг мєрєєдєгч атаман Семёновыг цай ууж суухад нь баривчилжээ


XX зууны Монголын эхэн vеийн тvvхэнд зайлшгvй нэр нь дурдагдаж байдаг нэгэн бол атаман Семёнов билээ.  Тэгсэн атал vйл хэрэг нь ч, vзэл бодол нь ч тийм ч тодорхой бус, зураг хєрєг нь ч ховор байдаг. Григорий Михайлович Семёнов нь Л.Шинкаревын бичсэнээр "єргєн шанаатай, эрт халцарсан гуран байв". Буриад, Монгол болон Сибирийн казах эмэгтэй, эсвэл vнэн алдарт шашинтны хуучин ёсыг баримтлагч оросын охидын дундаас тєрсєн эрлийзvvдийг євєр Байгалийнхан гуран гэж нэрлэдэг ажээ. Атаманы хувьд монголын эрлийз бєгєєд Онон мєрний урд биед тєрсєн байна.

Цэргийн бага тушаалын даргын хvv тэрээр залуугаасаа моринд гарамгай, нутгийнхаа хєл ус, дорнын ёс заншлыг нарийн мэддэг хvн байжээ. Дээд-Vдийн цэргийн хороонд хорунжий цолтой алба хааж байхдаа цэргийн газрын зураг хийх багийн бvрэлдэхvvнд багтаж Монголын тал нутаг, говь цєлєєр урт удаан хугацаанд аялсан байна. Дэлхийн нэгдvгээр дайны vед цавчилдахдаа гарамгай, шvлэг зохион бичдэгээрээ цэргvvдийн дунд нэр алдартай байсан тєдийгvй тушаал ч тvргэн дэвшиж байжээ. Иргэний дайны vед атаман большевикуудтай Євєр байгальд дайтаж явсан байна.

1919 оны эхээр тэр Японы дэмжлэгтэйгээр єєрийгєє Байгалийн чанадын казак цэргийн атаман хэмээн зарласан бол 1920 оны нэгдvгээр сараас Орос улсын Дорнод хэсэг дэх Колчакийг залгамжлагч болжээ.
Энэ цаг vед манай хоёр хєрш Орос, Хятадын дотоод улс тєрийн байдал нэн тогтврргvй байсан бєгєєд аль, алинд нь Монголыг анхаарах сєгєє байсангvй. Харин Япон улсын манай орныг сонирхох сонирхол эрс нэмэгджээ. Тэд нэгдсэн нэг Монгол улс байгуулагдвал "Хятадад ч дарамт vзvvлнэ, Оросын Алс дорнодыг эзлэх аятайхан ч бэлтгэл талбар болно" гэж vзсэн байна.

Наран улсын энэ санааг хамгийн тvрvvнд уухайлан дэмжиж, vнэнчээр зvтгэсэн хvн нь монголын эрлийз атаман Семёнов байлаа. Тэр япончуудтай хамтран Ар болон Євєр Монгол, Буриад Монгол, Барга, Хєхнуур зэрэг монголчуудын оршин суудаг нутгийг багтаасан нармай Монгол улс байгуулах их хурал зарлан хуралдуулжээ. 1919 оны хоёрдугаар сарын 25-наас гуравдугаар сарын зургаанд Чита хотод болсон их хуралд Барга, Буриад, Євєр Монголоос оролцсон ба харин Ар Монголоос нэг ч хvн оролцсонгvй. Г.М.Семёновын цэргийн ивээл дор болсон их хурлаас холбооны бvтэцтэй нэгдсэн Монгол улс байгуулж буйгаа зарлан Тvр Засгийн газрыг Євєр Монголын Нэйс гэгээнээр тэргvvлvvлэн буй болгожээ.

Цэргийн яамны сайдаар Євєр Монголын Найдан ван, Дотоод яамны сайдаар Баргын Цэнд гvн, Гадаад яамны сайдаар Буриадын Цэвээн Жамсрано томилогдож, Сангийн яамны сайдыг хуралд оролцоогvй Гадаад Монголын мэдэлд vлдээсэн байна. Харин атаман нэгдсэн Монгол улсын Тvр Засгийн газрын тэргvvн зєвлєх болжээ. Их хурлаас Нийслэл хvрээ рvv элч илгээж, Богд гэгээнд атаманы хувийн бэлэг болгон автомашин явуулсан байна. Гэвч Орос, Хятадын хvчтэй шахалтад орсон Хvрээний ихэс тэднийг дэмжсэнгvй. Орос, Хятад тєдийгvй Англи, Франц улс Японд эсэргvvцлээ илэрхийлжээ. Ийнхvv Япон илт дэмжихээ больсноор атаман Семёновын мєрєєдсєн нармай Монгол улс тэр дороо замхран алга болсон байна.

1920 оны сvvлээр Г.М.Семёнов Японы эрх баригчдад холбоо байгуулах, хамтран ажиллах санал тавьсан боловч "Оросын ард тvмэнд нєлєєлєх таны нєлєєлєл єдєр ирэх тусам суларч байна" гэсэн хариу сонсчээ. Аргагvйдсэн атаман Зєвлєлтvvдэд хандан мєн л холбоо тогтоох, хамтран ажиллах санал тавьсан гэдэг. Vvнийг Барон Унгерний єгсєн мэдvvлгээс харж болно. "Атаман Семёнов 100 сая иен єгвєл Японыг эх газраас ховх цохин гаргах vvрэг хvлээе гэсэн санал 1920 оны наймдугаар сард гаргасныг та мэдэж байсан уу?" гэсэн асуултад Барон "Vгvй, мэдээгvй. Надад энэ нь хачирхалтай санагдаж байна.

Учир нь Семёнов бол ухаантай хvн. Ухаантай гэдгээрээ тооцоотой, ашиг хонжоогоо ойлгодог гэж хэлэх гэсэн юм. Гэхдээ би танд vнэнээ хэлье, Семёновын саналын талаар юу ч мэдээгvй байсан. Харин одоо би урьд нь гадарладаггvй явсан олон зvйлийг ойлгож байна. Семёнов большевикууд тvvнд сайн суудал єгнє санаад тэр саналаа vнэн сэтгэлээсээ тавьсан гэж бодож байна" гэж хариулсан байдаг. Ингээд дэмжлэггvй болсон атаман ойрын хvмvvсийнхээ хамт хятад руу гарч явж, Харбинд суурьшсан байна. Юр.Корольковын тодорхойлсноор "Бухынх шиг бvдvvн хvзvvтэй, лагс том биетэй, Кайзер Вельгелмийнх шиг сєрсгєр ширвээ сахалтай, монгол царайтай, морин цэргийн майга хєлтэй" атаман гучаад оны эх гэхэд Хойд хятадад эхлээд маршал Жан Зо Лин, дараа нь тvvний хvv Жан Сюэ Лянгийн нууц ивээлээр 15 мянган морин цэрэг захирч байжээ.

Урьдын хамтрагч япончууд тvvнд зэвсэг нийлvvлж, мєнгєн зээл олгож байсан байна. Тэр vед япончууд атаманы цэргийг хэрэгтэй цагт Зєвлєлтийн хилд халдан довтлох тєлєвлєгєє боловсруулаад байжээ. Гэвч энэ тєлєвлєгєє хэрэгжээгvй билээ. Харин атаман Семёнов 1921-1945 онуудад янз бvрийн тагнуул, хорлон сvйтгэгчдийг ЗЄВЛЄЛТИЙН хил рvv явуулах ажлыг голлон гvйцэтгэж байжээ. Зєвлєлтийн тагнуул, туршуулууд ч атаманы алхам бvрийг анхааралтай ажиглаж байсан нь мэдээж.

Чєлєєлєх дайн эхэлсэн бараг анхны єдрєєс Зєвлєлтийн тагнуулчид атаманы хойноос мєрдсєн байна. Тэд хамгийн эхэнд атаман Семёновыг Харбин ба Чанчун хотод байхгvй байгааг олж тогтоожээ. Тvvнийг Токио руу зугтаж магадгvй учраас Байгалийн чанад дахь фронтын штабаас Даирен, Порт-Артур хотуудад нэгэн зэрэг агаарын десант буулгах шийдвэр гаргасан байна. Десант ч амжилттай болж, атаман Семёновыг Даирен хотод цай ууж суухад нь баривчилжээ.

Десантчдыг гэнэт дайран орж ирэхэд атаман мэлрэн гайхаж, хэсэг зуур таг дуугvй суусан тєдийгvй євдєг дээрээ халуун цай асгаснаа мэдрэхгvй сууж байсан гэдэг. Тvvнийг бvх л бичиг баримт, залуу гэргийнх нь хамт Манжуурын нийслэл Чанчун хотод онгоцоор авчирч, Байгалийн чанад дахь фронтын штабт байцааж эхэлжээ. Тэрээр Зєвлєлт улсын эсрэг vйлдсэн бvх хэргээ хvлээсэн байна. Харин байцаалтын дараа єєрийг нь байцаасан генералд хоёр асуудал тавьжээ.

-Дэлхийн нэгдvгээр дайны vед оросын казах цэргийн нэг хороонд байлдаж явсан маршал С.М.Будённыйтэй уулзах боломж олгох эсэх?
-Насан єндєр болсон тvvнд єєрийн vхлээр vхэх боломж олгох эсэх?
Тvvний сvvлчийн хоёр хvсэл биелээгvй бєгєєд цэргийн шvvхээс атаман Г.М.Семёнов, генерал А.Бакшеев, У.Гармаев нарыг дvvжлэн алах шийдвэр гаргаж, ёсоор болгожээ.

П.ТУЛГАА
Болсон явдал /17/ www.olloo.mn

Haisa ovgiin Uzeen buriad Damdinii Suhbaatar.

2007 оны 10-р сарын 20 Нийтэлсэн Horidoimergen

Tsereg uls turiin nert zutgelten Damdinii Suhbaatar (1893-1924)

1921 onii 2 saraas 12 sariin hoorond (10 sariin dotor) mongol nutagt bolson niit 168 zevsegt tulaldaanii 122 iig ni udirdan bugdend ni yalalt baiguulsan aguu janjin bilee.

 

BIDNII ULS (mongol tuurgatan ulsuud) EV SANALAA NEGETGEN NEGEN ZEREG ZORIGLON HUDULVUUS BIDEND MEDEHGUI CHADAHGUI ZUIL UGUI BUGUUD TSENGELIIN MANLAIG (Narmai mongol baiguulah) OLJ BOLHIIG DAN GANTS BIDNII SETGELIIN CHIN ZORIG MEDNE!!! "D.Suhbaatariin hushuun deerh bichees. Suhbaatariin talbai. Ulaanbaatar hot."

 

( 2006-01-05)

ОХУ-д сүүлийн жилүүдэд Холбооны субьектүүдийн тоог багасгах замаар захиргааны системийг төгөлдөржүүлэх, бүс нутгуудын эдийн засгийн бие даасан байдлыг хөгжүүлэх бодлого хэрэгжүүлж байгаа билээ.

Энэхүү бодлогын хүрээнд бага үндэстнүүдийн өөртөө засах автономит эрхтэй субьектүүдийг дийлэнх хувийг нь орос үндэстэн эзэлсэн, хүн ам ихтэй бөгөөд эдийн засгийн хувьд илүү хүчирхэг мужуудтай нэгтгэх ажиллагаа явагдаж байгаа юм. Vүнд Орос орны туулж өнгөрүүлсэн гашуун түүхийн золиос болж, тэртэй тэргүй эрх нь хөндөгдөж, хавчлага зовлонд өртөгдсөн бага үндэстнүүд ихэд дургүйцэж байгаа бөгөөд энэ нь эдийн засгийн тооцоо баримтад тулгуурлаагүй, зохиомол үр өгөөжөөр халхавч хийсэн “оросжуулах” бодлого хэмээн үзэж байна.

Харин одоо буриад-монголын ард түмний нэгэн хэсэг нь оршин суудаг Уст-Ордын Буриадын Автономит Тойргийг Эрхүү мужтай нэгтгэх төлөвлөгөөний ээлж ирээд байна. Хэрэв ийм нэгтгэл болж өнгөрвөл уугуул нутагтаа өөртөө засах эрхгүй болж хоцрох буриад түмний үндэсний соёл устаж үгүй болох аюултай хэмээн буриадын залуу үеийнхэн үзэж байгаа юм. Эдгээр залуусын үзэл бодлын талаар 2006-01-05-ны UBPost сонинд Янис Чакарсын бичсэн мэдээллийг монгол хэлнээ орчуулан толилууллаа.

0 -өөс доош насны ойролцоогоор 2000 залуус 2005 оны 5-р сард ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В. Путинд “Буриад түмний газар нутгийг сэргээх” талаар нээлттэй захидалбичиж, гарын үсгээ зуржээ. Энэ нь үндэстэн хоорондын асуудалгүй, улс төрийн хувьд идэвхгүй ч гэж хэлж болохоор нутгийн хувьд маш сонин үзэгдэл юм.

өөрчлөн байгуулалтын давалгаа болон ЗХУ бүрэлдэх үеийн үймээн энэ нутгийг тойрч гараагүй боловч хаа сайгүй болж байсантай адил цунамигийн хүчээр өрнөөгүй юм. ОХУ-ын үндэстэн хоорондын асуудалтай бусад нутгуудтай харьцуулахад Буриад Улс нь өнөөдөр ч олон хүний нүдэнд тайван төрхөө хадгалсаар байна. Нээлттэй захидал нь уламжлалт соёлоо хамгаалахын төлөө энгийн буриадуудыг, ялангуяа залуучуудыг нэгтгэх анхны оролдлого болжээ.

Сүүлийн жилүүдэд яригдаж буй Оросын Холбооны 89 субекьтүүдийн тоог багасгах замаар холбооны захиргааны ажиллагаа болон эдийн засгийг сайжруулах бодлогын хүрээнд Уст-Ордын Буриадын Автономит Тойрог болон Эрхүү Мужыг нэгтгэхээр төлөвлөгдсөн нь энэхүү захидлыг бичих шалтгаан болжээ.

Захидал бичигчид нь хэт даврагч, радикалууд биш боловч Уст-Ордыг Эрхүү мужид нэгтгэх нь сүүлийн үед өргөн тархаад байгаа оросжих явцыг улам лавшруулна хэмээн эмээж байгаа бөгөөд үүний оронд 1937 оны Буриад-Монголын Бүгд Найрамдах Социалист Улсын хилийг сэргээхийг санал болгожээ. Тэд урьд нь нэгдмэл нэгэн Бүгд Найрамдах Улсад хамрагдаж байсан Уст-Орд, Ага болон бусад уугуул нутгуудын буриад түмэн хүчээр таслагдан хуваагдсаныг цохон тэмдэглэсэн байна.

Захидалд Ерөнхийлөгч Путинг “буриад түмний нэгдмэл Буриад Улсад оршин тогтнох эрхийг хамгаалан дэмжихэд” уриалаад, энэ нь “түүхэн үнэнд нийцнэ” гэжээ. Тэд төр бол бүс нутгийн соёлыг хамгаалах баталгаа гэдэг үүднээс хандсан байна. Түүнчлэн “үндэсний автономит эрхгүйгээр буриад хэл, соёлыг хадгалан хамгаалах нь бараг боломжгүй зүйл” хэмээн нэмж бичжээ.

Эсэргүүцлийн ажиллагааг “Залуу Эрдэмтдийн Бүсийн Холбоо” зохион байгуулсан бөгөөд Холбооны тэргүүн Николай Цэрэнпилов “буриад ба монголчуудын хооронд бага зэргийн нутгийн ялгаа байхаас биш бараг нэг соёлтой ард түмэн юм” гэж хэлсэн байна. Бүс нутагт нэгэнт бий болсон энэхүү эсэргүүцлийн хөдөлгөөн нь удахгүй замхран алга болох зүйл биш гэдгийг харуулах үүднээс түүнийг санаачлагчид гарын үсэг зурагчдын насыг 40-өөр хязгаарлажээ.

Нутгийн хэвлэл мэдээллийнхэн энэ тухай чимээгүй өнгөрсөн ба харин захиргааны зүгээс Уст-Ордыг Эрхүү мужид нэгтгэх талаар хэлэлцэх дугуй ширээний уулзалтыг зохион байгуулжээ. Энэ ажиллагаа нь Москва дахь Ерөнхийлөгчийн захиргаанд захидал хүрсэнээс нэг сарын хойно болсон боловч ноён Путинээс өдий хүртэл хариу ирээгүй байна. Мөн Улсын ДУМА, Холбооны Зөвлөл болон Сибир дэх Холбооны Төлөөлөгч нарт захидлын хуулбарыг хүргүүлсэн боловч тэднээс хариу ирээгүй байна. Ноён Цэрэнпилов эсэргүүцлийн ажиллагаа амжилттай болно гэдэгт төдий итгэлтэй биш байгаа боловч ядаж л “бид бол үл тоомсорлогдохуйц бөгөөд хувь заяагаа гаргуунд нь хаясан үндэстэн биш” гэдгийг Москвад ойлгуулахыг зорьж байгаа ажээ.

Гэвч үүнээс үл хамааран Уст-Ордыг Эрхүүд нэгтгэх төлөвлөгөө байсаар байна. Уст-Ордын хүн амын ихээхэн хувийг орос үндэстэн эзэлдэг ба эдийн засаг нь ядууралд орсон нь хүмүүсийг нэгтгэлийн төлөө саналаа өгөхөд хүргэж болзошгүй хэмээн нэгтгэлийн эсрэг тэмцэгчид болгоомжилж байна. Уст-Ордын эдийн засгийн ядуурал нь түүнийг Эрхүү мужтай нэгтгэснээр шийдэгдэнэ гэдэгтэй ноён Цэрэнпилов санал нийлэхгүй байгаа юм. Тэрээр “энэ бол гар бариад бугуй барихтай адил үйлдэл” бөгөөд үүний үр дүнд нутгийн буриадуудын монгол соёл устах аюултай гэж хэлжээ.

орчуулсан Жаргал

Jich : 2006 ond Ust Ordiin buryatiig orsod negtgesen. 2007 ond Agiin buryatiig orsod negtgesen. Buriad mongol zaluuchuudiin temtsel gantsaardaj bna. Delhiin mongolchuudad negdmel temtsel heregtei! 

 

 

Алтаргана наадам анх эхэлсэн тvvх

2007 оны 10-р сарын 18 Нийтэлсэн Horidoimergen
Өөрсдийн туулж өнгөрүүлсэн түүхээрээ зүй ёсоор бахархах эрхтэй, эдүүгээ цагт дэлхийн олон улс оронд тархан амьдардаг болсон ч яахын аргагүй үндэс гарал, хэл, соёл, шашин нэгтэй үндэстэн бол монголчууд буюу монголын олон угсаатнууд юм аа. Өнөө цагт Армонгол буюу халхмонголчууд (Монгол улсад), Өвөрмонголчууд (Хятад улсад), Буриадмонголчууд (ОХУ, Монгол улсад), Ойрдмонголчууд (Шинжаанд, Монгол улсад), Халимагмонголчууд (ОХУ-д), хэл соёл нь өөр болсон Тувамонголчууд (ОХУ-д), Хазаармонголчууд (Афганистанд), Өмнөдмонголчууд (Өмнөдхятадад) гэсэн монголчуудын томоохон бүлэглэлүүд амьдарцгааж байна. Цөөн бүлэг хүмүүс Халимагмонголчууд (АНУ-д), Өвөрмонголчууд (Тайваньд), Буриадмонголчууд (Австрали, Францад), өнгөрсөн зууны эхээр цагаачлан гарсан байдаг юм байна. Харин одоо цагт ажиллахаар гарсан монголчууд Солонгос, Европын холбоо, АНУ-д амьдарцгаадаг.

1990 оны цагаан морин жилийн ардчилсан хувьсгал нь Монгол туургатны үе үеийн үндэсний ухамсрын мандал бадралын шинэ үеийг эхлүүлсэн билээ. Социализмын он жилүүдэд үндэсний үзэлтэн гэгдэхээс эмээж сэтгэл зүрхэндээ битүүхэн тээж явсан үндэснийхээ арвин их ёс заншил, бахархалт түүхээ одоо цагт монголчууд ил тодоор сэргээн сурталчилж бахархангуй бичиж туурвих болсон юм. Олон монголчуудын нэгэн салаа мөчир болсон Буриадмонголчууд ч мөн эрүүл саруул шинэ цаг үеийн ачаар өөрсдийнхөө туулж өнгөрүүлсэн түүх соёл, зан заншлаа сэргээх сурталчлах сэтгэлийн хүсэл тэмүүллээ биелүүлж эхэлсэн юм аа.

