HORIDOIMERGEN
Энэ үдэрэй мэндэ амар! Буряад-Монгол зонойнгоо түлөө бүтээлшээр юм хээхээр hанадаг залуушуудта хандан тоонто.мн сайтийн залуушууд нэгэ халуун ярилдаан хөөрэлдөөн үүдхэжэ hанал бодолоон андалдаха hайсаар танилсаха нэгэ суглаан уулзалалга шэнэ оной босгон дээр хээхээр hанаашлажа чиээд тэрэнь 12 hарын 27-ной xагад hайн үдэр 17 сагhаа 12 саг хооронд "Улз" түбтэ түхэреэн шэрээгэй хэлэлсүүлгэн байдалтай амжалтатай болож үнгэрөө.  Дэлгэрэнгүй»
Угай бэшэгэй хүдэлөөндэ эдэбхитэйгээр хабаадалсыт буряадууд Дэлгэрэнгүй»

Академич Б.Ринчен (1905-1977)

2008 оны 12-р сарын 14 Нийтэлсэн Horidoimergen
РИНЧЕН БИМБАЕВ їхибїїн болон эдир наћаяа дурсахадаа, би 7 наћатайћаа Билигсайхан багшада монгол ба манжуур хэлэнїїдые, харин оршуулагша Каленовто ород хэлэ заалгаћанби гэжэ бэшэнэ. 9-тэйдєє Ринчен Хяагта хотодохи ород ћургуулида ороо ћэн. 1920 ондо ћургуулияа дїїргэћэнэйнгээ ћїїлээр Маймачендэ (Алтан-Булагта) хизаар нютагуудай яаманай захиргаанда алба хэбэ. Урдынь багша Билигсайхан-гуай тус захиргаанай хїтэлбэрилэгшэ байгаа. Тэрэнэй дурадхалаар Ринчен оршуулгашан боложо, Монголой Арадай намын 1921 оной март ћарада Хяагтада болоћон I съездын делегадуудые хангаа ћэн. Монголой хубисхалта ажал ябуулагшадай (Сїхэ-Баатар, Лосол, Хатан-Баатар Максаржаб) Россин Хяагта хотодохи консултой уулзалгын їедэ тэрэ оршуулгашан болоћон юм. 1923-1924 онуудта Ринчен Улаан-Їдын багшын мэргэжэлэй ћургуулида ћураба. Ћуралсалаа їргэлжэлїїлхын тула 1924 ондо Ленинград ошожо, Зїїн зїгэй хэлэнїїдые шэнжэлгын хїреэлэндэ ороо ћэн. Зїїн зїгэй хэлэнїїдые шэнжэлдэг мэдээжэ эрдэмтэд Б.Я. Владимирцов, С.Ф. Ольденбург, Ф.И. Щербатской, В.М. Алексеев, В.В. Бартольд, И.Я. Марр, Л.В. Щерба гэгшэдтэ тэрэ заалгаћан байгаа. Ленинградтахи дурасхаалта уулзалганууд тухай дурсахадаа, Россин Эрдэмэй академиин 200 жэлэй ойе 1925 ондо ћайндэрлэлгэдэ хабаадахаяа ерэћэн Монголой Эрдэмэй хорооной тїлєєлэгшэд Цэбээн Жамцарано болон Шагжитай уулзахадаа хєєрєє ћэн. 1927 ондо Р.Бимбаев дээдэ ћургуулияа дїїргэжэ, зїїн зїгэй хэлэнїїдые шэнжэлэгшын диплом абаћан байгаа. Жэлэй туршада Ринчен Алтан-Булагта байхадаа, драмын кружогто хабаададаг ћэн. Монгол болон хитад сюжедїїдтэ зїжэгїїдые бэшэдэг бэлэй гэжэ Канадын монголшо эрдэмтэ К. Хадерлайн “Бямбын Ринчен дурсгалд” гэћэн статья соо бэшэнэ. 1927 онћоо тэрэ Улаан-Баатарай Эрдэмтэй хороондо хїдэлбэ. Уран зохёолой хэлтэстэ хойшодоо сууда гараћан уран зохёолшо Д. Нацагдорж, хэлэ, бэшэг шэнжэлэгшэ Ц. Дамдинсїрэн гэгшэдтэй хамта хїдэлћэн байгаа. Эрдэмэй эмхи зургаанда ажаллаћан тїрїїшынгээ їдэрћєє хойшо тэрэ хэлэ бэшэг шэнжэлэгшэ, уран зохёол шэнжэлэгшэ эрдэмтэ болохо аргатай байћанаа харуулаа ћэн. Гадна арад зоной ажаћуудал, соёл, ёћо заншал, бєє мїргэл шэнжэлхэ ћэдэбтэй байћанаа гэршэлћэн юм. Эрдэмэй хороондо хїдэлхэдєє, Р. Бимбаев “Ганжуур” гэжэ Буддын шажанай Энциклопедиин гаршаг-каталог зохёохо талаар хїдэлмэреэ эхилээ ћэн. Зїїн зїгэй оронуудые шэнжэлхэ талаар мэдээжэ эрдэмтэ Локеш Чандра гаршаг-каталогыень 4 ботёор Энэдхэг орондо хэблїїлэн гаргуулаа бэлэй. “Ганжуурай” гаршаг зохёолгые дїїргэћэнэйнгээ ћїїлээр тэрэ Буддын шажанай ондоо ехэ зохёол болохо “Данжуурай” гаршаг хэблэлдэ бэлдэжэ захалаад, хэдэн боти бэлэн болгоо ћэн. 1928 ондо буряад-монголой элитэ ехэ гэгээрїїлэгшэ Базар Ишидоржиной (Ишидорж-багшын) байгааали шэнжэлхэ талаар Лунквистын 30-аад ном оршуулжа, барлуулан гаргалгада хабаадалсаа ћэн. Пушкинай шїлэгїїдые уран зохёолшо Д.Нацагдоржын оршуулхадань тућалаа ћэм гэжэ Бямбын Ринчен дурсалганууд соогоо бэшэнэ. 30-дахи онуудћаа Ринчен толи зохёохо хїдэлмэреэ эхилћэн, арадай аман зохёолой хэлэ бэшэг шэнжэлгэдэ гол анхаралаа хандуулаа бэлэй. Эрдэм ухаанай, ниитын-политическэ, уран зохёолой ћэдхїїлнїїдэй редакцинуудтай эдэбхитэйгээр харилсажа, олон тоото статьянуудые тэндэ толилуулћан байгаа. 1936 ондо ороной правительствын шиидхэбэреэр гїрэнэй тїбэй хэблэл байгуулагдажа, Б.Ринчен тэрэнэй нарин бэшэгэй дарга болоо ћэн. 1937 ондо Ринчен-гуай япон тагнуулшан гэжэ худалаар хардуулжа, 5 жэл соо шорон тїрмэдэ ћууба. Ринченэй ажабайдалай энэ уршагта їе тухай Г.Дїйнхэржав “Тамын тогоонд табан жэл” гэжэ ном бэшээ ћэн. Шорон тїрмэдэ бэеэ муудхааћан , сэдьхэлэй ехэ хохидолдо дайрагдаћан байгаа. Аяар 1963 ондо тэрэнэй гэм зэмэ сагааруулагдаа бэлэй. 1942 онћоо 16 жэлэй хугасаа соо Ринчен “Їнэн” ћониндо хїдэлбэ. Ћэдхїїлшын ажал ябуулга тэрэнэй зохёохы ажалда ћайнаар нїлєєлєє ћэн. ХVII зуун жэлэй їндэћэтэнэй сїлєєрэлгын хїдэлєєнэй элитэ ехэ ажал ябуулагша тухай “Цогт тайжа” гэжэ сценари 1945 ондо бэшэжэ, кинофильм буулгуулаа ћэн. Энэ сценари бэшэлгэдэ болон фильм буулгалгада хабаадаћанайнь тїлєє уран зохёолшодо Чойбалсанай нэрэмжэтэ Гїрэнэй шан барюулагдаа ћэн. Ринченэй энгэртэ лауреадай хїндэтэ тэмдэг яларба. 20 мянган тїхэригэй мїнгэн шангаа їргэл мїргэлэй хэрэгтэ зорюулжа, хїреэлэлгэдэ ороћон Ленинградай їншэрћэн їхибїїдтэ дамжуулћан юм. 1958 онћоо 1977 ондо наћа баратараа, Бямбын Ринчен МНР-эй Шэнжэлхэ ухаанай академида, гол тїлэб хэлэ бэшэг, уран зохёолой хїреэлэндэ хїдэлєє ћэн. 1961 ондо тїрїїшын бодото гэшїїдые-академигїїдые ћунгалга болобо. 7 эрдэмтэдэй тоодо Б.