1990 ээд оноос хойш Буриадын өв соёлын нийгэмлэг, Буриадын өв соёлыг сэргээн хамгаалах сан, Угай бэшэг сонин гаргах, сумдууд нутгийн иргэдээ цуглуулж уулзах зэрэг янз бүрийн хэлбэрийн ажлыг эхлүүлэн оролдож эхэлсэн. Оросын буриадад ч соёл заншлаа сэргээх оролдлогууд олон гарсан. ЗХУ задарч ОХУ байгуулагдсаны дараа тэд өөрийн улсаа Бүгд Найрамдах Буриад Улс гэж нэрлэх болсон. Энд би нэгэн санаа хэлмээр санагддаг юм. Анх 1920 -иод оны үед ЗСБНАвтономит Буриадмонгол Улс гэж байгуулагдан 1950-иад он хүртэл нэрлэгдэж байсан ба сталинизмын нөлөөгөөр монгол гэдэг нэрийг нь хасаж үндэс нэгт ард түмнүүдийг оюун, сэтгэл санаагаар холдуулах бодлого эхэлсэн билээ. Харин дэлхий даяар ардчилал эрх чөлөөг дээдэлсэн энэ эрин үед Буриадмонголчууд маань анх байгуулагдаж байсан улсынхаа анхны нэрийг дахин сэргээгээсэй гэж хүсдэг юм аа. Тийм учраас одооноос эхлэн бид Буриадмонгол зон түмэн гэж нэрлэж ярьж заншмаар байна.

Ардчилал шинэчлэлийн эхний жилүүд болох 1992 - 1996 онд Хэнтий аймгийн Засаг даргаар Дадал сумын уугуул харъяат Цэдэндамбаагийн Балдандорж (Энэ хүн Дорнод аймагт Усны аж ахуйн барилга угсралтын конторын даргаар ажиллаж байсан) Аймгийн соёлын хэлтсийн даргаар мөн Дадалын уугуул харъяат Дуламжав, Ардын дуу бүжгийн Хан Хэнтий чуулгын даргаар Мөнхжаргал, Чуулгын дуу хөгжмийн багшаар мөн Дадалын уугуул харъяат Монгол улсын урлагын гавъяат зүтгэлтэн Дуламын Гомбо нар ажиллаж байлаа.

1994 оны аймгийн соёлын ажлын төлөвлөгөөнд Дадал суманд сайн дурын ардын авъяастнуудын дунд буриад дуу дуулаачдын тэмцээнийг зохион явуулахаар төлөвлөсөн байв. Тэр үед Дадал сумын Засаг даргаар Хуацай овгийн Галсаны Доржсүрэн, ИТХ-ийн нарийн бичгийн даргаар Хуацай Баатарцогтын Даваажаргал, Засаг даргын орлогчоор Ганхуяг миний бие, нийгмийн бодлогын түшмэлээр Чимиддоржийн Баярмаа нар ажиллаж байв.
1994 оны 3-р сарын эхээр Буриад дууны тэмцээнийг зохион явуулах болсон шийдвэр, төсөв хөрөнгийг нь орон нутгаас гаргах тухай аймгийн Засаг даргын албан тоот бичиг ирлээ. Сумын Засаг дарга уг албан бичгийг үзээд Засаг даргын орлогч болон сумын нийгмийн бодлогын түшмэл нарт ажлын төлөвлөгөө гаргахыг даалган цохлоо. Уг албан бичигт буриад дууны тэмцээнийг зохион явуулахад аймгийн төвийн "Суварга" ХК 30 000 төгрөгөөр ивээн тэтгэснийг дурьдсан байсан. Энэ компанийн захирал нь Дадал нутгийн уугуул Дашдаваагийн Дашдондог гэдэг шижигнэсэн залуу юм.
Мөн уг тэмцээнийг зохион явуулах тухай болон ардын авъяастнуудаа оролцуулахыг сануулсан албан бичгийг аймгийн соёлын хэлтсээс Биндэр, Батширээт суманд явуулсан болов уу гэж санагддаг.Учир нь үнэндээ тэр үед иймэрхүү арга хэмжээг ихэвчлэн дээрээс зохион байгуулан даалгадаг байлаа. Одоо ч гэсэн сумдыг бүсчилсэн урлаг спортын уулзалт бага наадмыг үе үе зохион явуулдаг билээ.

Ингээд бид 1994 оны 6-р сарын 11 - 13 нд уг тэмцээнийг зохион явуулахаар шийдээд мөн Биндэр, Батширээт, Баян-Адарга, Норовлин сумын удирдлагад ардын авъястнуудаа тэмцээнд оролцуулах тухай урилга явуулсан юм. 5-р сарын эхээр тэмцээнийг зохион явуулах сумын комиссыг зохион байгуулж даргаар нь намайг томиллоо. Ингээд сумынхаа ардын авъяастнуудаа цуглуулаад бэлдүүлж эхлэв. Энэ л үеэс Баярмаа, Даваажаргал ах, бид нар ердийн л нэг сайн дурын уран сайханчдын бүсийн уралдаан маягийн юм биш ер нь нэг л сайхан шинэлэг юмыг, болж өгвөл Буриадмонгол зон түмний урлаг соёл, зан заншлыг магтан дуулсан, сэргээн дэлгэрүүлсэн байнга уламжлал болон явагдаж байдаг ер бусын сүрлэг том сайхан наадмыг эхлүүлэх юмсан гэж ярилцаж эхэлсэн.

5-р сарын дундуур тэмцээнийг зохион явуулах комиссын хурал болж бэлтгэл ажил ямар байгааг ярилцав. Хуралд сумын Засаг дарга Хуацай Галсаны Доржсүрэн, ИТХ-ын нарийн бичгийн дарга Хуацай Баатарцогтын Даваажаргал, Тамгын газрын дарга Сэрээнэний Оюунбилэг болон комиссын гишүүн 10 аад хүн байв. Тэр үед сумын клуб маань шатчихсан тэмцээнийг явуулах тайз, зрительтэй заал байхгүй жаахан хэцүүхэн л байлаа. Энэ хурал дээр бид бодож байсан санаагаа хэлэлцлээ. Хүмүүс ер нь их нааштай хүлээн авч дэмжиж байнаа. Бид ярилцсаар байгаад уламжлал болон явагдаж байдаг Буриадмонгол зон түмний урлаг соёлын наадмыг албан ёсоор анхдагч болгон эхлүүлье аа, хэдэн жил тутамд явагддаг байх хугацааг нь тогтооё гэдгийг санал нэгтэй шийдлээ. Энд би наадам маань тодорхой нэртэй байх нь зүйтэй тэгээд жил тутам явагдаж байдаг байх нь зүйтэй гэсэн санал хэлэв. Хүмүүс мөн л энэ саналын эхнийхийг бүгд дэмжлээ, харин зарим хүмүүс хугацааны хувьд 3 жил тутам, 4 жил тутам байх нь зүйтэй гэж байна. Хэрэв эхний үед ойр ойрхон зохиохгүй бол 3 - 4 жил тутамд 1 удаа явагдаж байна гэж шийдвэл хүчээ авч чадахгүй мартагдана гэж би бодож байснаа хэллээ. Учир нь Оросын Буриадууд иймэрхүү наадмыг мөн л нэг удаа эхлээд төдий л хүчээ авч уламжлал болж чадалгүй мартагдсан гэж би сонссон байсан юм. Бид ийнхүү ярилцсаар байгаад 2 жил тутам явагддаг байхаар тогтоод дараагийн наадам явуулах сумыг нь тэмцээний дараагаар шийдэж наадам явуулах эрхийг нь албан ёсоор хүлээлгэн өгье гэж шийдлээ.
Мөн дараагийн наадамд Дорнод аймаг Улаанбаатар хот болон буриадмонголчууд амьдардаг аймгуудад урилга явуулаад өргөн том наадам болгоё гэж ярилцаж байлаа. Энэ үед бид гаргасан санал маань нутгийн зон түмний маань хүсэн хүлээж байсан, хүн бүхний мөрөөдөж байсан санаа байсныг ойлгосон юм.

Дадалчууд бид иийнхүү уламжлалт их наадмын эхлэлийг тавих болсондоо маш их баяртай байсан ба хүн бүхэн дотроо хэзээ нэгэн цагт Оросын, Хятадын, улмаар дэлхийн өнцөг булан бүрийн буриадмонголчууд оролцсон олон улсын хэмжээний маш сайхан сүрлэг их наадам болоосой гэж зүрх сэтгэлээсээ хүсэн мөрөөдөж байсан юм аа.Тийм ч учраас эхлүүлсэн үйлсээ улам баталгаажуулахын тулд оноосон нэртэй болгоё гэдэг асуудлаа ярилцлаа. Би дотроо Тоонот нютаг юм уу, Алтаргана гэсэн нэр өгвөл зүгээр юм даа гэж бодож явсныгаа хэлэв. Учир нь бүх буриадуудын дуртай хүндэлдэг, мэддэг аль нэг дууны нэрээр нэрлэж сүлд болгон дуулж байвал сайхан юм л гэж бодож байлаа. Хүмүүс санал хэлж байнаа. Доржсүрэн дарга Улаалзай гэж нэрлэе дуу нь ч их сайхан юм гэж байна. Сумын нийгмийн бодлогын түшмэл Ч.Баярмаа Алтаргана гэдэг нь сайхан сонсогдож байна энэ нь дээр гэлээ. Доржсүрэн дарга өөрийнхөө саналаар зүтгэсээр байлаа. Би Баярмаагийн саналыг дэмжиж тэгвэл ерөөсөө Алтаргана гэж нэрлэхээр тогтоё гэлээ. Даваажаргал ах болон бусад хүмүүс ч Алтарганыг дэмжлээ. Ингээд олонхийн саналаар Алтаргана дээр тогтсон ба би ч Алтаргана наадмын анхны эмблемийг өөрөө зурж хийхээр шийдлээ.
Би тэр үед алтаргана гэдэг ургамлын талаар буруу бодолтой байсан юм билээ. Учир нь буриадууд агдарганаа гэдэг цагаан төмсний улаан цэцгээс том улаан цэцэгтэй Дагуур сараана гэдэг цэцгийг Баяндун сумын харъяат геологич Шагдарын Батжаргал багш маань надад Дадал сумын Балжийн голд ургасан байхад нь таараад Алтаргана гэж хэлсэн юм. Тэгээд би том дугуй тойрог зураад голд нь дээшээ хонхлон дэлбээлсэн 5 дэлбээт уулын болон голын нугад ургадаг үзэсгэлэнт улаан цэцгийг зураад дээр нь дугуйруулан Буриад түмний дууны наадам, доор нь дугуйруулан Алтаргана 94 гэж бичээд эмблем болгон зурчихлаа.

Удалгүй 5-р сарын сүүлээр аймгаас Соёлын хэлтсийн дарга Дуламжав, Хан Хэнтий чуулгын дуу хөгжмийн багш Урлагын гавъяат зүтгэлтэн Дуламын Гомбо, мөн Дадалын уугуул харъяат Хан Хэнтий чуулгын хөгжимчин соёлын тэргүүний ажилтан Сэрээтэрийн Гүрсоронзон (Энэ хүн Дорнодын театрт ажиллаж байхдаа Бадамдорж гуайн шүлгээр "Нютаг уhанай дуун" гэж сайхан дуу зохиосон) нар тэмцээний бэлтгэл ажил шалгах, туслах зорилгоор ирлээ. Бид бэлтгэл ажлаа танилцуулаад улмаар уламжлалт наадам болгон эхлүүлэх болсоноо хэлээд би зурсан эмблемээ үзүүлчихэв. Тэд мөн л зөв зүйтэй сайхан санал байна хэмээн бүгд дэмжиж байнаа. Гэтэл Дуламжав дарга буруу цэцэг зурсан байна Алтаргана гэдэг чинь энэ биш алтан харганархуу юм байж таараа. "Ар газар ургадаг ац бөхтэй алтаргана, энгэр газар ургадаг иш бөхтэй алтаргана" гэдэг биз дээ энийгээ өөрчил гэлээ. би бас зурсан юм аа хамгаалаад жаал маргав. Дуламжав дарга өөрчлөх нь зүйтэй гээд 6-р сарын 1 гэхэд хөтөлбөрөө гаргаад анонс юм аа гаргаж тавь клуб чинь шатчихсан байдаг, тэмцээн болон концерт явагдах тайз, заалаа бэлэн болго, сумынхаа тоглолтыг улам сайн болго гэх мэт үүрэг өглөө. Би ч даруйхан сумынхаа ганц зураач болох Сүндэвийн Өлзийбаярт анхдугаар Алтаргана наадмын хөтөлбөрөө өнөөх эмблемтэйгээ өгөөд цагаан даавуу авч өгөн анонсоо хийлгээд сумын төвийн хамгийн том барилгын нэг олны хөлийн газар болох гуанзны нүүрэн талд өлгөчихвөө. Одоо ч том улаан цэцгээр эмблем болгосон анхны алтаргана наадмын анонс, тоглолтын тайзны ард өлгөж байсан ватман цаасан дээр өнөөх миний зурсан эмблемийг би хадгалж байгаа. Хэзээ нэгэн цагт Буриадмонголчуудын түүх соёлын музей байгуулж үзмэр болгон тавина даа гэж бодож явдаг аа.

Анонс гарсаны дараа нутгийн зон олон маань ч ярих яриатай болж сэтгэл нь сэргэн бидний ажлыг шууд дэмжлээ. Дадал сумын Цэрэнпилийн Жамсранжав захиралтай (Одоо сумын Засаг даргаар ажиллаж буй) "Балжхаан" компани өөрсдийн зардлаараа сумын спорт зааланд тоглолт явуулах тайз, зрителийн сандалуудыг хэдхэн хоногийн дотор хийж тавьсан. Дадалын хүмүүс сэтгэл санаагаараа болон биеээрээ эрвийх дэрвийхээрээ Алтаргана наадамдаа туслав. Гурван нуурын амралт зарим зочдыг үнэгүй хүлээн авч байрлуулахаа амаллаа. Гүрсоронзон ах маань нутгаа бодож нэрээ бодож сумынхаа уран сайханчдын тоглолтыг болон тэмцээнд оролцох авъяастнуудаа чин сэтгэлээсээ бэлдсэн. Даваажаргал ахай анхны Алтаргана наадмын зочдод дурсгах дурсгалын дарцагуудыг цагаан даавуун дээр цоолбордож өдөржин шөнөжин хийсэн юмдаг.

Ингээд Буриадмонгол зон түмний дуу хуур, урлаг соёлын анхны Алтаргана 94 наадам маань 1994 оны 6-р сарын 11 - 13-ны өдрүүдэд их Чингис хааны тоонот буриадмонгол зон түмний нутаг болсон алтанхан Онон, ариухан Балж хатан ижийн хооронд, мөнхөд ногоорох нарсан ойт Дэлүүн болдог, Баян-Овоогийн энгэрт дуутайхан шуугиантайхан болж өнгөрсөн билээ. Анхны Алтаргана наадмыг зохион явуулахад Аймгийн зохион байгуулагчдыг ахалж аймгийн Засаг даргын орлогч Батмөнх (Сумочин Кёкутэнзан Энхбатын аав) шүүгчээр Хан Хэнтий чуулгын дарга Мөнхжаргал мөнөөх Дуламын Гомбо багш, Хан Хэнтий чуулгын хөгжмийн удирдаач Батноров сумын уугуул Базарваанийн Авирмэд, нар ажилласан. Тэд ч үнэн сэтгэлээсээ биднийг дэмжиж наадмыг улам сайхан болгосон. Мөн Хан Хэнтий чуулгын жүжигчид ирж наадмын хөтөлбөрт оролцон буриадмонгол зон түмэндээ ая дуугаа өргөн тоглосон юм аа. Энд залуу дуучин Энхзул чуулгын жүжигчин байхдаа ирж ая дуугаа өргөж байсан юмдаг. Монголын үндэсний телевизээс Хаянхярваа гуайгаар ахлуулсан хөгжмийн студийн групп ирж ажиллан анхны Алтаргана наадмын бүх бичлэгийг хийсэн ба дараа нь хоёр ч удаа орон даяар нэвтрүүлэг хийж үзүүлсэн билээ. Анхны Алтаргана наадамд Дадал, Биндэр, Батширээт, Мөрөн сумд болон Өндөрхаан, Бэрхээс ардын авъяастнууд оролцсон ба Дадалын Цэдэндоржын Янжмаа (Гавъяат жүжигчин буриад дуу дуулаач Ц.Ичинхорлоогийн дүү нь), Биндэрийн ахмад авъяастан Гомбо гуай, залуу авъяастан Батбаатар (Сүүлд СУИС төгсөөд одоо төмөр замын чуулгад дуучин болсон "Морин хуур минь" гэдэг дуу дуулж байгаа), Мөрөн сумын нэг жаахан охин нар түрүүлж тэмцээний алтан медалиар шагнуулж байлаа. Дадал сумаас залуу авъяастан Одончулуун, Нарангэрэл, Цэрэнпаа, Цэвэлмаа, Энхмэнд, Сэнжим ахмадуудаас Дашням, Хорлоо, Цэнджав нарын хүмүүс оролцсон, бусад сумдаас нийтдээ 30 аад авъастнууд, 50 гаруй зочид төлөөлөгчид оролцсон. Ингээд бид дараагийн хоёр дахь Алтаргана наадмыг зохион явуулах эрхийг амжилттай оролцсон Биндэр нутгийнхандаа хүлээлгэн өгөөд наадмын дараа бүх зочдоо урин Ононой голын Цээнтэйн тохойд галаа асаан бүх л шөнөжингөө ёохороо хатарч хөгжин цэнгэлдэж билээ.

Буриадмонгол зон түмний урлаг соёлын Алтаргана их наадам ийнхүү өртөөлөн эхэлж 1996 онд Биндэр суманд амжилттай болж өнгөрсөн. Энэ наадамд аймгийн Засаг дарга Балдандорж баавай маань өөрийн биеээр оролцсоон.

Гурав дахь Алтаргана их наадам 1996 онд Батширээт суманд болсон ба энэ их наадмаас эхлэн Монгол орны өнцөг булан бүрээс буриадмонголчууд маань уухайлан оролцож эхэлсэн. Эндээс л эхлэн дараагийн 4 дэх Алтаргана их наадмыг домог түүхт Дорнод аймгийн Дашбалбарчууд маань хүлээн авч чухамхүү олон улсын их наадам болох эх суурийн амжилттай тавьсан билээ.

Дөрөв дэх Алтаргана их наадам 2000 онд Дашбалбарт болж Эрхүүгийн гэдэг Оросын баруун буриад, Улаан-Үдийн гэдэг БНБуриад улс, Агын буриадаас зочид төлөөлөгчид ирж оролцон нижгэр наадам болсоноороо түүхэнд домог болон үлдсэн. Дашбалбарын наадмын үеэр Алтаргана наадмыг зохион явуулах талаар зөвлөлдөж байх олон улсын хороог байгуулахаар эхлэн үүсгэсэн баримт бий. Эндээс Алтаргана их наадам маань Монголынхоо хилийг даван олон улсын Буриадмонголчуудын хүсэн хүлээсэн наадам болж анх дахь удаагаа Оросын Холбооны улсын Агын буриадад болохоор боллоо.

Тав дахь Алтаргана их наадам 2002 онд ОХУ-ын Агын буриадад болж анх удаа Өвөрмонголын Шэнхээн буриад ах дүү нар маань оролцож наадмын сүр жавхааг улам өргөв.

Анхны Алтаргана их наадмаас хойш эдүүгээ хүртэл яг 10 жил болжээ. Бяцхан горхиноос эх аван урссаар том мөрөн үүсдэг лугаа Алтаргана их наадам маань хүрээгээ тэлэн өргөжиж улам сайхан болсоор байна. Ийнхүү анхны Алтаргана наадам Дадал нутгийн уугуул гаралтай болон, одоо байгаа нутгийн зон олны үндэс угсаагаа бахархан, түүх соёлоо хайрласан сэтгэлийн дэмээр амжилттай болсон ба тэдний эхлүүлсэн үйлсээ бүх буриадмонголчууддаа хүргэх хүсэл мөрөөдөл өнөөдөр биеллээ олсоор байна. Нутгийн зон олны минь сэтгэл тэнийн байгаа буй заа.

2004 оны 5-р сарын 17
Чойбалсан хот.
Дадалын уугуул Балбарын Ганхуяг.

Mongol Tuurgatnuudiin Mongol Uls dahi tarhats.

2007 оны 10-р сарын 14 Нийтэлсэн Horidoimergen

 

 Zurgiig tomoor harah bol ta uuriinhuu computert save hiigeed uzeerei.

Hori buriadiin 11n ovgiin tug.

2007 оны 10-р сарын 14 Нийтэлсэн Horidoimergen

Hori buriadiin 11n esegiin jinhene tugnuud. Ezen Chingis haandaa unench yabsan Hori aimgiin 11n ovog mongol orniihoo tuluu hezeed belen! waa-waa uragshaa.

Монгол Үндэстэн оршихуйн үндэс

2007 оны 10-р сарын 13 Нийтэлсэн Horidoimergen

Нийгмийн хөгжилийн чиглэлийг яаж тодойрхойлохоос үл хамааран ( ардчилсан зах зээлийн капиталист, социалист, коммунист, хүмүүнлэг, энэрэнгүй, иргэний нийгэм ) Төр, Улс, Үндэстэний оршихуйн тулгуур үндэсүүд үл өөрчлөгдөнө.

Монгол үндэстэн оршихуйн үндэс нь:
1. Монгол үндэстэнд ген цэвэр байхад - үндэстэн мөнхөд оршихийн тулд өөрийн бусдаас ялгарах шинж байдлыг агуулсан гэнийн кодоо алдахгуй байхад оршино. Энд хэл соёл, ёс заншил, цус цэвэр байх хамгийн чухал юм!
2. Монгол үндэстэний тусгаар тогтнол, нутаг дэвсгэр, хил давтагдашгуй дархан байх эрхэд
- Аливаа юм, үзэгдэл оршин байхын тулд орон зай хэрэгтэй. Үндэстэний оршин байх орон зай нь Газар нутаг мөн. Газар нутаггүй Үндэстэн хаана орших билээ. Тиймээс Үндэстэний оршихуйн тулгуур гурван үндэсийн нэг нь газар нутаг мөн. Учир иймээс сөөм газрыг ч харийханы эзэмшилд өгч үл болно!
3. Монгол үндэстэний эрх ашиг алив бусад ( шашны болоод нийгмийн анги давхрага, эдийн засгийн бүлэглэл, хувь хүний ) эрх ашигаас өндөрт байхад оршино.
- Аливаа Үндэстэн, ард түмэн нь бусад Улс, Үндэстэн, ард түмэнтэй эрх тэгш зэрэгцэн оршихийн тулд өөрийн Үндэстэний эрх ашигийг хамгаалан дээдэлсэн Улсыг байгуулдаг. Ийнхүү Улс нь Олон эрх зүйд тухайн Үндэстэний эсвэл ард түмний эрх ашигийг төлөөлөх субъект болж өгдөг. Иймээс Үндэстэний оршихуйн тулгуур гурван үндэсийн нэг бол тухайн Үндэстэний эрх ашигийг хамгаалж байгуулсан Улс, түүний Бүрэн эрх, Эрх чөлөө мөн.
Монгол Төр оршихуйн үндэс:
1. Монгол Үндэстэн оршин байх эрхэд
2. Монгол Тусгаар Тогтнол, нутаг дэвсгэр, хил халдашгуй дархан байх эрхэд
3. Газар нутаг дээрээ бүрэн хяналтаа тогтоосон засагтай байхад оршино.
Хууль шударга байж, үнэнд үйлчлэх нь төр хүчтэй байхын үндэс мөн! Аливаа Улсын хууль тухайн Улс, Үндэстэний эрх ашигт эн тэргүүн үйлчилдэг жамтай!
Монгол Улс оршихуйн үндэс нь:
1. Монгол Үндэстэн оршин байх эрхэд
- Их эзэн Чингис хаан Монгол Улсыг Монгол Үндэстэний эрх ашгийг хамгаалан дээдэлж байгуулсан билээ. 1911 оны Үндэстэний эрх чөлөөний хувьсгал, 1921 оны Ардын ардчилсан хувьсгалын зорилго нь мөнхүү Монгол Үндэстэний эрх, Эpх чөлөө, Тусгаар Тогтнол, Халдашгvй дархан байдлыг сэргээн тогтоох явдал байсан юм! Учир иймд Монгол Улс оршихуйн тулгуур гурван vндсийн нэг нь Монгол Үндэстэний оршин байх эрх мөн!
2. Монгол Улсын Тусгаар тогтнол; нутаг дэвсгэр, хил халдашгуй дархан байх эрхэд - Үндэстэний оршин байх орон зай нь тухайн Үндэстэний уугуул, бурэн хяналтаа тогтоосон газар нутаг мөн. Газар нутаггуй Үндэстэн гэж угуй. Иймээс Улс оршихуйн тулгуур гурван үндэсийн нэг нь газар нутаг мөн! Учир иймд оршихуйн үндэс болсон өлгий нутгаасаа цөөм газрыг ч харийханы эрх мэдэлд өгч ул болно!
3. Монгол Үндэстэний эрх ашигт үнэнчээр үйлчлэх Монгол Төртэй байхад оршино.
- Улс нь Үндэстэний эрх ашигаа хамгаалан дээдэлсэн, газар нутаг дээрээ бүрэн хяналтаа тогтоосон, бусад Улс, Үндэстэнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн Төртэй байх ёстой. Энэ нь Улс оршихуйн тулгуур гурван үндсийн нэг мөн. Аливаа улсын Төр тухайн Улс, Үндэстэний эрх ашигт эн тэргүүнд үйлчилдэг жамтай. Тиймээс Төрийн ариун үүрэг бол Үндэстэний эрх ашигт үйлчлэх явдал мөн!
Үндэстэний язгуур эрх ашиг гэж юг хэлэх вэ?
1.Үндэстэний Бүрэн эрх, Эрх чөлөөг
2.Үндэстэний Тусгаар Тогтнол, нутаг дэвсгэр, хил халдашгуй дархан байхыг
3.Үндэстэний хэл, бичиг соёл, генийн сан цэвэр байхыг хэлнэ.
Энэ бол Үдэстэний язгуур эрх ашиг мөн. Үндэстний эрх ашигаас Үндэстэний үзэл төрнө. Үндэстэний эрх ашигаа дээдэлсэн Төр засагтай байхад Улс хөгжин цэцэглэж, Үндэстэн хараа дээгүүр, эрүүл чийрэг, оюн төгс байж, хийж бүтээж, цогцлоон байгуулж, аз жаргалтай амьдрах болно. Энэ бол аль ч Үндэстэн, ард тумний аз жаргалийн түлхүүр мөн бөгөөд Үндэстэний үзлийн гол зорилго мөн!
Өөрийгөө хайрлах сэтгэхүйтэй хүн Улс Үндэстэнээ,
Улс, Үндэстэнээ хайрлах сэтгэхүйтэй хүн Хүн төрөлхтөнийг хайрлах сэтгэл зүрхтэй байх болно хэмээн
Mонголын гүн ухаан сургадаг юм.
Монгол Улс, Монгол Төр, Монгол Үндэстэн оршин тогтнох тулгуур үндсүүдэд мөн Үндэстэний язгуур эрх ашигт санаатай буюу мэдсээр байж халдсан хэн боловч харийн этгээд бөгөөс дайсан, дотоодын этгээд бөгөөс Улс болоод Үндэстэнээс урвагч мөн гэдгийг Монгол хүн бүр хатуу санаж явагтун!!! Улс, Үндэстэнээс урвагч нь аливаа тахалын нянгаас ч нэн аюултай!!!
Улс болоод Үндэстэнээс урвах гэмт хэрэг нь нийгэмд үйлдэгдэж буй бүх гэмт хэрэгтэй харьцуулахад хамгийн аюултай бөгөөд хор хөнөөлийг нь тооцох ч боломжгүй юм! Тиймээс ч Улс болоод Үндэстэнээс урвасан гэмт хэрэг аль ч Улсад үхэх ялтай байдаг. Урвалтыг таслан зогсоож байж сая Төр, Улс, Үндэстэн эрүүлждэг. Төр, Улс, Үндэстэн эрүүл байж сая цэцэглэн хөгждөг.
Мартвал мөхнө!!!
Сэрэмжтэй байж зальхай, шунахай, элэг буруу урвагчдаас Төр, Улс, Үндэстэнээ хамгаалах нь Монгол Үндэстэн болж төрсөн хүн бүрийн ариун үүрэг мөн. Учир иймээс хичээн үйлдсүгэй! Дэлхийн эртний соёлт ард түмнүүд Монголыг чин шударга, эрэлхэг баатаруудын эх орон хэмээдгийг мартаж үл болно.
Монгол Үндэстэний оюуны мэлмий тунгалаг байг.
Монгол Үндэстэн, Монгол Улс, Монгол Төрийн оршихуйн тулгуур үндсүүд хас мэт бат бөх байг

Mongolchuudaa sereh tsag bolloo! Morindoo!

2007 оны 10-р сарын 12 Нийтэлсэн Horidoimergen

 Buriad-Mongolchuudiin gazar nutgiig undeserheg orsiin deerengui uzeltnuud deeremdseer l bna.

Saaralaar budsan hesgiig Haant oros deeremdsen.

Ulaanaar budsan hesgiig Zuvlult oros deeremdsen.

Uldsen tsagaan hesgiig ni Shine Oros deeremdej bna. Ust Ordiig 2006 ond. Agiig 2007 ond deeremdlee. Odoo ted Buriad Mongol Ulsiig deeremdeh beltgelee bazaaj bna.

Aga bolon Ust ordiin toiroguud ni Buriad mongoliig 70 aad jil hamgaalj teslee. Harin Buriad avtonomit ni Mongoliig ar talaas ni 70 aad jil hamgaallaa. (Ovormongol urdaas ni hamgaallaa.) Odoo orsuud mongoliin ar hamgaalaltiig ustgaj bna. soyoliin uls turiin ediin zasgiin buh hureend. Tuv azi. zuun hoid azidaa mongol tuurgatan bid geopolitikiin gantsaardald oroh uchirgui. Mongolchuudaa Geopolitikiin davuu talaa hadgalj uldeh heregtei bna. Mongol ulsiig 2 hursh maani Bambai bolgon ashigladag bilee. Bidendee ahan duus mini ungursun zuund Bambainii Bambai bolj hureelen orshloo. Hamgaalaltiig maani tumriig zev ideh met hevregshuulj bna.   

Mongolchuudaa sereh tsag bolloo! Morindoo!!!
 


Buriad-Mongoliin Undestnii Uzeltnuud. (XX century)

2007 оны 10-р сарын 10 Нийтэлсэн Horidoimergen

Ц. Жамцарано (Tseveen Jamsran), тайша Вамбацыренов (Byambaseren), тайша Аюшеев (Ayush), hurandaa Б.С. Ямпилов (Yampilov), Г. Цыбиков (Tseveg), хамбо-лама Иролтуев (Yeruult) nar zurag deer bna. 40 uud on gehed kommunistuud bugdiig ni ustgaj duussan gashuun tuuhtei. Buhel buten uls gurniig mash sainaar avaad yavchih mash uhaantai medlegtei zorigtoi ulsuud baisan yum.   Medleg baigaad Zorig baihgui bol zorisondoo hurj chadahgui! Eseg uvgud maani medlegtei zorigtoi baisan yum shuu! Odoogiin tur zasgiinhan bol ed nariin hajuud nusgai batsaanuud.

Bid yallaa!!!

2007 оны 10-р сарын 10 Нийтэлсэн Horidoimergen

 1996 ond. Sanjaasurengiin Zorig. (1962-1998)


 Ovor-Mongoliin Aradiin Namaas Delhiin Hunii Erhiin Tunhagiig tunhaglasan tavin jiliin oig dursaj heleh ug. 1968 onii 12r sariin 10.

Ovor-Mongoliin Ardiin Namiin eserguutsliin bichig.

2007 оны 10-р сарын 07 Нийтэлсэн Horidoimergen

 Statement of Inner Mongolia People's Party on 60th Anniversary of the Establishment of "Inner Mongolia Autonomous Region" 8 August 2007.

Ovor Mongoliin Uurtuu Zasah Oron baiguulagdsanii 60n jiliin oid gargah Ovor Mongoliin Ardiin Namiin eserguutseliin bichig. 2007 onii 8 sariin 8.

 

 

Scandsan bichgiig huulj avaad unshigtii! 

 

Ovor-Mongoliin Undestnii Tusgaar Togtnoh Holboonii Tunhag.

2007 оны 10-р сарын 07 Нийтэлсэн Horidoimergen

 

 Southern Mongolian National Independence League. July 21, 2007.

Scandsan zurgiig tataj avaad unshigtii!

Aga toonto nyutag

2007 оны 10-р сарын 06 Нийтэлсэн Horidoimergen

Aga toonto nyutag

Baabai geser domogtoiyee

Babja baras baatarteiyee

Baljan hatan danginteyee

Horidoi mergen omogtoyee

Hun shubuun garvaltaiyee

Huhan modon sergeteiyee

Huvuud basgad shevnegteiyee

Ava ejiin buyanteiyee

Aga naiman esgiin

Aglag haihan talalai

Aldar suuta zonoi

Ariun toonto nyutag lee

Tavan hushuun malteyee

Sagaan edeyen deejeteyee

Uler moihon jemesteyee

Uder buhen naadatayee

Ayagan beyni hangaltaiyee

Arjaan bulag uhataiyee

Alhana uulan esgeteiyee

Onon muren eheteiyee

Aga naiman esgiin

Aglag haihan talalai

Aldar suuta zonoi

Ariun toonto nyutag lee

Undestnii uzeliig tugeen delgeruulegch ovormongoliin shenehen buryadai site dahin neegdlee.

2007 оны 10-р сарын 06 Нийтэлсэн Horidoimergen

Undestnii uzeliig tugeen delgeruulegch ovormongoliin buriad mongolchuudiin site dahin neegdlee. Ene udaa hostoo USA d avsan bna. Umnu ni uil ajillagaanaasaa bolj kommunist hyatduudiin daralt shahaltand urtuj  3n sar shaham haagdsan bilee. Odoohondooo http://www.fm828.net/phpwind/index.php gej site ruu garna. udahgui www.buryat.org gesen huushan domain neren deeree garna gej ug sitenii admin Badarengui ah itgel tugs medegdlee. 

Mongol tuurgatan zon shantralgui uragshaa!