Ринчен академигээр ћунгагдаа бэлэй. Монголой академидэ тэрэ академическэ хэблэлнїїдые гаргахын тїлєє харюусадаг байгаа. Тэрэнэй эрдэмэй хїтэлбэри доро “Монгол шэнжэлгэнїїд” хэблэгдэжэ эхилээ ћэн. Хэлэ бэшэг, уран зохёол, аман зохёол шэнжэлгэнїїд мїнєє болотор хэгдэжэ, барлагдажа байдаг. Академик Б. Ринчен монгол эрдэмтэдэй уласхоорондын харилсаае хїгжєєлгэдэ ехэ анхаралаа хандуулдаг ћэн. Монголой эрдэм ухаанай ба уран зохёолой гайхамшагта баялигуудые хариин хэблэлнїїдтэ їргэнєєр барлуулдаг, Монголой хэлэ бэшэгэй туйлалтануудые идхан дэлгэрїїлдэг байгаа. 1956 ондо академик Б. Ринчен Будапештдэ Венгриин Эрдэмэй академиин Диссертационно соведтэ “Монгол бэшэгэй хэлэ шэнжэлгэ” гэћэн темээр докторой диссертаци хамгаалаа ћэн. 4 номћоо бїридэћэн гїнзэгы ехэ шэнжэлгэнь 1964-1967 онуудта барлагдан гаргагдаћан юм. Монгол хэлэ шэнжэлгын бїхы шахуу асуудалнууд эндэ шэнжэлэгдэћэн байгаа. Тэрээнћээ гадна, Ринчен Монголдо тїїрэг хэлэнїїдые, хамниган хэлэ, дархат хэлэ шэнжэлгэнїїдые хэћэн. Монголнуудай хэлэнэй ба этнографиин талаар тэрэнэй барлуулћан атлас эрдэм ухаанда ехэ хубита оруулаа ћэн. Аман зохёолой талаар олон тоото хїдэлмэри хэћэн байгаа. Арадуудай ћуудал байдал, ёћо заншал, шажан мїргэл, бєє мїргэл, бєєгэй бєєлэлгэнїїд тухай ћонин нээлтэнїїдые хэћэн байха юм. Монголой Арадай Республикада эрдэм ухаае эмхидхэлгэдэ, дипломтой шэнжэлэгшэд-эрдэмтэдые ћурган бэлдэлгэдэ Б.Ринченэй оруулћан хубита айхабтар ехэ. Тэрэ Монголой гїрэнэй ехэ ћургуулиин профессор олон жэлдэ байћан гээшэ. 1970 ондо американ профессор Хангийн Гомбожаб академик, доктор-профессор Бямбын Ринченэй ажал ябуулгын, хїдэлмэриин тобшо дансые 6 хэлэн дээрэ хэблїїлэн гаргуулаа ћэн. Эрдэмтын 200 гаран томо ехэ хїдэлмэри энээндэ оруулагдаћан байгаа. Б.Ринчен поэт, прозаик гэжэ їшєє залуугаар мэдээжэ болоо ћэн. Тэрэнэй тїрїїшын уянгата шїлэгїїд 20-дохи онуудай ћїїл багта – 30-дахи онуудай эхиндэ толилогдодог болоћон юм. Тїрэл нютагаа, Монголой талын їзэсхэлэн гоё ћайханиие, нютагаархидайнгаа зохёохы хїсэнїїдые тэрэ шїлэгїїд соогоо магтан дууладаг байгаа. Монгол хэлэеэ, угсаатанайнгаа ћайн ћайхан абари зангые магтан дууладаг ћэн. Ринчен хадаа Монголой уран зохёолой аха захатан болоно. Прозаик Ринчен “Сандо амбан”, “Їїрэй туяа” гэжэ романуудые бэшээ ћэн. “Їїрэй туяа” гэжэ романиинь “Манжийн талхинд”, “Гал усны гашуун зовлон”, “Байлдаж олсон эх орон” гэжэ гурбан номћоо бїридэдэг. Їнгэрэгшэ зуун жэлдэ монголнуудай ажабайдал, ћуудал байдал тухай, хїршэнэртэеэ – хитадууд болон ородуудтай монголнуудай харилсаа холбоон тухай энэ трилоги соо ћонирхолтойгоор хєєрэгдэнэ. Б. Ринченэй зохёолнууд – эрдэмэй хїдэлмэри, уран зохёолнууд – дэлхэйн арадуудай олон хэлэн дээрэ: англи, ород, хитад, француз, немец, венгер, поляк, чех, хинди, фарси хэлэнїїд дээрэ хэблэгдэћэн байгаа. Тэрэ зохёолнууд буряад хэлэн дээрэ нэгэнтэ бэшэ толилогдоо ћэн. Бямбын Ринчен оршуулга хэхэ талаар айхабтар ехэ ажал бїтээћэн байгаа. Ородой болон дэлхэйн классикын эрхим зохёолнуудые, тусхайлбал, Гоголиин “Тарас Бульбые”, Пушкинай шїлэгїїдые, А. Толстойн рассказуудые, М. Шолоховой “Хїнэй хуби заяаниие”, В. Маяковскиин, Н. Тихоновэй шїлэгїїдые, А. Мицкевичэй “Пан Тадеушые”, Ги де Мопассанай, А. Барбюсай, Н.Хикмедэй зохёолнуудые, Шандорай шїлэгїїдые, Фучигай очеркнуудые оршуулћан байха юм. Зарим баримтануудай ёћоор, Ринчен дэлхэйн 20 хэлэнћээ 100 гаран ехэ зохёол оршуулаа ћэн. Б. Ринчен олон хэлэ мэдэдэг байгаа. Академик Ринчен тїбэд, хитад, манжуур хэлэнїїд дээрэ уншадаг, англи, француз хэлэ адли ћайнаар мэдэдэг ћэн гэжэ профессор С.Лувсанвандан бэшэнэ. Зїгєєр 60 гараћан хойноо тэрэ лата, грек хэлэ шудалжа эхилээ бэлэй. Б. Ринчен – Монголой Уран зохёолшодой холбооной гэшїїн. Б. Ринчен урданай юумэ баримталжа, орон доторхи социалис байгуулалтын амжалтануудые доромжолно гэжэ 60-дахи онуудта шїїмжэлћэн ябуулганууд гаргагдаа ћэн. Їнгэржэ ерэхэдээ Ринчениие хотын гэр байраћаань гаргажа, холын хїдєє нютагта ћэеы гэртэ байрлуулха ћэдэлгэ гаргагдаћан юм гэхэ. Тэрэнэй зохёолнуудые хэблэжэ болохогїй гэжэ хэблэлэй зургаануудта заабари їгтэдэг байгаа. 70-дахи онуудта эрдэмтэ Ринчениие шїїмжэлћэн ябуулганууд ћїжэрєєгдэћэн байха юм. Мїнєє хардалга гїрдэлгэ гаргагшадай нэрэнїїд элирїїлэгдэнхэй: МНР-эй Эрдэмэй академиин Хэлэ бэшэг, уран зохёолой хїреэлэнгэй директор Лувсандэндэв, їзэл сурталай талаар МНРП-гэй ЦК-гай секретарь Чимиддорж болон бусад їзэл сурталай талаар алдуу гаргадаг, намын журам хазагайруулдаг байна гэхэ мэтээр эрдэмтые шїїмжэлээ ћэн. Бямбын Ринчен (Ринчен Бимбаев) тїрэл Буряад-Монгол оронтоёо таћалгаряагїй холбоотой байћан юм. Ходо ходо Улаан-Їдэ эжыдээ, Норбо дїїдээ ерэдэг байгаа. Буряад эрдэмтэдтэй, уран зохёолшодтой ходо уулзадаг, хєєрэлдэдэг бэлэй. Мїнєєнэй Монгол орондо академик Б.Ринчен дэлхэй дээрэ мэдээжэ эрдэмтэ, элитэ ехэ уран зохёолшо, поэт, мїнєєнэй Монголой уран зохёолой їндэћэ ћуури табилсагшадай нэгэн гэжэ алдаршанхай юм. Академик Б. Ринчен Венгриин Эрдэмэй академиин бодото гэшїїнээр (академик), гадаадын гїрэнїїдэй олон эрдэмэй эблэлнїїд болон бїлгэмїїдэй бодото гэшїїнээр ћунгагдаћан байгаа. Алтай тїрэлэй хэлэнїїдэй асуудалнуудые шэнжэлгэдэ габьяатай байћанайнь тїлєє тэрэниие Уласхоорондын алтаистикын конгрессэй алтан медаляар шагнаа ћэн. Хэдэн ехэ ћургуулиин хїндэтэ шангуудта, тусхайлбал, АНУ-гай Индианын ехэ ћургуулиин шанда хїртэћэн байгаа. Эрдэм ухаанай ба уран зохёолой талаар габьяатай байћанайнгаа тїлєє Бямбын Ринчен Монголой правительствын шагналнуудаар нэгэнтэ бэшэ шагнагдаа бэлэй. Б. Ринчен 1977 оной мартын 3-да наћа бараа ћэн. Гэбэшье буряад-монгол арадай оюун бэлигтэ хїбїїн тухай дурасхаал зоной зїрхэ сэдьхэлдэ хэтэдээ мїнхэ байхал.