БАБЖА БАРАС БААТАР

2007 оны 10-р сарын 06 Нийтэлсэн Horidoimergen

Балжан хатанай ударидалга доро хориин арбан нэгэн эсэгын зоной Їбэр- Монгол оронћоо Хинганай ара, Далай болон Буйр нуурнууд шадархи Баргын талаћаа Їлирэнгын гол, Хуандайн тала, Хїхэльбиин шэлэ худар нїїжэ ерээд, саашадаа Бїїбэй Бээлын эльгээћэн сэрэгћээ дайган тэрьелжэ ерэхэ їедэ, Хориин зоной зариманиинь байћан газартаа їлэћэн байгаа. Хинганай їбэр багаар їлэћэн Хориин зон тэндэхи хамнигадта харшалагдажа байдаг болоћон гэхэ. Хориин хуасай отогой боохой хїхїїрэй Бїхэ Бэхи гэдэг їгытэй шадалтай, ан гїрєєл агнажа, хоолойгоо тэжээдэг хїн байћан гэхэ. Тэрэнэй гэргэниинь баян айлда арћа элдэхэ, хубсаћа хунар оёжо, їл хоолоо тэжээлсэдэг ћэн ха. Бїхэ Бэхитэн гурбан хїбїїтэй байћан байгаа: ехэ хїбїїниинь Бабжа гэдэг, дунда хїбїїниинь Хондоли гэжэ нэрэтэй, багань муу Тантяана солотой ћэн ха. Эдэ гурбан хїбїїдынь абынгаа агнуурида гараха, эжынгээ айлда арћа элдэхэ, оёдол хэхэеэ ошоходо, гэртээ їдэрєє їнгэргэн наадажа, аба эжыгээ хїлеэжэ байдаг байгаа. Бїхэ Бэхитэнэй зєєри гэхэдэ, хана соорхой шара ћэеы гэртэй, хамаг юумээ ашадаг хаћаг тэргэтэй, хашал хула моритой, ћаамал харагшан їнеэтэй, хотошо халтар нохойтой ћэн ха.
Тиин жэл саг їнгэрхэ тума Бабжа хїбїїниинь єєдєє боложо, долоо наћатай байхадань, мїнєєхи эхэнь баруун тээнь байћан нэгэ баян айлда арћа элдэхэеэ ошоод удахадань, гэртээ гурбан хїбїїд хїлеэжэ ядаад, аха Бабжа дїїнэрээ гэртээ байхыень орхижо, єєрєє тэрэ баян айлда эхэдээ ошобо ха. Тэрэ баянай хотон орожо ябахадань, зуудаг нохойгоо табиба ха. Тэрэ нохойнь Бабжын урдаћаа аржаганан сэхэ ерээд аћахадань, Бабжа хїбїїн тэрээнтэйнь носолдохо зуураа, хоолойћоонь таћа бажуужа, амынь заа татаад, їхэтэр шэдэбэ. Тиин хэды шулга нюлга хазуулћаншье ћаа, «ёо» гэжэ ёолохо юумэ їгы, хашалгїй тэрэ хотон айлай газаа ерэжэ, эжытэеэ уулзан байхыень зон хаража, ехэтэ гайхалсан, ямар гайхамшагта бїхэ шадалтай, зоригтой їхибїїн гээшэб, баатарлиг хїбїїн байна гэлсэн байгаа ћэн ха. Мїн энэ хїсэтэ хїбїїн хожомоо тэнсэлгїй бїхэ болоходоо, зондо ћайн муушье байжа магад гэћэн їгэ тараба ха.
Эхэнь хїбїїгээ хайрлан дахуулжа, тїргэхэн гэртээ бусаба. Бїхэ Бэхитэн гурбан хїбїїдээ гэрћээ гаргангїй байхыень заажа, ћэримжэтэйгээр хуушан хэбээрээ ажаћуужа байха їедэнь, тэндэ байћан хамниган улад элдэб эсын їгэ тараажа, Бїхэ Бэхиие хашажа, зїршэхэ ябадалынь тїргэдэн байба.
Саг жэл ошожо, Бабжа хїбїїн юћэн наћа хїрэбэ ха, тиихэ їедэнь эсэгэнь ан агнажа ябатараа, нэгэ ехэ хабсагай шулуунай хїндыћєє эртэ сагта хадагалћан баатар хїнэй багажа зэбсэг, хуяг дуулга, номо ћомо оложо асараад, ћэеы гэрэйнгээ дээбэриин забћарта хабшуулан, тараажа хадагалба. Тэрэнииень Бабжа хїбїїн мэдэдэг байћан тула эхэ эсэгынгээ їгы байхада номо ћомыень дээбэриин забћарћаа абажа, тэрэнээ хїбшэлэн харбажа їзэдэг байба.
Нэгэтэ гурбан хїбїїдэй гэрээ ћахижа байтар, тамхи наймаатай нэгэ хамниган орожо, элдэб эсын їгєєр доромжолон мїшхэжэ, ама хамар руунь тамхи хэжэ, хоёр дїїнэрынь уй-хай табилдан байхадань, Бабжа хїбїїн тэрэ хамниганда диилдэнгїй носолдоходонь, тэрэнь ехэтэ хороо бусалан, занан зандан гаража, зїїн гїбээ тээшэ мориндоо мордон ошобо. Тиихэдэнь хороо бусалћан Бабжа мїнєєхи хадагалћан номо ћомо дээбэриин забћарћаа абажа, хїлєєрєє номоёо тэртэдэн хїбшэлєєд, газаашаа харайн гаража, годлиёо хїбшэдэнь онолон харахадань, мїнєєхи хамниганиинь зїїн гїбээгэй оройдо ябахадань, тэрээниие шэглїїлэн шэбшэжэ харбахадань, зэнгэй дуун зэдэлэн, зэбын абяан шиияжа оноод, тэрэ тамхи наймааша хамниганиие далхи сагаан моритойнь таћа сохин унагааба. Тиигэжэ дайсанаа тїрїїшынхиеэ дараћан Бабжа баатар хїбїїн дїїнэртээ иигэжэ хэлэбэ:
– Альгандамни аниртай гэжэ, Хургандамни жинтэй гэжэ тэрэ хїн хосорбо, – гээд, номо ћомоёо байрадань хадагалаад, гурбуулан гэртээ байха їедэнь, эсэгэнь ан гїрєєћэ барићан олзо ехэтэй, эхэнь эдихэ юу хээтэй болоод ерэжэ, ехэ тогоо тодхожо, сай мяха шанажа булта эдеэлжэ байха їдэшын їедэ, хойто ханадань байћан хурганай багтаха нїхєєр танигдаагїй нэгэ эхэнэр дуутай хїн иигэжэ хэлэбэ:
– Энэ їдэр уляад хамнигадай тамхи наймаатай нэгэ хїниие моритойнь харбан алаћыень олон зон суглан їзэжэ, ехэтэ гайхал болоћон аад, энэ хїниие маанадай дундаћаа хэншье харбаагїй, харин Бїхэ Бэхиин Бабжа хїбїїн харбажа болоо, бидэ їнинэй ажагладаг, їзэдэгшье ушарћаа яашье танай хїбїїн харбаћан байха гэжэ хэлсээд, мїнєє ћїни тэдэнэй сэрэг ерэжэ, танайхиие бїћэлжэ абаад, їгы хэхэ гэжэ бэлэдхэжэ байна. Таанар мэнэ гэћээр бушуу юумэеэ бїрин тїхеэрэн, эндэћээ зугадан тэрьелжэ, холо газар ошогты, – гээд, харагдангїй тїргэн їгы болобо.
Тиихэдэнь Бїхэ Бэхитэн мэгдэн, ћэеы гэрээ задалаад, хана, уняа, тооно, туурга, дээбэри, їрхэеэ ооћор бїшэтэйнь хаћаг буха тэргэдээ ашажа, забћараарнь унтари, хубсаћа, тогоо торхо гэхэ мэтэеэ хабшуулжа, хоёр бага хїбїїдээ бараанай забћараар зохёон ћуулгажа, хашан хула мориндоо эмээлынь тохожо, буха тэргэ хїллэбэ.
Бїхэ Бэхитэнэй нїїн ябаха їедэ, тэдэ хамнигад боро хараанаар тойрон ерэжэ, тэдэниие бариха гэхэдэнь, гэр малтаяа їгы болошоћон байба. Тиихэдэнь харанхы болотор эндэ тэндэ, энээгїїр тэрээгїїр холо ошоогїй байха гэжэ бэдэрээд, огто олдохогїй харанхы болоходонь, їглєєнћєє бэдэрхэ гэлдээд тараба. Тиин тэрэ голойнгоо эрьедэ амараад, їдэшэ тээшэ болоходо, дахинаа тїхеэрэн мордожо, урда мэтээр яба ябаћаар, їглєє їдэрынь болохо хирэндэ эдэнэр Адуун Шулуунай ара забћарта, нэгэ зохид газарта тогтожо, мори бэеэ хооллуулан амаржа їнжєєд, мїн гурбадахи ћїниин эхилхэдэ, дахинаа тїхеэржэ мордоод ябаха зуураа, Бїхэ Бэхи болбол урдын аха дїїнэрэй нїїћэн газар хаана бэлэй, Онон мїрэниие али уламаар гаталдаг тухай хэлсэдэгые шэбшэн тїїхэлэн бодожо, нилээд удаан ябаћаар байтараа, Онон мїрэнэй урда эрье тулан хїрэжэ ерэхэдээ, Сэрэг Нарћан тушаа сэхэ ерэћэнээ їдэр болохын хирэндэ бараглан мэдэжэ, зїб ерэћэнээ хэлэжэ, баясан байгаа бэлэй.
Онон мїрэнэй хойто тэбсэг дээрэ, їндэр уулын бооридо, сэрэг нарћанай жэрылдэн, ћалхинда шууян-хїїен байгаа сууряанай дунда Бїхэ Бэхитэн ажана тїнжэн ћууха зуурань, гурбан хїбїїдынь їе дээрээ улам їндыжэ, борьбо дээрээ бодон бордойжо, эхэ эсэгын тућа тулгуури боложо байба. Ехэ хїбїїн Бабжа гэдэгынь агнан тагнан, ан гїрєєл олзолхо, холо ойгуур ажаћуућан хориингоо аха дїїнэртэй ушаран золгохо, уулзан ярилдахадаа, хїсэтэ їндэр бэетэй, хїнгэн солбон ябадалтай, хїхюун хїндэмїїшэ зантай, шадамар бэрхэ шадалтай байћанаа харуулжа, хїн зондо хїндэлїїлэн, тїрїї зоной зэргэдэ жагсан ябадаг байба. Тиин Бїхэ Бэхитэнэй бїтэн бїлеэн Онон голой эрьедэ амгалан ажаћуужа байдаг тухай, Бабжа хїбїїнэйнь бараг эрэ боложо, баатарай шэнжэ абажа байћан тухай ћураг суу холо ойро улам ехээр тараба, Урда-Монголой эртын їћєєтэ уляад хамнигад хїрэтэр сууряатан дуулдаба.
Угћаа їћєє хяћаа, хоро шараа бусалжа байћан уляад хамнигад Бабжа хїбїїе барижа алаха зорилготойгоор гуша гаран ћаадагта сэрэг эмхидхэжэ:


Тєєнтэй хїрин моритой,
Тїмэр дуулга малгайтай,
Тїйдхэгшэ шэрїїн шарайтай
Тїлхэшэ онготой бєє ахай
Турлааг Айбала гэгшые
Тїрїїлэн ябахаар табиба,


Удангїй тэдэнь Онон мїрэнэй эрье тулажа ерээд, хайшан гэжэ хаагуур гараха тухай ярилдан хэлсэжэ байха їедэнь, Онон мїрэн нилээд ућа ехэтэй, ћабаараа мушхаран долгитожо урдан байба. Саанань сэрэг жэрылдэн харагдахадань, энэ Бїхэ Бэхитэнэй нютаглажа байћан газар мїн байна, энэ мїрэниие яажашье ћаань гаталха ёћотойбди гэлсэжэ, морёороо Онониие ћэтэ тамаруулан гараад, Бїхэ Бэхитэнэй зїг шэглэн ябаха їедэнь, їглєєнэй наран гаража байћан саг аад, Бабжа хїбїїн хоёр дїїнэрээрээ гэртээ сайлажа байба.
Гэнтэ газаань хїнїїдэй дуугаралдаха шэмээн дуулдахадань, Бабжа хїбїїн тїргэн гэрћээ гаража харахадань, олон пэгшэгэр багажа зэбсэгтэй, ћаадаг номотой жагсамал сэрэг ерэжэ, тэдэнэй тїрїїндэ тєєнтэй хїрин моритой, тїмэр дуулга малгайтай тїрїї ноёниинь бадарган шанга хоолойгоор:


Їћєєтэ юумэ їлэ хїтэл дээрэ гэдэг,
Одоол шамтаяа ушарба хабди.
Зай, Бабжа хїбїїн,
Бэеэ бэелээ байнаш,
Баатар хїсэтэй болоо гїш?!
Шинии тєєлэйдэ ерээбди !!!
Ши маанадћаа ћїрдэн айжа,
Тєєлэйгєє табин залаха гїш?
Тїргэн намда харюуса! – гэн, хашхаржа байба.


Тиихэдэнь Бабжа хїбїїн багаханшье бахардан айнгїй, харюудань хэлэбэ:


– Би хїн гэжэ хїнэй
Хїбїїн байћан тула
Эрэ хїнэй ёћондо
Ээмэй хїсєєр туршалсахаб.


Эрхын хїсєєр тулалдаха гэдэгэй ёћоор хуяг дуулгаяа їмдэжэ, багажа зэбсэгээ абаћуу! Ёћо журам мэдэхэ холын хїндэтэ айлшад! Тїр зуура хїлисэжэ, хїлеэн соёргогты! -гээд, тїргэн гэртээ орожо, хуяг дуулгаяа їмдэжэ, багажа зэбсэгээ зїїгээд, їнэн бэеэ бэелэн, їргэн сээжэтэ, їндэр бэетэ, бар хїсэтэ, баатар шэнжэтэ болоод, гаража ерээд:
– Зай, хїндэтэ айлшад, манай тулалдаха газар тэрэ баруун-хойто Болзоотын боро толгойн орой дээрэ аад, би тїргєєр ошоћуу! Таанад, хїндэтэ айлшад, хойноћоом ошооройгты. Зїгєєр їгэ їгэеэ хїндэтэйгєєр андалдан хэлсэжэ, болзорто байлдаагаа саг соонь эхилхэ бэзэбди! – гэжэ хэлээд, Бабжа хїбїїн шадалаараа гїйн ошобо. Тиихэдэнь тэрэ сэрэгїїд хойноћоонь шамдан ошоходоо, Бабжа хїбїїн тэрьедэжэ болохо гэн дїтэлхэдэнь, тэрэ номо ћомоо хїбшэлэн, онолон татаха зуураа, хадын модоной сууряататар, ойн модоной эрьетэр хашхархадань, сэрэгшэдэй морид хуухиран собхоролдожо, сэрэгшэд сошожо ћїхирэлдэхэдэнь, хара ћалхин хааяба, хамхуул їбћэн хиидэбэ, хажуугаархи дайда шууяба. Иигэжэ байха їедэ Бабжа хїбїїн шэбшэн байжа хэлэхэдээ:


– Таанад,
Ћїрэглэн олоороо жагсаалћан
Ћїртэ сэрэг тїгэлдэр
Ћїрэг сэрэг туладатнай,
Би
Болзоотын боро толгой дээрэ
Бодо гансаараа байћан тула,
Минии
Яћамни бэхижээгїй,
Шућамни эдеэшээгїй,
Залуу уяхан бэетэй,
Налуу зулгы сэдьхэлтэй байћан тула,
Би тїрїїн эхилћїї!


– гэжэ хэлээд, сэрэгшэдэй тїрїї ноёной тєєнтэй хара мориной байжа ядан, Бабжын хашхараанда сошон, єєдєє собхорхо їедэ, хуягайнь забћар шагаан:


Тїрїї ноён
Турлааг Айбалын
Алаг эреэн зїрхые
Алдангїй тудажа,
Ами бэеыень хороожо,
Алдалуулан унагаа!


– гэн, номо ћомоо шэбшэн харбажархихадань, зэнгэй дуун зэдэлээд, зэбын дуун ханхинаад, тєєнтэй хїрин дээрэхи тїрїї ноён Турлааг Айбала бєє ахай гэгшэ булуутан унажа, мориниинь їхэћэн эзэнээ тойрон гїйжэ байба.
Энэ їедэ Бабжа хїбїїн хоёрдохёо номоёо ћомолжо, бахардаад байћан сэрэгшэдые удаа дараа харбан, долоон хїниие унагааба. Тиихэдэнь хамниган сэрэгшэд ћїрдэн айжа, гэдэргээ тэрьедэн гїйлдэхэдэнь, Бабжа хїбїїн тїргэн гїйжэ ошоод, тїрїї ноёной тєєнтэй хїриниие хурылан шэбшэжэ барижа унаад, тэдэ тэрьелэн ошоћон сэрэгшэдэй хойноћоо хїсєєд, мїн долоон сэрэгшэдые харбажа унагааћаар ябатараа, Онон мїрэнэй эрьедэ хїрэжэ ерэхэдэнь, мїнєєхи сэрэгшэдэй хахадынь тамаруулан гарахаар ућан соо ябаба. Тэдээниие харбан хороохо аргатай байбашье, Онон мїрэнєє дайсадай шућа нюћаар бузарлахаћаа тэбшэжэ, шархатан їлдэћэн амиды сэрэгшэдые їгэ хэлэ залган, нютагтаа бусагты гэжэ орхићон бэлэй.
Тиин Бабжа хїбїїн дїїнэртэеэ хамта тэдэ сэрэгшэдћээ їлэћэн арбан дїрбэн морииень туужа асараад хорёодо оруулан, хашан баряад, ћойћоной удаа гэртээ ерэжэ, хуяг дуулга, багажа зэбсэгээ тайлажа хадагалба. Тэрэ хамнигад сэрэгтэй дайлалдаха їедєє, ехэ ундасан хоолойгоо хатаћан тула ћаба ћуулгатай айраг тарагаа ћуулга ћуулгаар гудамхин уужа, айрћа мяха бїхэли бїхэлеэр залгижа ћїлдэрћэнэй ћїїлээр, дїїнэртэеэ ћайн моридыень барижа, хоёр гурбаар зэргэшїїлэн хїллєєд, зэр зэмсэгээ абажа, дїїнэрээ ћуулгажа боожолуулан, єєрєє тєєнтэй хїриндэнь мордожо, хамтадаа мїнєєхи алдалан унаћан дайсадай хїїрые тэргэдээ тээн ашажа, ондоо нэгэ холо газарай хїндыдэ абаашажа хїдєєлєєд, дээрэћээнь элћэ шоройгоор хушажа далдалћан бэлэй.
Тиин тэдэнэр гэртээ ерэжэ, моридоо мулталан ћойгоод, гэртээ орожо, хоолложо байха їедэнь, эхэ эсэгэнь ерэжэ, газаа ехэ олон адуућан байхадань, ехэтэ гайхажа ороод, юун болоћон тухай ћурахадань, Бабжа хїбїїн болоћон ушар тухай эхинћээнь эсэс хїрэтэр хэлэжэ їгэхэдэнь, эсэгэ эхэ хоёрынь ушарынь ойлгожо, бїгэдэ ан-бун сэдьхэлээ амаржа, унда эдеэгээ хооллоћоной ћїїлдэ эсэгэ хїбїїн хоёр нэгэ мориндо мордожо, дїрбэн зїг, найман хизаарай холо саагуур тойрон ябажа ерэхэдээ, эдэ морид манай ябаћан мїр сарааћаа гаража ошохогїй гэжэ шэбшэжэ ерээд, эдэ ћойгдоћон моридоо эдеэлэн бэлшэг гэжэ табиба.
Иигэжэ хоноћоной їглєєдэрынь дїтэ шадар эндэ тэндэ ћуућан аха дїї аймаг угсаатанаа урин дуулгажа, хойто їдэрынь хїбїїдтэеэ аба хайдаг хэжэ, али арбан ћалаата буга хандагайнуудые алажа асараад, ёћошолон хубилан їелжэ їрилєєд, ехэ тогоонуудые тодхон шанаха болон сонгооходонь, айл хїршэнэрынь ерэн тућалалсажа, эхэнэрнїїдынь архи дарћа нэрэжэ бэлэдхэлсэбэ. Иихэ зуура Бїхэ Бэхи дунда хїбїїгээ абаад, Онон мїрэн ошожо, єєрынгєє хэћэн гїльмэдэ ороћон томо тула, хилмэ, гутаар, хадари, зэбгэн гэхэ мэтэ загаћадые барижа, нэгэ тэргэ болохо шахууе асаржа сонгоожо, элдэб янзын эдеэ умда тїхеэрэлгэ элбэг дэлбэгээр хэбэ. Дїрбэдїгээр їдэрэй їглєєнћєє эхилээд, гурбан хоног гуда найрлахын эхиндэ, ёћолол хїндэлэлэй соло дуудалган боложо, амарые айладхаха зуураа, Бїхэ Бэхи дїхэригэй дунда орожо, иигэжэ амаршалба:


Галзууд ахамад – даахай
Ураагаартнай мэндэ амар!
Хуасай отогтон – хандагай
Ураагаартнай мэндэ амар!
Шарайд отогтон – буга
Ураагаартнай мэндэ амар!
Хїбдїїд аха дїїнэр – бїргэд
Ураагаартнай мэндэ амар!
Харгана отогтон – бїрэхїй
Ураагаартнай мэндэ амар!
Бодонгууд отогтон – шоно
Ураагаартнай мэндэ амар!
Худай отогтон – шэлїїћэн
Ураагаартнай мэндэ амар!
Гушад отогтон – хуры
Ураагаартнай мэндэ амар!
Батанай отогтон – шандаган
Ураагаартнай мэндэ амар!
Хальбан отогтон – араата
Ураагаартнай мэндэ амар!
Сагаан отогтон – буура
Ураагаартнай мэндэ амар!


– гэжэ арбан нэгэн отогтониие єєрынь ураагаар амаршалан ёћолћоной ћїїлдэ сай манжа, сагаан эдеэ, тєєлэй мяха хоол барин зооглохыетнай доро дохин гуйжа мэдїїлхыем зїбшєєн соёргыт гэжэ уриба, хундагата духаряагаа аягалан бариба, нахиима найр болобо, хотоймо хурим болобо.
Тиигэжэ байха їедэ Бїхэ Бэхи дїхэригэй дунда орожо, бїгэдэ зондо хандан, иигэжэ хэлэбэ:
– Таанар, аха дїїнэр, Балжан хатантаяа тэшхэжэ, энэ хойто зїг нїїжэ ерэхэ сагтатнай би арга хабагїйдэжэ, тэндээ їлэћэн байнаб. Тиин намайе уляад хамнигад хашан харшалжа, їзэн ядажа байха їедэ, нэгэ тамхи наймаатай уляад хамниган хїнэй харбагдан алагдаћаниие їзєєд, тэрэниие ямаршье шалтаггїйгєєр ћалгаа гэжэ хара ехэ хардалга хэжэ, тэрэ ћїниндєє маниие барижа, алаха гэлсэжэ байћыень нэгэ ћайн хїн нюусаар дуулгажа, бидэ тїргэн тїхеэржэ, тогоо бусалхын урда їрдижэ, харанхыгаар тэрьелэн гараћан байнабди. Тиин таанадтаяа ниилэхэ ћанаатай мїр сараагааартнай мїшхэжэ, газар зїблэн тобшолжо, їдэр ћїнигїй ябажа, эндэ хїрэжэ ерээ бэлэйбди. Энэ нютагта аха дїї таанадтаяа ушаржа, ехэ ћайн амгалан арьбажан, зургаан жэлэй туршада ћуужа байтарнай, мїнєєхи Монгол ороной їћєєтэ уляад хамнигадћаа гушан зургаан ћаадагта сэрэг гэнтэ ерэћэн аад, тэрэ сэрэгэй тїрїїн –


Тєєнтэй хїрин моритой,
Тїмэр дуулга малгайтай,
Тїйдхэгшэ шэрїїн шарайтай,
Турлааг Айбала бєє ахай –


Гэрэймнай хажууда туласа ерээд, ехэ хїбїїн Бабжада хандан:
– Зай, Бабжа хїбїїн, шинии тєєлэйдэ ерэлэйбди! Ћайн дураараа їгэхэ гїш? – гэжэ бардам хашхархадань, Бабжа хїбїїн багажа зэбсэгээ, номо ћомо абаад, боржиигша Болзоотын толгой дээрэ гїйн гаража, тэдэ добтолхоор ерэћэн дайсантай тулалдахадаа, тїрїї ноёниие, удаа дараа бусадыень харбахадаа, Турлааг Айбала ноёыень, арба гаран сэрэгшэдыень хорооходонь, бэшэниинь айн, тэрьелэн ошоо. Тиин Бабжа тєєнтэй хїринииень унажа, тэрэ эзэгїй болоћон моридыень хуряажа, тоног багажа, эмээл хазаарыень олзолћон байхадань, бидэ эхэ эсэгэнь эзэгїй байћанаа ерэжэ, энэ болоћон ушарыень мэдэхэдээ, та бїгэдэндэ дуулгахын тула энэ найр хуримай суглаа татаћан шалтагаамнай болоно, – гэжэ Бїхэ Бэхи дїїргэбэ.
Тиин гэхэдэнь найр хуримда байћан зон иимэ гайхалта юумэ дуулан гэхэдээ, булта баяр баясхаланта байдалда орон, Бабжа хїбїїгээрээ омогорхон, тэрэнээ магтан, дарья табилдан байха їедэ, тїрїїндэ ћуућан галзууд отогой хабагай хїхїїрэй нэгэ тїрїї буурал толгойтой, ћоёо ћахалтай, задарюун томо бэетэй, томоотой янзын їбгэн ћуурићаа бодожо:
– Би энэ баяр баясхаланта ушараар эндэ сугларћан аха дїї хориин арбан нэгэн отогуудай хамаг зоной їмэнэћєє Бїхэ Бэхиин хїбїїн Бабжа баатарай соло дуудажа, Бабжа-Барас баатар гэћэн алдар нэрэ їгэхыемни зїбшєєн соёрхыт! – гэжэ хэлэхэдэнь, хамаг зон бїгэдєєрєє зэргэ ћуурићаа бодон:
– Бара, бара, бара даа – гэжэ хашхаралдан, дэмжэн байба. Энэ їдэрћєє эхилэн Бабжа баатар гэжэ алдаршаба. Иигэжэ найр хурим їдэр ћїнигїй гурбан хоногто хэжэ, эрын гурбан наада болон зугаа дэлгэжэ сэнгэлдэн, нютаг нютагаараа тараћан гэхэ.
Буряадай суута Бабжа баатар тухай олон тїїхэ домогууд арад зоной дунда хэлсэдэг. Монгол орондо Бабжа баатар тухай удха найруулгаараа ондо ондоо долоон домог бэшэжэ абаћан байна.
Эдэ тїїхэ домогуудые удхын талаар харахада, иимэ байна:
1. Бабжа баатарай харшаниие даража (харшан – хїнэй мяха эдидэг этэгээд амитан), залуу монгол басага абарћан тухай. ћїїлдэнь дайсанай гарта ороод байхадаа тэрэ залуу басагандаа абаруулћан тухай хєєрэгдэнэ.
2. Бабжа баатар дїї хїбїїн Хондолитоёо хайшан гэжэ хорото, мэдэлшэ хїгшэн удаганиие дараћан тухай.
3. Їбгэн Бабжын наћатай болоод байхадаа, дайсан боложо гасаалћан дїї хїбїїн Хондолиёо харбан алаћан тухайнь. Эндэ баатар хїнэй номоёо дэлихэдээ, заабол харбаха гэћэн сээр домоглол тухай хэлэгдэнэ. Энээнћээ боложо, їбгэрћэн Бабжа баатар дїї хїбїїгээ харбаћан юм гэжэ хэлэгдэнэ.
4. Бабжа баатар Хондоли дїї хоёрой бага балшар ябахадаа, їншэржэ, тїрэћэн эхэћээ гээгдэжэ, їбгэн абатаяа зобожо, хамнигад зоной хажууда єєдєє боложо, тїрїїшынгээ баатарлиг ябадал гарган, нэрээ нэрлїїлжэ, алдар габьяата харгыдаа гараћан тухайнь.
Энэ тїїхэ соонь буряад хамниган зоной дунда анхан байћан харилсаа хёмороон тухай тобшолол харуулагдана гэжэ ћанахаар. Юундэб гэхэдэ, залуу баатарнууд хамнигадћаа тэрьелжэ ябатараа, нэгэ толгойн оройдо гаража, дахуул ябаћан зоноо диилэжэ, тїрїїшынгээ байлдаанда илажа гараћан байха юм.
5. Хори буряадуудай урдаћаа хамнигадай хїсэтэй баатартай тулажа, тэдэниие Байгал тээшэ хашажа, Ононћоо хойшо гаргаад,урда бэедэнь єєрєє эзэлжэ ћуућан гэжэ тїїхэдэ хэлэгдэнэ. Тиигэжэ байхадань, буряадай суута баатар Бабжа тїрєє. Тэрээнтэй хамниган баатар хїсєє їзэхэдєє диилдэхэ байжа, ћєєргєє тэхэрижэ ошоћон. Тиигэжэ буряад хамниган зон эблэржэ, дай хэхэеэ болижо, суг зэргэлэн ажаћуудаг болоћон тухайнь.
6. Бабжа баатар Хёлгосоондо ябажа байтараа, бахаћаа ехээр залд гэжэ бахардаћандаа номо ћаадагаа дэлижэ, нэгэ шэнэћэ таћа харбажархићан тухайнь.
7. Бабжын самса. Энээн тухай манда Сэрэнэй Цэдэндоржо хєєрэжэ їгєє ћэн. Энэ домог хєєрєєн ехэ ћонин гэжэ ћанагдана: «Бабжын самса» гэжэ Хэжэнгын дасан соо нэгэ самса минии багада байдаг юм ћэн ха. Тэрэ самсань загаћанай хашарћан шэнги гурбан дабхар, утаашаа метр гаран, хїндэлєєшєє бараг метр тухай тиимэ юумэн байдаг юм ћэн. Бабжын дайнда їмдэдэг тїмэр самса тухай хєєрєєн бии. Харин тїїхэшэн єєрынгєє хараћан їзэћэн юумэеэ хэлэхэдээ, Бабжын байћан юм гї, али бэшэ гї? Би мэдэнэгїйб» гэжэ ехэ марган татаа ћэн. Бабжын хїжэ яћан сээжэ соонь шонын тїрэћэн тухай, хїлэйнь гайхалтай ута яћатай тухай хєєрєєн манай эндэ ябадаг, энээн шэнги алибаа урданай сэрэгшэнэй їмдэжэ ябаћан самса Бабжын гэжэ табићан байжа болохо.
Гадна Бабжын їри ћадаћан мїнєє їеын Дадал Сомондо ажаћууна гэжэ С. Цэдэндоржо, Мїнгэморьтын тїїхэшэ Цэдэндоржо хоёр хєєрєє. Цэдэндоржо Бабжа тухай хєєрэхэдєє, Бабжын угай зоной нэрынь лаблан: «Тэрэ Бабжа баатарынь угша гэжэ Дадал дээрэ биил дээ, одоо тэдэ ехэ угшаниинь гэдэг юм. Балдан гэжэ бии, одоо хїїгэдэйнь хїїгэд болоо юм бэд даа, тиихэдэ одоо Бабжын аргагїй уг удамай хїн гэжэ яридаг юм. Аягїй бїдїїн дуутай хоёр хїїгэд бии даа. Буряадаарш дуулахадаа, жэгтэйхэн гоёор дууладаг. Бабжа энээхэн ганса Буряадай тїїхэтэй баатар даа», – гэжэ хєєрєє ћэн. Манай эндэ їльгэршэд Бабжа тухай тїїхэ, домогуудые хэлэхэдээ, Хори, Ярууна, Хэжэнгэдэ Бабжын угсаатан бии гэжэ тэмдэглэдэг.
Бабжа тухай тїїхэ эндэ удхаарнь харахада, манай Буряадта хэлэгдэдэгтэл адли гэжэ хэлэхэ ёћотойбди. Бабжа їбгэрєєд байхадаа, дайсан боложо гасаалћан дїї хїбїїн Хондолиёо харбахадаа, «нидхэ зубхияа тэртэдэћэн байгаа». Тиигэжэ гїйлгэлдэжэ ябаћан мориной тїбэрєє шагнажа: «Хотогор шарын (дїї хїбїїнэйнь унадаг морин) хотолоо шэнги, Хондоли дїїгэй хашхараан шэнги хїн ерээ юм ааб даа» гэжэ годлиёо оншолоод табихадаа, Хондоли дїїгэйнгээ тархи таћа харбаћан. «Баатар номоо дэлихэдээ, заабол харбажа ћаладаг байћан» гэжэ тїїхэшэн тобшолон хэлэнэ.
Бабжын дїї хїбїїн Хондолиин наћа бараћан тухай хэдэн янзын тїїхэ, домогууд бии юм. Иимэ нэгэ домог Баян-Уула сомондо ажаћуудаг Дїїдэйн Намжилмаа гэжэ тїїхэшэнћээ бэшэгдэћэн байна. Тиихэдэ баатар дайсан ерэбэ гэжэ номоёо дэлеэд, харбахынгаа урда баћа:


«Хонгор мориной тїбэргєєн шэнги ћэн,
Хондоли дїїгэй шэмээн шэнги байгаа ћэн даа. Яахаб»


– гээд, годлиёо табижархићан гэхэ. Тиигээд лэ далда орожо ябахадань, сээжыень ходоро харбажархићан. Эндэ баатар хїн ехэ мэргэн, харбаћан юумэеэ алдадаггїй гэжэ тобшолон хэлэгдэнэ.
Эндэ дээрэ хэлэгдэћэн жэшээнїїдые хараад їзэхэдэ, Бабжа баатар тухай тїїхэ, домогууд удхаараа, єєрынгєє юрэнхы тїхэл маягаараа буряад тїїхэ домогуудтал адли гэжэ тэмдэглэхэ байнаб.


БАЛЖАН ХАТАН

2007 оны 10-р сарын 06 Нийтэлсэн Horidoimergen

Хори угсаатан анхан ажаћуудаг Байгал шадархи уг нютагаараа таран нїїжэ, урдань хаанай тїшэмэл Барга Баатар эсэгынгээ захићан ёћоор, їдэ нара шэглэн нїїжэ яба ябаћаар, саашаа байгаалиин баялигые дахажа, домогто Заян Наваа, Байдан Ёгоо гэдэг Ара Тїбэдэй нютагуудта хїрэжэ, тэндэ олон жэлдэ ажаћууха зуураа, їнэржэн їдэжэ байћан гэхэ.
Энэ Заян Наваа, Байдан Ёгоо нютагууд тухай Яруунын Догно нютагта тїрэћэн Эгэтын дасанай хамжаанай Дашын Бальжинима гэдэг їбгэнэй болон бусад зоной хэлэћэн угай бэшэгћээ дуулаћанаа Эрдэниин Рыгзен гэжэ хїн иигэжэ хєєрэћэн байна:
– Наян Наваа гэдэг нютаг Тїбэд Монгол хоёрой наян дабаатай аад, тэндэ дабаануудћаа наян горхон урдажа, наян жалгаар дамжан, Бада гэдэг голдо ородог байћан гэхэ. Хойто ара таладань їргэлжэ їндэр ууланууд байдаг аад, тэрэ уулын эгээ оройнь Ёгын їндэр гэдэг, юрэ хїнэй оройдонь гаража болохогїй байбашье, зарим бэрхэ ангуушад гараћан байдаг гэжэ хэлсэдэг юм. Заян гэдэгынь ута аад, їргэн гол байха зуураа, олон горходые нэгэдїїлэн, Бадын голдо шудхадаг гэхэ. Энэ нютаг ороной уларил ехэ урин дулаахан, їбэлынь хїйтэн бэшэ, ургаса ногоониинь хїнэй бїћэдэ хїрэмэ, элдэб зїйлэй їзэм, алим, жэмэс болон бусад ургадаг байћан гэхэ. Энэ нютагта хїн зон, айл аймаг гэжэ їгы, зэрлиг ямаад ћїрэгєєрєє бэлшэжэ ябадаг, ан гїрєєл олон, аглаг гоё байгаалитай гэхэ.
Тэндэ суг эм тїїжэ, Ёгын їндэрэй арын зїїн гарай турагуудай нэгэ лама иимэ тїїхэ хєєрэћэн байна.
Эдэ нютагуудаар эртэ сагта, олон зуугаад жэлэй саана хори угсаатан ажаћуужа байтараа, ямар нэгэн шалтагаанаар зїїн зїг барин нїїћэн юм. Эдэ нютагуудаар ондоо улад зон ћуухаяа ерэбэшье, эндээ ћуужа огто шададаггїй, гэдэргээ бусадаг байћан гэхэ. Энэ орон нютагай сабдаг ехэ хатуу гэжэ гэлсэдэг байћан ха.
Энэ Байдан Ёгоо, Наян Наваада ажаћууха сагтаа хори угсаатан Тїбэд ороной тїб газар оронтой ойро зэргэ байћан тула хоорондоо ошолсохо, ерэлсэхэ, ябалсаха, Тїбэд ороной шажан болон ћургаалые даган абаћан, энэ хори угсаатанда тэдэнь ехэ нїлєє їзїїлћэн, тїбэд хэлээр їзэг номой бэшэг їзэжэ эхилћэншье заримашуул байћан, мїн хориинхид єєћэдєєшье Тїбэдэй бурхан шажанда ћуража ерээд, отог аймагайнгаа дунда номой ћургаал дэлгэрїїлжэ, бурхан шїтєєн байгуулћан, хурал мїргэл эрхилћэн ушар байћан бололтой. Баћа бага зэргээр Энэдхэгэй, Балбын, Хитад гї, али Чин уласай їзэг, бэшэг, номдонь ћуралсадаг хїнїїд бии болоћон гэжэ байна. Иигэжэ байха їедєє ћайн бэлигтэй хїнїїдынь єєрынь жэнхэни хори хэлэн дээрэ бэшэг зохёожо, эрдэмэй дээжэ олоћоншье тухай домог бии юм. Мїн хойшодоо Монгол орондо зохёогдоћон хуушан монгол гэдэг дээрэћээ доошонь бэшэгдэдэгтэй тон дїтэрхы байћан мэтээр найруулан зохёоћон байгаа гэхэ. Энэ мэтэ ушараар хори угсаатан ном бэшэгтэ ћургаха хара багшатай, зурхайшадтай, єєрын хэлэн дээрэ ябуулха їзэг бэшэгтэй болохо тумаа эгэшэг дуунай хилгааћан хуур, модон жэмбїїр, хулћан лимбэ, арћан хэсэ, хальћан хэнгэрэг гэхэ мэтэ элдэб хїгжэмэй зэмсэгїїдтэй байжа, орон нютагаа, зоноо, адуу малаа магтажа, тїїрээн дуулалдадаг байћан гэхэ. Мїн баћа жэл сагай уларилай ћэлгэлтын эхин болон ћїїлдэ ћара наран болон одо мїшэдэй эрьесэћээ байгаалиин жама ёћын байдалћаа дулдыдан, ажабайдалай болон адуућа малайнгаа арьбажахын тула амтан сагаан эдеэнэйнгээ дэлгэрхын тула, амгалан тайбан амидархын тула ногоогоор хушагдаћан гоё ћайхан нютагайнгаа хада уулын эзэдые, ућа нуурайнгаа лусуудые тахижа, тогтомол ехэ найр зугаа, толотомо ћайхан зїжэг наада бїгэдэ отог аймагаараа хэдэг баяр баясхаланта ёћо заншалтай байћан гэхэ. Баћа саашань хэлэхэдэ, зэргэ ажамидаран ћуућан ойрын уладтаяа єєћэдтєє хэрэгтэй эд хэрэгсэлнїїдые ћэльбэн абалсажа, аралжаа наймаа хэдэг байћан гэхэ. Анхан сагћаа тахин мїргэн ябаћан бєє удаганаа, онго тэнгэриие дуудан тахижа байдаг ћэн гэхэ. Баћа энэ хориин угсаатаниие ниитэ дээрэнь ударидаха тїрїї ноён гї, али тайшаа зэргэћээ дээшээ бага хаан гэдэг олон їе їргэмжэлэн залгалагдажа ћуућан домог баћа бии юм.
Анхан ажаћуућан Наян Наваа, Байдан Ёгоо гэжэ нютагћаа хори угсаатанай наашаа нїїжэ ерэћэн шалтагааниинь гэхэдэ иимэ.
Нэгэн сагта єєлэд торгуудай хаан тїрэ барићан ноён байћан аад, тэрэ ойронь ажаћуућан хори угсаатаниие эрхэ мэдэлдээ абаћан байгаа. Тиин энэ тїшэмэлэй ухаатай ћайхан басагые тэрэ єєлэд турагуудай хаан ноён єєрынгєє хатан болгон абахадань, хори угсаатан тэрэ хатанай энжэ бологогдожо їгтэћэн ха. Тэрэ Хориин ноёнћоо хатан болгон абаћан ћамганиинь єєлэд турагуудай хаан ноёной ћамган болоод байхадаа, олон їхибїїдтэй болоћон ха. Тэдэ їхибїїдэйнь дунда нэгэ сэбэр ћайхан їхин байћыень монголой хаашуулай ћїїлшын хаануудай нэгэ Буянта сэсэн хаан басагые хатан болгон абаћан байгаа. Тэрэ сагай заншалай ёћоор, хаан хїнэй їхин хадамай газарта хїргэгдэхэдєє, єєрын энжэ зонтой ерэдэг байћан юм ха. Тиин мїнєєхи єєлэд турагуудай хаан ноён єєрынгєє мэдэл доро байћан хори угсаатаниие басаганайнгаа энжэ болгон їгэбэ. Тиигэжэ хори угсаатан єєлэд турагуудай хаан ноёной захиралтаар тэрэ ћайхан энхэ амгалан ажаћуућан нютагћаа хїргїїлэн тэшхїїлэгдэжэ нїїлгэхэ сагта, Наян Наваа нютагћаа хїдэлжэ, Заяагын голые гаталан, наян дабаагаар дабажа, Байдан голоор уруудан, Ёгын їндэрые дабан гараха зуураа, нютаг ороноо орхин нїїжэ ябаћандаа гуниглан дуулаћаниинь гэбэл:


Наян Наяа Наяа гєє,
Наян Наваа минеэ гєє,
Байдан Байдаа Байдаа гєє,
Байдан Ёгоо минеэ гєє.