Монголой буряадууд тухай дамжуулган

2008 оны 11-р сарын 28 Нийтэлсэн Horidoimergen

 Монголой буряадууд тухай болон тэдэнэй хэлэнэй байдал тухай дамжуулган

<object width="425" height="344"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/kreSOMqCh-A&hl=en&fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/kreSOMqCh-A&hl=en&fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" width="425" height="344"></embed></object>

<object width="425" height="344"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/aQG6PCizW0o&hl=en&fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/aQG6PCizW0o&hl=en&fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" width="425" height="344"></embed></object>

<object width="425" height="344"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/20BXfsB21Z8&hl=en&fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/20BXfsB21Z8&hl=en&fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" width="425" height="344"></embed></object>

<object width="425" height="344"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/-eZlx3UXj_c&hl=en&fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/-eZlx3UXj_c&hl=en&fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" width="425" height="344"></embed></object> 

Эхэ hурбалжыеэ Ариг Уhан ТВ каналhаа авааб. 

Мэндээ мэндэ Баяндун

2008 оны 11-р сарын 21 Нийтэлсэн Horidoimergen

Photobucket

Zurag 1. Tsaana ni hairhan uul haragdaj baina. 

Photobucket

Zurag 2. Hairhan uul. 

Photobucket

Zurag 3. Havtagai saihan Ulziin gol. 

 

Мэндээ мэндэ Баяндун

Мэнэн хүхөөр униартан угтыш

Мэльмэн хара нюдэеө эмнеэд

Мэний дуунда хүсэ нэмыш

Хун шубуун эжымнай

Хурмастаhaa мэндэлнэл

Хуhан модон сэргэдэмнэй

Хурдан зээрд үүрhэнэл

Буман жэлые туулаhан

Буриад эмээлнай яларнал

Булгайр дүрөөбшэ hэтрээгүй

Булад дүрөөнь ханхинанал

Ган тулгадаа ahaahан

Гал заяаш гэмтээгүйл

Гарвал нэгтэй ард зон

Газаа тээшээ тараагүйл

Бэрхэ хэсүү сагташье

Бэе бэеэ орхёогүйбди

Бэри буулгаhан найрташье

Бэhэлэгтэй дуугаа мартаагүйлди

Хоргой эреэн сэсэг соо

"Хонишон Найдангуудаа" үдхөөбди

Холын харийн тооhон соо

Хотнайнгаа хүбүүдээр суурхаабди

Наранбулаг Наранбулаг

Нара хуратай сэнхир нюдэн

Нараhан бүрхээг табhайхан

Наншад духаряагай халуун охин

Мэндээ мэндэ Баяндун

Мэний шэний халуун зүрхэн

Мэльмэн хара нюдэеө эмнеэд

Мэдээ орохым тоонто нютаг

Шэрээ бүхэтэй атануудаа

Шэнгэлэг тэргэдээ уруулыш

Шэнэхэн намарай дунда hарада

Ононойнгоо арашаанда зорийш

Абал эжыгээ амраажа

Амархан мэндэеэ мэдэлсэеыл

Анханай гарбалаа hэргээжэ

Алагхан зүрхэеө сэнгээеыл

Шэнэхээн хүртэл дуулалдаеыл

Шэнийсын талханы дээжэхэнээр

Шэтэ, Агаяа амаршалеыл

Дэбжэн хубилhан Баяндун

Дээрhээ бүүhан хун шубуун

дэбийш дэбийш нийдыш

Дэлхий шамдаа хизааргүй

Алтан нараара наадийша

Агаар уhаншни мэний амин

Аза жаргалаараа даллийша

Ард зоншни миний зүрхэн

Мэндээ мэндэ Баяндун

Мэнэн хүхөөр униартан угтыш

Мэльмэн хара нюдэеө эмнеэд

Мэний дуунда хүсэ нэмыш

 

Шарайд Базарай Цэдэндамба. Баяндун. Наранбулаг. 1995.