Иигэжэ аянгалуулан нютаг оронћоо холодо холодоћоор нїїжэ ерээд, Буянта сэсэн хаанай албатан боложо хамжаћан бэлэй.
Тэрэ Буянта сэсэн хаанай хатан гурбан хїбїї, нэгэ їхиниие тїрэћэн аад, тэрэ їхиниинь узуур уг ћайтай тула бага наћанћаа тусгаар ћонор ћайхан шарайтай, хурса оюун ухаатай, хубилха шэдитэй аргатай байћан гэхэ. Нэрэнь Балжан гэдэг ћэн. Тиин тэрэ Буянта сэсэн хаанай хатан хориин угсаатанай зээ басаган болохо байћан аад, энэ хатанай гаргаћан Балжан гэжэ їхиниинь мїн лэ хориин угсаатанай хоёрдохи їеын зээ басаган болодог байба. Тиимэћээ хори угсаатан энэ Балжан зээдээ ехэ дуратай, тэрэнээ анхаран харагалзан ябадаг байћан байна.
Энэ Балжан їхинэй наћа хїсэжэ байхын сагта Хинганай шэлын араар ћуудаг болоо угай Бїїбэй Бэйлэ ноён єєрынгєє тайжа хїбїїн Дай Хун гэдэгтэ гэргэн болгохоор ураг эльгэнэй ёћоор эрижэ ерэхэдэнь, энэ ушарые хоёр талаћаа зїбшєєлдэжэ, тэрэ Дай Хун тайжын гэргэн болгон Балжан хатаниие їгэхэ абаха гэлсэћэн байгаа. Балжан їхиниие Дай Хун тайжын хатан болгон хїргэхэ болоходоо, ехэ хурим тїрын тїхеэрэлгэ хэжэ байха зуураа, урданай заншалаар хадамда гараћан їхин энжэтэй байдаг тухай Буянта сэсэн хаантан єєр хоорондоо зїбшэхэдєє, ямар нэгэн монгол угсаатаниие энжэ болгон їгэхэ гэлсэбэ. Тиихэдэнь їхин Балжаниинь тэрэ дурадхалынь огто арсажа, єєрын изагуурай, минии нагасанууд болохо, минии эхын энжэ боложо ерэћэн хори угсаатаниие энжэ болгон эрхэ бэшэ абажа ошохоб гэжэ эхэ эсэгэдээ гомдол муулар табићан бэлэй. Иимэ ушар гараћан дээрэћээ тэрэ хаантан дахинаа зїбшэн, эхын энжэ болон ерэћэн хори угсаатаниие Балжан хатанай энжэ болгон їгэхэ гэлсэбэ ха. Тиигэжэ хори угсаатаниие дахинаа хїлгїїлэн нїїлгэжэ, Балжан хатан їхинєє Бїїбэй Бэйлын ордон харшада хїргэжэ, Дай Хун тайжын хатан болгон, айхабтар ехэ тїрэ, найр, наада хэћэн байна. Тэдэ энжэ боложо ерэћэн хориин арбан нэгэн отогой угсаатан улад Бїїбэй Бэйлэ ноёной албата болон хамжажа, Хинган уулын ара талаар, Хайлаар хото шадар, Хїлэн нуур оршон тойрон нютагуудаар таран ажаћуућан бэлэй.
Энээнэй урда, Наян Навааћаа анхан нїїхэ сагта хори уладћаа нэгэ хэдэн їсєєхэн тоото зониинь таћаран нїїжэ ябаћан байжа бололтой юм. Юундэб гэхэдэ, энэ хоёр Тїбэдэй хоорондо Хойто болон Урда Тїбэдэй хоорондо хори хэлэтэй, мал ажалаар нїїжэ ябадаг зонтой урдын сагай мїргэлшэд болон ламанар дайралдадаг байћан байна. Тэдэ Баруун Жуу аяншалан ябаћан зоноор уулзахадаа, ехэ хїндэтэйгєєр угтадаг, аяшарћаниие амаруулан, ехэ ћонирхон ярилдадаг байгаа юм гэлсэдэг ћэн ха. Мїн баћа Хитад газарта хори хэлэтэй, адли шэгтэй зон ажаћуудаг тухай хэлсэдэг байћан байна. Эдэ хори угсаатанай таћардаћан, їлдэћэн зон байгаа ёћотой гэлсэхэ юм.
Тиин Дай Хун тайжын Балжан хатан гэгдэжэ тїбхинэн ћууха сагта хори изагууртан энжэ зон боложо байдаг бэлэй. Нэгэ хэдэн сагта ажана тїнжэн ћууха їедэнь Бїїбэй Бэйлэ ноёной хатан наћанћаа нїгшэжэ, тэрэ ноён єєрынгєє албатан соогоо нэгэ хархи изагуурта їхиниие ћунгажа гэргэн хатан болгожо абаба ха. Тэрэ хатантаяа ћуужа байха їедэнь, Бїїбэй Бээлын їбгэн наћан болоћон туладань, Дай Хун тайжатай тэрэ залуу хатан инаг амараг болоходонь, Балжан хатан эрэдээ хэлэбэ:
– Ши эхэтэеэ эжэлжэ, наадажа, энхэрэг амараг болохошни юун бэ? -гэжэ хэлээд, тэрээнћээ уламжалан, эхэ бэри хоёр эбгїй болоћон дээрэћээ хоорондоо зохилдохогїй, хэрїїлтэй болоћон байна. Тиин хатан бэри хоёрой атаа жїтєєн, хэрїїл хёмороон тїргэдэжэ, Балжан хатан єєрын нїхэрєє їгэдєє оруулан, анхан єєрынгєє абажа ерэћэн энжэ хори угсаата 11 отог зоной ехэнхи хубиие эрхэ дороо хуряажа, Дай Хун тайжатаяа хамта 1613 оной їедэ Бїїбэй Бээлын нютагћаа гаража, хойто зїг шэглэн нїїхэдээ, олон тэргэ тэмээндэ бараа хуряагаа, эд зєєриеэ ашаалжа, адуу малаа албатан зоноороо туулгажа, уда удаћаар Їлирэнгэ гол шадар, Хуандайн тала болон Хїхэльбиин хїбшын захаар таража ћуухадаа, Дай Хун тайжа Балжан хатан хоёр ажаћууха нэгэ ћайн ордон харша тодхон байгуулћан бэлэй.
Иигэжэ тїбхинэн ћууха сагтань мїнєєхи хойто эхэ болохо залуу харсас хатаниинь Бїїбэй Бэйлэ ноёндоо:
– Ши хаан хїн аад, албата зондоо, Дай Хун тайжа харсас хїн эмэдээ мэдэгдэхэ болобо гїш? – гэхэдэнь, тэрэ ноён залуу хатанћаа юун болоћон тухай асуухадань, тэрэнь иигэжэ хэлэбэ:
– Шинии хїбїїн Дай Хун тайжые Балжан бэришни їгэдєє оруулжа, албата зон, адуу малтайгаар абажа, хойто зїг шэглэн зугадаад, Їлирэнгэ гол шадар тїбхинэн ћуужа байна гэжэ ћураг дуулдана. Энэ болбол шинии хаан тїрые тїйдхэћэн, албатан зониие бууруулћан, алдар солыеш гутамшаг болгоћон иимэ муу хэрэг їйлэдэжэ байћан тула тїргэн сэрэгээ эмхидхэжэ, тэдэнэй хойноћоо эльгээжэ, тэдэниие дайлан бїћэлэн абажа, Дай Хун тайжа Балжан бэри хоёрые албатан зонтойнь наашань тэхэрюулэн асара, – гэжэ ганиран байжа хэлэхэдэнь, Бїїбэй Бэйлэ ноён ћая ойлгон мэдэжэ, хїбїїн, бэридээ уурлан, зуун сэрэг элшэ заража:
– Дай Хун тайжые албата зонтойнь асарагты, Балжан хатан бэриинь баруун хїхэ отолжо алаад, хїхыень хїхэн шэнги газарта орхигты, толгой болоод гар, хїл, мїсыень тэрэшэлэн газарта орхигты, мори эмээлынь мїн мэтэ газарта орхигты, – гэћэн зарлиг буулгажа, тэрэ элшэн сэрэг эльгээбэ.
Тэрэ элшэн сэрэгэй ерэхэдэ, Балжан хатан бэринь уридшалан мэдээд, далан нэгэн хубилгаантай байћан тула, сайбар саћанда хубилжа їзэгдэбэгїй ха. Тэрэ сэрэгынь оложо барижа ядаад, Дай Хун тайжые зарим їсєєхэн албатантайнь абаашажа, Балжан хатан бэрииень оложо ядаћанаа ноёндоо айладхахадань, ноён дахин сэрэг ябуулан, урид хэлэжэ эльгээћэндэл адляар захиран ябуулба. Балжан хатан урда мэтэ уридшалан мэдэжэ, ућанда хубилаад олдонгїй байба. Тиихэдэнь нэхэжэ ерэћэн сэрэг оложо ядажа, ехэтэ зобоходонь, Балжан хатан эндэ тэндэ хоргодон ябаћанаа, бэеэ тушааћуу гэжэ сэдьхээд, нэгэ нуурай захада єєрынгєє харьяата зониие суглуулжа, гэрээд зарлигаа иигэжэ хэлэбэ:
– Эндэ гурбан дїшэ шулуу тодхон, тэрэ шулуунуудтаа тогоо оложо табяад, тэрээн соогоо энэ нуурай ућанћаа хэжэ, гал тїїдэбшэ носоожо, ућанай халахада, ая ганга, арса жодоо болон олон янзын анхилга ћайхан ургамалай бодосуудые шэнгээн бусалгагты, – гэбэ ха. Тиин єєрєє хэдэн нїхэдєєрєє нуурай захада ошожо, гар нюураа угаагаад, баруун хїхэнћєє ћї ћаажа, тэрэнэйнгээ дућалнуудые нуурай ућанда сасан їргэжэ:
– Энэ нуурай ућан аршаан боложо, хїн амитанай, та бїгэдэнэй ундан боложо тућалаг! – гэжэ їреэћэн байгаа. Тэндэћээ гэдэргээ бусажа, тогооной дэргэдэ ерээд, бусалан шанаржаћан ућаар бэеэ арюудхан угаагаад, мїн зон нїхэдтєє угаахыень дурадхаад, єєрынгєє ћайхан хубсаћа їмдэжэ, шэмэг зїїдхэлээ зїїжэ, бэеэ гоёон заћаад, мориндоо тохом дїрєєбшыень табижа, хазаарайнь хїмэлдэргэ шангадхан, эмээлынь хударгалан тохожо зэћээд, єєрєє мордожо, тэрэ шулуун дїшэтэй тогоо тойрон гїйлгэжэ ябахадань, морин гэнтэ нэгэ дїлииень дайраћан дээрэћээ баруун-хойшоо тогооной хэлтыћэндэ, Балжан хатан мориёо татаад, иигэжэ ћїїлшынгээ їреэл їгэ хэлэћэн бэлэй:
– Энэ шулуун тогооной нара шэнгэхэ зїг тээшэ хэлтыћэниинь хадаа таанад минии энжэ – Хориин арбан нэгэн отогтоной ябан ошон анха сагта їбгэ эсэгэнэрэйнгээ нютагжаћан газар ороноор таран їнэржэжэ ћуухынтнай бэлгэ тэмдэг болоно. Тиин хойшодоо таанад болбол уг узуураар ћайн аад, їри хїїгэдээр удаан олон жэл соо арьбажажа, амгалан тїгэлдэр ябахынтнай тїлєє минии їреэл мїнхэ оршохо болтогой! Мїнєє би элдэб эди шэди хубилгаантай байћан тула, нэхїїл сэрэгтэ барюулангїй, огторгой єєдэ дэгдэхэ гї, али ућанда шэнгэхэ мэтэ элдэб арга шэди гаргаха аргатай байбашье, эхэнэр хїн байћан тула ноён эсэгын зарлиг дабаха ёћогїй дээрэћээ, мїн баћа тэрэ нэхїїл сэрэгшэд оложо ядан, ехэтэ зобожо байћанда, єєрєє бусадта тућалхада аша їрэнь їгїїлэшэгїй ехэ тула єєрыгєє хайрлангїй, бэеэ тушаахаар сэдьхэжэ байнаб. Таанад намайе хїлисэгты! - гэхэдэнь, тэрэнэй албатан, Хориин арбан нэгэн отогой улад ехэтэ гасаланда дарагдажа, Балжан хатан эзэнээ хайрлажа, яаха аргагїй гашуудалта байдалда ороходоо:
– Танай заабари їреэлые хїндэтэйгєєр тогтоожо абаад, энэ ехэ хатуужалта эсэслэлые аймшаг сухарилтагїй табићандатнай ядаран, шаналжа байха зуураа, бидэ, Хориин арбан нэгэн отогой харьяатан зонтнай бїгэдєєрєє энхэрэл ехэтэ эхэ мэтэ ашыетнай мэдэрэн, арюун ћайхан сэдьхэлыетнай зїрхэндєє хадагалан, алдар ехэтэ нэрыетнай ухаандаа мїнхэлэн ябаха болтогойбди! - гэжэ тангариглан хэлэхэдэнь, Балжан хатан:
– Таанадни маша ћайханаар тогтообот! – гэжэ, тиин хахасахын хирэндэ нэхїїл сэрэгїїдэй ерэхэ зуура:
– Таанадни, эндэ байжа болохогїй, эсэргїїсэлтэ хэжэ байнгїй, али болохо зїг шэг барин, холодон хоргодожо тэрьелэгты! Би гансаараа бэеэ тушаахаб! – гэхынь хирэндэ, мориниинь заадан дэбхэржэ, сабшан турьян дугташаха зуурань, хазаарайнгаа жолоо бэхилэн барижа байха їедэ, нэхїїл сэрэгэй холоћоо харагдахынь бараанда, эндэ байћан харьяата уладынь урда хэлэгдэћэн ёћоор, али болохо зїг шэгтэ зугадан тэрьелбэ.
Тэдэ сэрэгшэд гансаараа байћан Балжан хатанда хїрэжэ ерэмсээрээ, шэрїїн хатуугаараа барижа абаад, хэлэшэгїй муухай бїдїїлиг абари ааша гаргахадань, Балжан хатан хэлэбэ:
– Ноён эсэгын зарлиг дабаха ёћо їгы гэлэй. Зарлигай ёћоор боложо ханагты! – гээд, бэеэ їгэхэдэнь, элшэ сэрэг Балжан хатанай баруун хїхыень отолжо алаад, толгойень толгой мэтэ газарта, бусад хїл гарыень, тэрэшэлэн мори эмээлынь хэћэг хэћэгээр орхибо. Толгой орхићон газарынь мїнєє хїрэтэр «Балжан толгойто» нэрэтэй хада байна, бэеыень алаха зуураа, хаяћан нэгэ нуур «Балжанын нуур» гэжэ нэрэтэй байна. Хатанай шэмэгэй ёдоргынь орхићон газар «Ёдорто» гэжэ нэрэтэй болобо, тогооень орхићон газарынь «Тогоото» гэжэ нэрэтэй болобо, морииень нэгэ голдо орхићыень «Хара Морито» болобо, алтан эмээлынь орхићон газар «Алтан Эмээлтэ» гэжэ нэрэтэй болобо. Иигэжэ тэрэ элшэ сэрэг єєрынгєє ноёной захиралтаар їйлэдэжэ, сэдьхэлээ хананги гэдэргээ ехэ баяртай бусаћан гэхэ.
Иимэ гашуудалтай хэрэгэй болоходо, Бїїбэй Бэйлэ ноёной хїбїїн Дай Хун тайжа гэдэг сэдьхэлээ гутажа, Балжан хатаниие зобоожо алуулћан эсэгэдээ гомдол муулар табижа эрхэн, эсэгынгээ тїрэ залгамжалан сахихаћаа огто арсаад, баруун зїг барижа ошо ошоћоор, халхын Эрдэниин Жуугай хїреэн ошожо, лама санаартаниие бараалхан, ушар шалтагаанаа айладхан, убашва боложо, бїхэли наћандаа басаг сахин, амидаржа ћуућан байна.
Монголой тїїхэ домогууд соо «Балжан хатан» тухай иигэжэ хэлэгдэнэ: «Гурба нуурын аршаан гэжэ байгаа. Зай, энэ гурбан нуурын аршаан хаялда энэ Балжан хатан гэдэг байжа байсан. Тиигээд хойшо гараад ябахадаа тэрїї хойно ошоод, Бальжан хатан юрєєл хэлэжэ, «би одоо хэдэн їри хїїгэдни сайн сайхан ябажа байна, энэ одоо сїнтэй адлихан иимэ сїн сайхан ябахань болтогой!» – гэбэ ха. Тэрэ одо буряадш їндэстэн гэхэдэ, хайшаа юм, халхаш гэхэдэ, хайшаа тиимэ хїїхэн байсан байгаа юумэ? Тэрэ хойшо нютагтаа хїн зоноо абаашажа, баруун хїхэнэйнгєє сї тэрэ Балжан хатанай нуурта дусаасан ушараас тэрэ усан сагаан байдаг гэжэ настайшуул яридаг».
Энэ тїїхэ манай Буряадта хэлэгдэдэг тїїхэћээ гансал Балжан нуур тухай багахан хэћэг хэлэгдэнэ. Харин дээрэ дурсагдаћан тїїхэ соо Балжан хатанай арад зонойнгоо тїлєє тэмсэл дурдагданагїй, харин хойшоо нютагаа ошожо ябахадаа, їхибїїдээ їреэгээд, нуурта баруун хїхэнэйнгєє ћї дућааћан болоно бшуу. Тиигэжэ тэрэ нуур сайдамтай, їхибїїдэйнь ћайн ћайхан, їнэр баян ябахыень гэршэлћэн Балжан хатанай нуур болоно. Монголой тїїхэшэн Цэдэндоржо Балжан хатаниие буряад гї, али халха монгол угтай хїн гї гэжэ хїсэд илгаруулан хэлэжэ шадахагїй байна. Гадна хори буряадууд оройдоошье дурдагданагїй. Хэнэйшье мэдэћээр, «Балжан хатанай тїїхэ» хори буряадай тїїхэ болон ажабайдалтайнь нягта холбоотой ха юм. Энээн дээрэћээ хараад їзэхэдэ, эндэ дурсагдаћан тїїхэ ехэ ћонин, єєрын шэнжэтэй гэжэ тэмдэглэхээр.
Тиихэдэнь Сэрэнэй Цэдэндоржо гэжэ хоёрдохи тїїхэшэнэй «Балжан хатан» тухай хєєрэћэн тїїхыень дээрэ дурсагдаћан домогтой сасуулан їзэхэдэ иимэ. Хори буряадууд хадаа Хун Тайжа гээшын, Балжан хатан гээшын энжэ албатан байћан. Монголћоо таћаржа ошоћон, баруун монголшод гээшэ гї гэжэ ћанахаар.
Галдан Бошогтын дайнай їедэ хойшоо гараћан гэхэ. Балжан хатан дайсадта баригдажа: «Минии арад зон їдэжэ ябаха ћаань, нуурай ућан сайдамтай сагаан болог», – гэжэ баруун хїхэеэ отолжо хаяћан. «Їри їндэћэ таћарха ћаань, хара ућаараа байг», – гэжэ хаяћаниинь сайдамтай болоћон гээд, баћа нэгэ тїїхэ їреэлээр дїїргэнэ.
Тиихэдэ дээрэ дурсагдаћан Балжан хатан тухай хоёр тїїхэ удха шэглэл зорилгоороо адлирхуу гэжэ тэмдэглэхээр. Эндэ хараад їзэхэдэ, Балжан хатан, нэгэдэхеэр, їхибїїдэйнгээ, хоёрдохёор, арад зонойнгоо тїлєє їреэл хэлээд, баруун хїхэнэйнгєє ћї нуурта тїрїїн дућаана, гурбадахяар, хаяна. Тиигэжэ нуурай ућан сайдамтай сагаан болоћон юм гэћэн тїїхэтэй. Монгол тїїхэшэн Сэрэнэй Цэдэндоржын хєєрэћэн тїїхэ удхаараа манай буряад зоной дунда хэлсэгдэдэг тїїхэдэ дїтэрхы, юундэб гэхэдэ, тїїхэшэн нютагайнгаа урданай їбгэдєєр хєєрэлдэдэг байћан. Тиихэдэ Дадал сомондо тїїхэшэнэй нютагта хори буряадууд ажаћуудаг гэжэ тэмдэглэхээр. Эдэ бїгэдэ С. Цэдэндоржын тїїхэнїїдтэ нїлєє їзїїлээ, жэнхэни буряад тїїхэнїїдэй удха найруулга ехэнхидээ хубилгагдангїй, тэрэ зандаа хєєрэгдэнэ гээд ћанагдана.


ХУН ШУБУУН ТУХАЙ ДОМОГ

2007 оны 10-р сарын 06 Нийтэлсэн Horidoimergen

ХУН ШУБУУН ТУХАЙ ДОМОГ

Хун шубуун гарбалтай,
Хуhан модон сэргэтэй


Буряадууд ехэ нарилжа сахидаг нэгэ заншалтай юм. Тэрэнь юун гээшэб гэхэдэ, хун шубуунай абяа дуулаа hаа, hї, тарагаа барин, газаашаа гаража, хойноhоонь їргэдэг байгаа. Хун шубууе алахань тон хорюултай, алаа hаа, эхэеэ алаhантай адли саглашагїй муухай, зэрлиг ябадал, hалашагїй ехэ нїгэл гэжэ тоологдодог hэн. Юундэ энэ шубуунда шїтэдэг болоhон юм? Энээн тухай иимэ домог бии.

Хабар байгаа гэхэ. Їндэр тэнгэри хїб хїхэ, їлгэн дэлхэй ноб ногоон. Эгээл энэ їедэ Барга баатарай хїбїїн Хоридой Мэргэн Байгал далайн эрьеэр агнажа, хатуу хара номоёо гартаа баринхай, харбаhан шубуудаа бїhэдєє хабшууланхай ябаба ха. Гэнтэ дуулан гэхэдэнь, хаанаб даа, дээрэнь ганганалдаха абяан соностобо. Тэрэнэй толгойгоо їргэжэ байра дээрээ тойрожо харахадань, сэлмэг їдэрэй сэнхир огторгойн толон доро сайбалзан, хун шубууд зэлэ татан ниидэнэд. Модоной саана Хоридой хїбїїнэй бэеэ нюугаад хаража байтар, хун шубууд ганганалдаhаар, далайн эрьедэ буужа, їдэ, далинуудаа тайлан гэхэдээ, сэбэр hайхан басагад болошолой. Тиигээд далайн уhан руу гїйлдэн орошобод.

Хоридой Мэргэн хїбїїн їзєє хараагїй юумэеэ хаража, гайхан гэлын байтараа, hэмээхэн мїлхижэ ошоод, нэгэнэйнь “хубсаћа” абажа нюужархиба. Басагад шунгажа садаад, эрье дээрэ гаража хубсалаад, hєєргєє хун шубууд болоод дэгдэшэбэд. Арюун сагаан шарайтай, гоё гулдагар бэетэй, елэн хара їhэеэ їбдэгтєє хїрэтэр надхуулhан басаган їлэшэбэ. Хоридой хїбїїн иигэжэ тэрээндэ хэлэбэ: «Солотой арадай хїбїїнлби, нэрэтэй эсэгын їрилби. Галым удхалха, гуламтым hахиха хатамни боложо hуугыш даа, дайсанаа дараха хїсэтэй, дархан солоёо мандуулха шадалтай хїбїїдые тїрэжэ їгыш даа».

Арюухан дангинын харахада, тэрэ эрэлхэг зоригтой баатар янзын хїбїїн байба. Хоридой хїбїїнтэй хїтэрэлдэжэ, бїмбэгэр сагаан їргєєндэнь ошобод. Тэрэ хоёр айл болон тїбхинэжэ, ажана амгалан hуубад. Хун шубууниинь Хоридой Мэргэн їбгэндєє арбан нэгэн хїбїї тїрэбэ. Хїдэр хїбїїд їндыжэ, хїлэг моридой дїрєєдэ хїрэбэд, хїйтэн хабарай шэрїїндэ дадабад, морин эрдэниие ургалбад.

Намар боложо, жэгїїртэн бїхэнэй урда зїг hубарилдан ниидэдэг сагай ерэхэдэ, хатаниинь Хоридойhоо хубсаhаа эрижэ їмдєєд, хун шубуун болохо мїртєє даляараа hэбеэд, гуламтынгаа шандаруу їрхирїїлэн, тооноороо гарашаба. Хун шубууниинь тооно дээгїїрээ гурба дахин элихэ зуураа: «Хани нїхэр Хоридоймни, хайрата баатар хїбїїдни, энэ эгїїридэ энхэ мэндэ hуугты», – гэжэ їреэгээд, хїхэ номин тэнгэри єєдэ дэгдэшэлэй.

Тэрэ арбан нэгэн хїбїїдэйнь нэрэнїїд: Галзууд, Харгана, Хуасай, Хїбдїїд, Батанай, Шарайд, Бодонгууд, Худай, Гушад, Сагаан, Хальбан – эдэ булта хун шубуун гарбалтай Хориин арбан нэгэн эсэгэ боложо, адуугаа танихагїй баяжажа, ашаяа танихагїй їнэржэжэ ажаhуунад.

Үндэстэний үзэл гэж юу вэ?заавал уншаарай залуусаа!

2007 оны 10-р сарын 05 Нийтэлсэн Horidoimergen
Үндэстэний үзэл нь цөөнхийн болон олонхийн эрх ашгийг хамгаалдаг нийгмийн төлөөлөгчдийн тайлбарладаг шиг алан хядах хэт даврах ,нэг үндэстэн нөгөөгөө дарлахад байгаа юм биш.Мөн овог омог ястны ,аймаг хошууны ,жалга довны ч үзэл бишээ!
Үндэстэн гэдэг бол (газар нутаг,иргэншлийн хувьд нэгдмэл байх )нэгэн арьстны доторх хэл соёл ,үүсэл гарвал нэг ,овог ,омог ястныг багтаасан угсаатны дээд хэлбэр юм.Үндэстэн нь бусад улс үндэстэнээс хараат бус ,бие даан тусгаар оршиж өөрийн дотоод болон гадаад бодлогыг ард түмнийхээ хүсэл зорилгод нийцүүлэн хэрэгжүүлэх,дэлхийн бусад Улс Үндэстэнүүдтэй эрх тэгш зэрэгцэн орших явдал нь Үндэстэний үзлийн гол тулгуур зарчим мөн.
Үндэстэн нь бүтээсэн соёл иргэншилээ хадгалах,хамгаалах хөгжүүлэх ,газар нутаг ,эх орондоо бүрэн эрхт эзэн нь байж ертөнцийг үзэх үзэл санаандаа тулгуурлан нийгмийн чиг шугамаа тодорхойлох ,Улс Үндэстэнээ хөгжүүлэх улс төр,эдийн засгийн бодлогоо боловсруулан хэрэгжүүлэх бүрэн эрхтэй. Үүнийг л Үндэстэний үзэл гэж байгаа юм.
Үндэстэний үзэл нь улс төр ,эдийн засаг,шашны болоод нийгмийн анги давхаргын ашиг сонирхол хэмээн явцуурдаггүй бөгөөд Үндэстэний нийтлэг эрх ашгийг алив бусад , ашиг сонирхлын бүлгийн эрх ашгаас ямагт дээгүүрт тавьдгаараа бусдаас эрс ялгаатай.
Үндэстэний үзэл нь Үндэстэнийг овог омог ястан ,баян хоосон,мэргэжил боловсрол,эр эм,хөгшин залуу хэмээн ялгаварлан гадуурхдаггүй бөгөөд тухайн Үндэстэний хэн боловч нийгэмд тэгш эрхтэй ба үнэнч шударгыг эрхэмлэвэл зохино хэмээн үзнэ.

Нийгмийн харилцаа шударга үнэн дээр тулгуурлаж ,хууль Үнэнд үйлчилж шударга шийддэг ,Төр засаг нь Монгол Үндэстэний эрх ашгийг эн тэргүүнд тавьж хийж бүтээх, цогцлоон байгуулах боломж бололцоог хууль эрх зүйн үүднээс зөв бүрдүүлэн өгч чадаж баймааж нь нийгэм соёл ,шинжлэх ухааны бүх салбарт Монгол Үндэстэн хөгжин дэвших үүд хаалга бүрнээ нээгдэх болно.

Үндэстэний үзэл санаа Хүн төрөлхтөний ухамсарт амьдрал эхэлсэн тэр цагаас өнөөдрийг хүртэл биднийг төсөөлж байснаас ч урт хугацаанд боловсрон амьдрахуйн ,оршихуйн утга учрыг тайлсан ,өөртөө шавхагдашгүй нөөц бололцоог агуулж байдаг
хамгийн хүчирхэг үзэл санаа юм.
Үндэстэний үзэлгүйгээр бие даасан Үндэстэн бүрэлдэн тогтох учиргүй.Дундад зууны Хятад,Орос ,Пэрсүүдэд Үндэстэний үзэл санаа байгаагүй бол тэд,тэдний газар нутаг өнөөдөр Монгол Улсын ,,нэг бүрэлдэхүүн хэсэг л байх байлаа.
1930-аад онд Үндэстэний үзэл санаан доор нэгдсэн Германчууд эдийн засгийн 80%-г атгаж байсан Еврэй нараас Үндэстэнээ чөлөөлж,асар богино хугацаанд улс төр ,эдийн засгийн хувьд хүчирхэг системийг байгуулж ,коммунист капиталист хоёр ертөнцийг сандаргаж байлаа.Мөн эх оронч үзлээр зэвсэглэсэн залуу ЗхУ ,Германы хүчирхэг армийг бут цохиж ,эх орноо харийн түрэмгийлэлээс чөлөөлж байв.Үндэстэний үзэл санаагаар зэвсэглэсэн Япон орон дайны дараах өлсгөлөн ,гуйланчлалаас хямралаас эх орноо гаргаж ,өнөөдөр дэлхийн тэргүүлэх гүрэн болтлоо хөгжжээ.Мөн тийм ядуу дорой байдлаас Хятад улс ,БНСУ,Иран, Ирак Турк,Энэтхэг,Казакстан улсууд үндэстэний үзэл санаагаар удирдуулан эх орноо хөгжлийн өндөрлөг өөд хөтлөж чадсан юм.Эх оронч үзэл санаа нь Кубад капитализмыг сөрөн зогсох агуу хүч өгч,Америк үндэстэн гэж байхгүй ч Америк -Миний эх орон гэсэн үзэл санаа нь Америкийг (хамгийн хамгийн)хэмээсэн зорилгод нь хүргэж чаджээ.Үндэстэний эрх ашигаа улс төр ,эдийн засгийн бодлогынхоо цөмд тавьсан Казакстан улс өнөөдөр хөгжлийн өөд эрчимтэй урагшилсаар байна.
Тийнхүү Улс Үндэстэнүүд Үндэстэний үзэл ,эх оронч үзлээр тугаа хийж ,урагшлан дэгжиж байна.Харин өнөөгийн Монгол Үндэстэний эрх ашгийн төлөө тэмцсэн Үндэстэний үзэлтэнүүд учир битүүлгээр өөд болсоор ...!!!??? Монгол Үндэстэнийг гутаан доромжлогсод ,Үндэстэний эрх ашгийг задлан бутаргагчид,газар нутаг,эрх ашгийг худалдагсад ,Улс үндэстэний оршин тогтнох тулгуур үндсүүдэд халдагсад Монгол төрийг зайдагнаж ,Монгол Үндэстэний эрх ашигт харшилсан олон олон шударга бус хуулиудыг баталсаар...
Ухаараач ! Монгол ахан дүүс минь!!!

Бидэнд Монгол Үндэстэн хэмээх нэгэн нэр,нэгэн эрх ашиг бий билээ.Түүнийгээ буюу Үндэстэний эрх ашгаа улс төр,эдийн засгийнхаа бодлогын цөмд тавьж чадвал бидний Монголчуудын хүсэн хүлээж байсан хүсэл зорилго биелж ,гуйж царайчилж ,бэлэнчилэн завшиж,үнэлж баршгүй өмчөө хувьчилж худалддагаа орхиж ,санаж сэдэж ,бүтээн туурвиж ,цогцлоон байгуулж дэлхийн хөгжилтэй гүрнүүдтэй хөл нийлүүлэн алхах болно.Тийнхүү Монгол Үндэстэн дахин сэргэж хараа дээгүүр хараа дээгүүр эрүүл чийрэг ,оюун төгс ард нь өсөн торниж ,Үндэстэн нэгдэн нягтарч,эрч хүч нь хуйлран шуугиж цогц нэгэн төгөлдөр бүтцийг олж халдахад харишгүй,эвдье гэвч эвдэршгүй цул нэгэн бие болж мөнхийн хуулиар мөнхөд оршино.Тиймээс Үндэстэний эрх ашиг гэж юу болох ,Үндэстэний оршин тогтнох тулгуур үндсүүд гэж юу болохыг ухамсарлан ойлгох цаг нэгэнт болжээ.Үндэстэн эрх ашигаа хамгаалахгүй бол ,Үндэстэн оршихуйгаа ухамсарлахгүй бол мөхөх болно.
Энэ бол Ертөнцийн хууль!!!
Үүнийг өчүүхэн би бодож олсон юм биш.

Эцэг өвгөдийн маань хад чулуун дээр сийлж үлдээсэн агуу их гүн ухаан -Мөнх галын гүн ухаан,Хасын хууль ийнхүү сургаж байгаа юм.
Ухаарсугай! Мэдтүгэй! Сахигтүн!

Бид аливаа ард түмэнтэй найрсаг харилцааг эрхэмлэх хэдий ч дээрэнгүй ,ёс бус ,эрх тэгш биш харилцааг хүлцэж үл болно.Бид МОнголын ард түмний өмч эрдэнэс баялгыг гадаадын болон дотоодын хэн нэгэн буюу хэсэг бүлэг зальт этгээд тонон дээрэмдэхийг тэвчиж үл болно.Бид Монголын Үндэстэний түмэн үеийн суу билэгт хөвгүүд охидын зүтгэл тэмцэл ,олон мянган эх оронч баатруудын эрэлхэг зориг,эрдэм ухааны хүчэнд өнөө бидэнд өвлөгдөн ирсэн энэ Монгол улсын Бүрэн эрх ,Эрх чөлөөг ,Газар нутгийн бүрэн бүтэн байдлыг хэн нэгэн буюу хэсэг бүлэг зальт этгээд эвдэхийг тэвчиж үл болно!! Чингэж чадвал Монгол үндэстэн оршин байх болно.Чингэж чадвал Монгол үндэстэний ирээдүй гэрэл гэгээтэй байж ,Монгол Улс хөгжиж дэвших нь Монголчууд бидний гарт байх болно.Тэр үед хөгжлийн өндөрлөгт хэр хурдан хүрэх нь та бидний чинхүү зүтгэл ,нөр их хөдөлмөрөөс хамаарах болно.Үүний тулд Үндэстэний үзэл санаан дор нэгдэж аливаа бусармаг үзлийг таягдан хаясугай.

Монгол Үндэстэний оюуны мэлмий тунгалаг байг.

Нэгэн үзэл санаан дор нэгдэгтүн.

Үндэстэний үзэл санаан дор Нэгдэн нягтрагтүн!!
Нэгэн эрх ашигт нэгдэгтүн
Монгол Үндэстэний язгуур эрх ашигт Нэгдэн нягтрагтүн!!!
Нэгэн цул биейиг ологтун

Монгол Үндэстэний ард хэн боловч Монгол Үндэстэний ард хэн боловч Монгол Үндэстэн хэмээх Нэгэн биеийн хэсэг болой!!


эх сурвалжийг А.Гэрэлийн "Оршихуй"

Minii hugshin nagats aav Bazariin Tsebeen. (1887-1938)

2007 оны 10-р сарын 05 Нийтэлсэн Horidoimergen

Б.Цэвээн 1887 онд одоогийн  ОХУ-ын Чита мужын Агын үндэсний тойргийн нутаг Алханын өвөрт малчин ард А.Базарын 4-р хүү болон төрсөн.
       Арваад наснаас эхлээд Дульдаргын адагийн селен дахь бага сургуульд дараа нь Агын дүмын сургуульд мөн Чита хотын сургуульд нэрт соён гэгээрүүлэгч,  доктор, профессор Ж.Цэвээнээр хичээл заалган суралцаж төгссөн. Суралцаж байхдаа "Чингис хааны хурдан хүлэг", "Хоёр загал"-ын тууж зэрэг номоор шагнуулж байсан. 1907 онд Харбин хотод очиж Орос-Монгол хэлний орчуулагчийн ажил нэг жил хийж байх хугацаандаа "Монголын сонин бичиг", "Азийн мэдээлэл" зэрэг сонин хэвлэлийн газруудад Ж.Цэвээн багшийнхаа заавар зөвлөмжөөр тусалж байгаад нутагтаа буцаж ирээд Агын Дүмд, Үлдирийн баргузины Дүмд бичээч, даргын нарийн бичгийн дарга зэрэг ажлыг 4 жил хийсний дараагаар нутгийн нэгэн сургуульд орос хэл бичгийн багшаар ажилласан.
        1918 оны 11-н сарын дундуур нийт 40-өөд паар, ходок тэрэгтэй, 15000 орчим малтай, 17-н өрхийн 120 гаруй нутгын хүмүүсээ дагуулан Монголд нүүдэллэн ирсэн бөгөөд Ардын Хувьгалын партизан Цэдэнгийн Жамц, хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн Дагвын Дампил нарын зэрэг хүмүүстэй ойр дотно ажиллаж, Монгол ардын хувьсгалыг талархан, хувьгалын үйл хэрэгт идэвхтэй оролцож, хувьсгалын эхний жилүүдэд ардын намын ач тус,бодлого, зорилтыг нутгынхаа ард олон ярьж, таниулдаг, янз бүрийн самуун, дээрэм,  хулгайчидтай тэмцэхэд идэвх санаачлагатай оролсож явсан учраас ард олны итгэл найдварыг хүлээж 1922 онд Улз голын буриад хошууг байгуулахад түүний нарийн бичгийн  даргаар, 1923 оноос хошууны даргаар сонгогдон ажилласан байна.
       1924 оны 11-р сарын 8-28-нд хуралдсан Улсын Анхдугаар Их Хуралд Улз голын буриад хошуунаас төлөөлөгчөөр сонгогдож БНМАУ-ын Анхдугаар Үндсэн Хүүлийг батлалцаж мөн хурлаас 11-н сарын 27-ны өдрийн 15-р хуралдаанаар Улсын Бага Хурлын гишүүнээр сонгогдон ажилласан.    
        Улаанбаатар хотод ирэхдээ Ж.Цэвээн багшийнхаа гэрт нь очиж хадгаар золгож уулзсан бөгөөд багш нь өөрийнхөө орос хэлэнд хөрвүүлсэн "Шидэт хүүрийн үлгэр" номоо бэлэглэж байв.
        Б.Цэвээн нь биеийн эрүүл мэндийн байдлаасаа болж гишүүнээр удаан үргэлжилэн ажиллах боломжгүй болж 1927 оны 3-р сараас цэргийн яамны дайчлан бүртгэх хэсэгт орчуулагчаар ажилласан боловч бие нь муудаж өвгөн доктор П.Н.Шастины актаар ажлаасаа чөлөөлөгдөн, Улз нутагтаа буцаж очсон бөгөөд түүнээс хойш "Үнэн" сонины сурвалжлагч зэрэг ажлууд хийж байгаад 1937 оны 12-р сарын 7-ны өдөр хилс хэрэгт баривчлагдаж 1938 онд хороогдсон байна.
         Б.Цэвээныг 1999 оны 8-р сарын 23-ны өдрийн Ерөнхий прокурорын 2/90 тогтоолоор хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон билээ.

         Хүнд хэцүү үед Б.Цэвээн нь нам, засгийн бодлого, шийдвэрийг хэрэгжүүлэх, тулгуур төр, бие даасан байдалыг бэхжүүлэх, улс орны аж ахуй, эдийн засгийг шинэтгэн хөгжүүлэх, ардчилсан эрх чөлөө тэгш байдлыг тогтоох, хүн амыг бичиг үсэгт сургаж, эрдэм мэдлэгийг түгээх зэрэгт анхаарж бие хайргүй үнэнч шударгаар зүтгэж олон хоногоор гэртээ ч ирэхгүй явж албаа залгуулдаг байсанд нь ард олон түүнд дуу зориулан гаргаж байжээ.
"Бартаа ехэтэй даваанд
Бараанхан хээрнүүдийнэ яалдагшааб
Баталсан хуульяа баринави гээд
Базархан Цэвээнийнэ яалдагшааб
Шилийн үндэр даваанда
Шившгэрхэн борнуудынэ яалдагшааб
Шинэхэн хуульяа баринави гээд
Цэвээнхэн Базарына яалдагшааб"
(Баяндун сумын Бараат Тогоотоор нутагладаг, хоёр нүд хараагүй Дагва баавай, мөн сумын Бодонгууд Цэвээндоржын Базаргүр хуучилсан)

Б.Цэвээнтэй хамт хоригдож байгаад амьд гарч суллагдаж ирсэн Ц.Дугаржав гуай Цэвээний үр хүүхдүүдэд хэлэхдээ: "Танай аав гүтгэлэг, харгислалд бууж өгөхгүй, үнэнээ хэлсээр байгаа үхнэ гэдэг байсан. Харгислал, эрүү шүүлтийг даалгүй нас барахад нь цогцсыг нь жорлонгын хана түшүүлж хаясан байсан " гэж ярьсан байна.

Б.Цэвээний том хүү Пүрэвдоржын дурсамжаас: "Аавынхаа хувцас хунарыг сольж ганц удаа ч болов хоол өгүүлэхээр ээж намайг 1938 оны 1-р сард Баянтүмэн уруу явууллаа. Тэндэхийн засан хүмүүжүүлэх газрын дарга Чойдог, хэлтсийн дарга Гомбо нар уулзахыг зөвшөөрсөнгүй. Тэдний гэр орноор нь хүртэл очиж учирлаж гуйлаа. Сүүлдээ бүр аргаа бараад аавынхаа барааг харахаар гяндангын хашааны завсраар харж зогсдог ч боллоо. Нэг өглөө хоригдлуудыг бие засуулахаар байрнаас нь гаргахыг харав. Ядарч туйлдсан аавыг маань арай ядан явахад нь винтов бууны бөгсөөр цохиж унагахыг хараад хоёр нүд маань харанхуйлж яах ч учраа олохгүй Баянтүмэний гудамжаар уйлж явдаг байлаа. Тэнд сар шахам болоод аавтайгаа уулзаж чадалгүй гэртээ буцаж ирэхэд минь ээж, дүү нар маань угтан авч уулзав уу, юмаа өгч чадав уу гэж асуухад нь үнэнийг хэлж чадсангүй" гэжээ.

Б.Цэвээн нь Ага нутагт өрнөж эхэлсэн ард түмний хувьсгалт тэмцлийг дэмжиж байсан бөгөөд дотны танил нөхдөөс ирсэн захианд: "Чамайг нутгын хүмүүсээ дагуулан Монгол руу оргосон тул баривчлах болж байна. Иймээс наашаа дахин ирж болохгүй" гэж үзэглэсэн байна.

Б.Цэвээн нь цагаан дээрэмчдийн аюулд нэг бус удаа өртөж гэр орноосоо дүрвэж, уул модоор бүгж амь гарч байсан удаа олон бөгөөд түүнийг нас барсны дараагаар Х.Түгж хэмээх нутгын нэгэн хүн ярьсанаар: "Б.Цэвээн нутгын хэдэн айлын хамт 1920 оны турш цагаантнаас зугтааж нүүдэллэсээр одоогийн Хэнтий аймгийн Норовлин сумын нутагт Мөстийн Баянголд хадлан хадаж тэнд өвөлжихөөр бэлтгэж байсан" гэжээ.

Б.Цэвээн нь уул модоор нуугдаж, дээрэмчдийн сиймхийгээр өвлийнхөө идэш зэрэг бэлтгэл хийх санаатай гэртээ иржээ. Яг энэ үед болсон нэгэн явдлыг Дэслэгч генерал, Базарын Цэдэн-Иш 1998 оны 8-н сарын 4-нд ярихдаа: "Барон Унгерны цагаан цэргүүд 1920 оны намар Богдын хүрээг эзлэхээр халдаж байлдаад Хятадын гамин цэрэгт цохигдоод буцаж Хэрлэн голын эхэнд авалжих хугацаандаа Цахар, Харчин цэргүүдээ явуулж Улз голын буриадуудаас цэрэг дайчлахдаа эрдэм номтой, орос хэл бичигтэй хүмүүсийг онцлон бүртгэж дайчилсан юм. Б.Цэвээн би олон хүүхэдтэй, бие өвчтэй тул цэрэгт явж чадахгүй гэж татгалзахад нь Харчин цэргүүд Цэвээнийг өндөр нуруутай өвсөн дээрээс газарт унагаж зодож гэмтээгээд явсан бөгөөд намайг Улз голын буриад хошууны захиргаанд ажиллаж байх үед манай сумын Базарын Цэвээн, Цэрэнгийн Дугаржав нарыг Засгийн газараас дуудаж аваачдаг, ажил хийлгэдэг байсан юм" гэжээ.

ф-37, д-1, хн-32 л.4
Даа хүрээний аймгийн комитетийн өмнө
Үүний мэдлийн Улзын хошууны Алханын нүүдэл сумны зоны төлөөлөгчид Дамба Бадмаин, Цэвээн Базарын гээчидийн мэдүүлэг.
Бид бээр эдүгээ жилийн 3 сарын энэ Хүрээнд болсон буриадын чуулганаа ирээд монгол Соном зайсангийн гэрт байхад тэнд хамт байсан, Хорийн аймгийн Гучидын хошууны Хайсгар сумны Жалсан Намсарайн бээр эдлүүрийн эд бараа аваачиж өгөхөөр 66 янчаан мөнгө биднээс авсанаа 46 янчааныг буцаан , 20 янчааныг өглөө эрт мордохоос тань урьд өгнөм хэмээн энэ Хүрээнд байдаг Цэнд Гармаины дэргэд нүүр хэлээд, тэр шөнөдөө хэнд ч мэдэгдэнгүйгээр  үгүй болсоноо Хүрээн оршимд бэдрэн 4 хүн 3 тэмээ уналгатай 2 хоног саатаж эс олдоход эд комитетэд мэдүүлээд буцсан нь тэр гэсээр энэ Хүрээ оронгүй, Хиагт хотноо маймай үйлдэж байснаа  Хэжингэ нютагт байнам хэмээн сонстох тул эд комитететийг гуйн мэдүүлэх учир, тэр мэт Жалсан Намсарайн гэгчээс бидний 20 яншаан ба мэхэлсэн  тус саатсан харагшийн 14 яншаан лугаа хамт гучин дөрвөн /34/ яншаан ёстой дүрэмийн ёсоор бидэнд төлүүлэх энэ үйлдвэр гуйхаас гадна тэр мэт мэхэлсэн тус түүнд нэхэлгэ ачихыг мөн гуйлцаад хайрт хариу хангалт хүлээгчид Алханын сумны төлөөлөгчид
Дамба Бадмаин
Цэвээн Базарын
Олноо өргөгдсөний долоон сарын 29 өдрөө.
Үүн тус эд комитетэд барьсан хэргийг 2 сарын 28 тоотоор шүүх яамнаа өргөсөн байна.

Товчлол тэмдэглэл: Бодонгууд Зоригто




Chingis haan.

2007 оны 10-р сарын 03 Нийтэлсэн Horidoimergen

Badmahand basgan morin huuraar togloo.

<object width="300" height="80"><param name="movie" value="http://media.imeem.com/m/1st6FrSSp2/aus=false/"></param><param name="wmode" value="transparent"></param><embed src="http://media.imeem.com/m/1st6FrSSp2/aus=false/" type="application/x-shockwave-flash" width="300" height="80" wmode="transparent"></embed></object>

Surgagch ba suraltsagch.

2007 оны 10-р сарын 03 Нийтэлсэн Horidoimergen
Bagsh gej hen yum be? Bagsh gej zugeerl uduugch shuu dee! Bid galiin tsog yum bol bagsh bol uduugch salhi. Bid uduugduud durelzen asah uchirtai! Ternees bish bid huvin. bagsh us gevel bid yaaj hugjih yum be? bagsh ni hugjuuleh geed baigaam uu? bid hugjuuleh geed baigaam uu? Hervee ta uduuj chadahgui yum bol ta bagsh bish. Hervee chi uduuguud baihad udugduj uguhgui yum bol chi suraltsagch bish. Zaluusaa uduuj udugduj suraltsayal.
Mongoliin hugjil mongoloos! "Залуучууд маань McDonald-н бургер идэж, Cola ууж бусад орныг дуурайчихаад єєрсдийгєє хєгжсєнд бодох биш, Айрагаа ууж, ааруулаа идэж, vvнийгээ ( hugjuuleed ) бусад орныхноор дуурайлгачихаад єєрсдийгєє хєгжсєнд бодох болоосой" gej unen ug shuu! Bid hugjil devshliig suuri MONGOL soyol deeree undeslen gadaadiin tehnologiin devshliig ashiglaj buteeh uchirtai. Mongol soyold tohiruulj gadnii elementiig uusgasnaar bid undestnii hugjiliig buteene. Ternees bish Gadaadad zoriulj mongoliig tohiruulna gedeg bidnii huvid bol utgagui teneg hereg. Gadaadad surj. ajillaj bui mongolchuud eh orondoo tehnologiin devshiliig avchirah uuregtei. (Iim husel ermelzeltei zaluus gadaadad surdag baigaasai) Mongoliin zaluusaa ta bugd uuriin surj ajillaj bui salbartaa "MONGOL" gesen brendiig uusgesugei! Yun turuund sudalgaa shinjilgee sain hiigeerei. Bolomj bololtsoo mash ih bna shuu zaluusaa. Uragshaa. Bi alsdaa Architector boloh hunii huvid "MONGOL" brend barilgiig buteehed uuriinguu zugees buhii huvi nemree oruulah bolno. Zaluusaa uragshaa! etsest ni helhed: gadaadad mongoliig tohiruulah bish. mongold gadaadiig tohiruulaarai! ene hamgiin chuhal teorom ni shuu. HORIDOIMERGEN

Уяхан замбуу тивийн наран

2007 оны 10-р сарын 02 Нийтэлсэн Horidoimergen
Уяхан замбуу тивийн наран Жаа Энэ сайхан замбуу тивийн наран Илхэн бүхий дэлхий дээгүүр Мөхдөлгүй дэлгэрч түгэн Мандаж мандсаар байдаг л билүү зээ, та мину зээ Жаа Тэр лугаа адил Олон түмний минь өршөөл Үнэн сэтгэлтэй бүхнийг Ялгалгүй асарсаар байдаг л билүү зээ, та мину зээ Жаа Үүлэн чөлөөний наран мэт Өчүүхэн энэ явах насаа Үнэн мөнх дор барьж Үгүй муухайгаар хууртдаг шүү дээ, та мину зээ Жаа Идэр цовоо саруул сэргэлэн насандаа Эс сурсан эрдэм номыг Өтөлж харьсан хойноо Эргэж сурна гэдэг маш бэрх биш үү дээ, та мину зээ

Манж, Орос хоёр гүрэнд бүрэн эзлэгдсэнээс хойш монголчууд янз бүрийн арга хэлбэрээр эрх чөлөөний төлөө тэмцсээр, хоёр зууны дараа гэхэд үндэстнийг хөтлөхүйц үзэл санаатай болж чадсан нь панмонголизм юм. Панмонголизм буюу Нармай Монголын үзэл санааны цөм нь бүх монголчуудыг нэгэн гэр улс болгон нэгтгэх явдал. Энэ үзэл аль ч нутгийн, бүлгийн монголчуудыг эзэмдэж, зангидах болсон ажээ.

 

 Agvaan Dorjeyev.

1870-аад онд панмонголист П.Бадмаев Орост Монгол, Түвд, Хятадыг нэгтгэх төлөвлөгөө гэдгийг боловсруулсан нь угтаа монголчуудыг нэгтгэх төлөвлөгөө байв. Оросын хувьд Хятадыг нэгтгэх боломжгүй, Түвдийг нэгтгэх сонирхолгүй гэдгийг тэр мэдэж байлаа. Тэгээд ч хаан Монголыг Орост нэгтгэхийг сайшаан, дэмжлэг өгсөн нь Ар Монголын тусгаар тогтнолд тусыг үзүүлсэн. Оросын харъяат, буриад бүлгийн Ц.Жамцарано, Э.Ринчино, М.Богданов, А.Доржиев нарын панмонголистууд идэвхитэй үйл ажиллагаа явуулж энэ үзлийг дэлгэрүүлж байв.

Tseveen Jamsrano.


 Damdinii Sukh. (Unuu tsagt Sukh janjinii talaar saintai muutai yamarch medeelel garlaa gesen Sukh bol Pan-Mongoliin tuluu unench huu baisan yum.)

XX зууны эхээр Өвөр Монгол, Баргад зэвсэгт бослого удаа дараалан гарч, Манжийн ноёрхлын эсрэг тууштай тэмцэх болов. Ар Монголд ч үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын тохироо бүрдэж байв. 1911 онд Ханддорж, Намнансүрэн нарын эх орончид тэмцлийг өрнүүлж, шашны тэргүүн, нөлөө бүхий ҮIII Богд дэмжсэнээр 12.29-нд Ар Монгол тусгаар тогтнож чадсан билээ. Энэ үйл явдалд Өвөр Монгол, Баргаас идэвхийлэн оролцож, нийт монголын үзэл буйг харуулсан юм.

 

Bargiin Panmongolistuud. 

Ар Монголын удирдагчид тусгаар тогтнолыг бүх монголчуудыг нэгтгэх үйлсээс салгаж үзэж байгаагүй юм. Эхэндээ энхийн замаар нэгтгэх бодлого явуулж, Өвөр Монгол, Барга, Шинэ хязгаарт их амжилт олсон. Хятадын их гүрний үзэлтнүүд хэрэгжихэд нь саад хийж байсан тул аргагүй дайтахад хүрсэн юм. Ялалтанд тун ойрхон байхдаа Ар Монгол цэргээ татахад хүрсний (өвөрлөгч, барга нар үргэлжлүүлэн тулалдаж байгаад дарагдсан) учир нь панмонголизмаас ашиг харах бус, болгоомжлох болсон Орос хүчтэй шаардаж, заналхийлэх болсон юм.
1917 онд большевик авантюристууд их үймээн самуун дэгдээснээс Орос суларч, Ар Монголын засгийн газар Тагнын хязгаарыг эргүүлж нэгтгэх бодлого явуулав. 1911 оны хувьсгалд Ар Монголын хэсэг гэдгээрээ идэвхтэй оролцож, манжийн түрэмгийлэгчдийн эсрэг ахан дүүстэйгээ мөр зэрэгцэн тулалдаж явсан урианхайчууд ч эргэж нэгдэх хүсэлтэй байлаа. 

Aga buryatiin erelheg huvuud Pan-Mongoliinhoo tuluu irlee.

Их гүрнүүдийн албадын дайсагналаас болж, панмонголистуудад нэгдмэл үйл ажиллагаа явуулахад хүндрэл учирсан нь үнэнтэй. 1919 оны 2-р сард Читад Буриад, Өвөр Монгол, Баргын панмонголист зүтгэлтнүүд хуралдаж, Нармай Монгол улс байгуулсныг зарлажээ. Түр засгийн газрын (ТЗГ) Ерөнхий сайдаар өвөрлөгчийн Нэйс тойн Мэндбаярыг томилжээ. Аль болох яаралтайгаар Нармай Монголыг тунхаглах нь улс төрийн ихээхэн ач холбогдолтой гэж хуралдагсдын үзсэн нь алдаа болжээ. Ар Монгол, Шинэ хязгаар, Тагна зэргээс төлөөлөгч оролцуулж чадаагүй нь салангид шинж чанартай хурал болгосон. Тусгаар тогтнол, эв нэгдлийн бэлгэдэл болсон Ар Монголыг хүрээлэн нэгдэх чиг хандлага тогтсоныг харгалзаж үзээгүй, Ар Монголын хаан Богдын талаар тодорхой зүйл хэлэлцээгүй байна, Ар Монголд нэг сайдын суудал л оноосон, басхүү ТЗГ Японы “ивгээлд” байсан гэх зэрэг нь эргэлзээг төрүүлж байжээ.

 

Buryatiin Panmongolistuud. End Rinchinii aav aldart Byambayev suuj bna. (Zarim ni yaagaad orsuud bna ve gej gaihaj bui baih. Pan-Mongoliig ashig haralgui demjigch orsuud ch bas baisan yum.)  

Монгол улсын засгийн газар Тагныг цэргийн хүчээр ч болтугай эргүүлж авахад ихээхэн анхаарал тавьж, аян шалтаг гарахыг хүлээж байсан хятадуудтай энэ үедээ зэрэг байлдахыг хүсээгүй учир Нармай Монгол улсыг байгуулах хуралд идэвхийлэн оролцож болохооргүй байсан тал бий. Гэхдээ Гомбо-Идшин гүнг ажиглагчаар явуулсан. 1919 оны зун ТЗГ-аас Ар Монголд төлөөлөгчид илгээсний дотор байсан хятадын тагнуул хутган үймүүлсэн нь бүрмөсөн харилцаа тасрахад хүргэжээ.
Харийн хатгалгаар ТЗГ Хүрээг эзлэх шийдвэр гаргасан ч, хэрэгжүүлэхэд нь саад учирчээ. Мөн Богдын цэрэг Хатанбаатар Магсаржаваар удирдуулан Тагна руу явсан хойгуур хятадын хүч орж ирж Хүрээг эзлэн авав. Үүний өмнө монголын олон эх оронч хорлогдон амиа алдсан байв.

 

Baron-Ungernii udirdsan "Pan-Mongol"-iig baiguulah Aziin morin diviziin Buryat officeruud. (Baron Ungern Pan-Mongoliig baiguulan gesen uriatai baisan uchir armiinh ni 70% ni mongolchuudaas burdej baiv.)


Дээд Үдэд удтал байсан ТЗГ-ын цэрэг 1920 оны өвөл өөрсдийг нь явуулалгүй “харгалзан” байсан 200 казак цэргийг устгаад хөдөлжээ. Гэвч дотроо санал зөрөлдөн 3 хуваагдаж, 300 орчим цэрэг Ар Монголд орж ирэв. Хятадууд удирдагч Нэйс тойн Мэндбаяр, гүн Норимпил нарыг хуурч мэхлэн баривчлаад, цаазаар авчээ. Удирдлагагүй болсон цэргүүдийн зэвсгийг хурааж, хорьсон байна (Хожим Унгерн суллахад тэд цэрэгт нь зүтгэсэн). Ингэж хүнд хэцүү нөхцөл, үл ойлголцлын дунд ТЗГ замхарч, нэгэн чухал үүсгэл санаачлага амжилт олоогүй юм.
Унгерн панмонголист уриа лоозонг ашиглаагүй бол санасандаа хүрэхгүй байв. Чингисийн Монголыг байгуулна гэх уриа нь олон монголчуудыг татсан. Ар, өвөр монгол, барга, буриад эх орончид (Унгернд буюу) Их Монголын төлөө тэмцэлдээ зүтгэж явсан юм.
Унгернийг эхэндээ талархсан ч, удалгүй мөн чанарыг нь таньсан Монгол Ардын Намынхан (МАН) бүх монголчуудыг нэгтгэж, ардчилсан, шинэчлэгдсэн улсыг байгуулахыг зорилгоо хэмээжээ. Тэд цагаантантай тэмцэхэд тусална гэсэн большевикуудтай холбоо тогтоохдоо Тагнын асуудлыг сөхөн тавьж, цаадуул нь нааштай хариу өгчээ (большевикууд 1944 он гартал Тагныг шууд нэгтэгэхээс болгоомжлох болсонд Монголын шалтгаан ч бас буй).

Khorloogiin Choibalsan. (Pan-Mongoliin tuluu erh chuluu bol yu ch bish!)

 

Yenshuubuu Rinchin Byambayev. 

 

Япон 1936 онд Өвөр Монгол, Баргад хяналт тогтоогоод, нутгийн ард иргэдийн дунд БНМАУ-ын большевик дэглэмийг унагаад, Чингисийн Монголыг байгуулахад тусална гэсэн ухуулгыг явуулж, дэмжлэг олж байв. Тэгвэл 1945 онд, бүх монголчуудыг нийлүүлээд ЗХУ-д нэгтгэх гэсэн Сталины зөвшөөрлөөр панмонголист үзэл дэлгэрэх боллоо. Элэг нэгт монголчуудаа чөлөөлөөд, өөртөө нэгтгэнэ гэсэн БНМАУ-ын цэрэг орж ирэхэд, Өвөр Монголын Чуулалт Хаалган дахь ЗГ дагаар орох хүслээ илэрхийлжээ. Тэднийг халсан Өвөр Монгол Ардын Хувьсгалт Намын ЗГ мөн БНМАУ-д нэгдэх хүслээ илэрхийлсэн. Ар, Өвөр Монгол нэгдэх бэлтгэл ажил хийгдэж байхад, Хятадын Коммунист Нам засгийн эрхийг авч, үүнийг дэмжсэн Сталин монголчуудын нэгдэх үйлсийг зогсоосон юм. Гэвч панмонголист үзэл санаа өдгөө ч амьд, монголчуудын дунд оршсоор байна. 

Sanjaasurengiin Zorig. (Bid hariltsan yariltsaj oilgoltsoh ni chuhal!!!) 

Tusgaar ulsaa manduulaya! (1990 (1924 onii torgon davtamj))  Mongolchuud salj sarnij butarsnaas hoish Undestnii Tusgaar Togtnoson tur uguilegdej bailaa. Delhiid Mongol hemeeh ner dahin suriataj ehlev.

Pan-Mongolist uzel sanaa orshsoor bui. hezee ch muhuhgui!

1990 onii Ardchilsan huvisgal Pan-Mongol uil hergiin 21r zuunii ehlel. orshil heseg. Tsaashid ulam mandan badrana!

 
Mongol Tuurgatan evtei

baihdaa huchtei!!!

 

Ч.Мөнхбаяр, "Монголын 108 гайхамшиг" номоос.
 

©2009 HORIDOIMERGEN | Template Blue by TNB