  Photobucket

Zurag 4. Naranbulag. 

Photobucket

Zurag 5. Naranbulag Toli Mandal uulan deerees. 

 

Буряад-Монголой 85 жилийн ойдо (баримтата дамжуулган)

2008 оны 11-р сарын 12 Нийтэлсэн Horidoimergen

Улаан - Үдэ Хотын Ариг - Ус Тв каналын БНБуряад-Монгол Гүрэнэй 85 жилын ойдо зориулагдahан дамжуулганhаа толилуулнабди.

Цанид Хамба Агван Доржо тухай дамжуулган 

Нэгэдэхи хэhэг

<object width="425" height="344"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/VW4jJtJeTwk&hl=en&fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/VW4jJtJeTwk&hl=en&fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" width="425" height="344"></embed></object>

Хоёрдахи хэhэг

<object width="425" height="344"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/jBHzuMRZDJo&hl=en&fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/jBHzuMRZDJo&hl=en&fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" width="425" height="344"></embed></object>

Гурбадахи хэhэг

<object width="425" height="344"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/VNTrwzeDXrQ&hl=en&fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/VNTrwzeDXrQ&hl=en&fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" width="425" height="344"></embed></object> 

Дүрбэдэхи хэhэг

<object width="425" height="344"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/0MDF8ekBAwY&hl=en&fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/0MDF8ekBAwY&hl=en&fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" width="425" height="344"></embed></object> 

Буряад-Монголой гэнерал-майор Балдынов (1905-1980)

 Нэгэдэхи хэhэг

<object width="425" height="344"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/R8jwiBVHPGA&hl=en&fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/R8jwiBVHPGA&hl=en&fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" width="425" height="344"></embed></object> 

  Хоёрдахи хэhэг

<object width="425" height="344"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/RRkI762L7jY&hl=en&fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/RRkI762L7jY&hl=en&fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" width="425" height="344"></embed></object>

"Хүшөөгэй дуун" Дамба Жалсараев (Майдар Жалхандаев уншав)

<object width="425" height="344"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/_8oRMUwLI48&hl=en&fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/_8oRMUwLI48&hl=en&fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" width="425" height="344"></embed></object> 

Буряад-Монгол Арадай Соёл Урлагай хүдэлмэрилэгшэд 

<object width="425" height="344"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/jJsKNLC2Qnk&hl=en&fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/jJsKNLC2Qnk&hl=en&fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" width="425" height="344"></embed></object>

БНБуряад-Монголой ехэ бүтээн байгуулалта-1980 аад онуудай үе 

<object width="425" height="344"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/1IdCZHfd0jM&hl=en&fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/1IdCZHfd0jM&hl=en&fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" width="425" height="344"></embed></object>

Ёhо заншалай hэргэлтэ, БНБМГүрэнэй демокраци.

Нэгэдэхи хэhэг

<object width="425" height="344"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/jRe2aaaUSnY&hl=en&fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/jRe2aaaUSnY&hl=en&fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" width="425" height="344"></embed></object>

Хоёрдахи хэhэг

<object width="425" height="344"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/eBJpEStlNiA&hl=en&fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/eBJpEStlNiA&hl=en&fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" width="425" height="344"></embed></object>

Гурбадахи хэhэг

<object width="425" height="344"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/hwHh7JfcPwc&hl=en&fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/hwHh7JfcPwc&hl=en&fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" width="425" height="344"></embed></object>


«Нармай Монгол» -ын төлөөс

2008 оны 10-р сарын 31 Нийтэлсэн Horidoimergen
Эрх чөлөөг эрмэлзсэн монголчуудын хэтийн ч гэдэг юм уу эрхэм нэгэн хүсэл бол нэгдсэн төрт улсаа сэргээн байгуулах явдал болохыг 1911 оны ҮЭЧ хөдөлгөөн тод харуулсан бөгөөд тэр нь хоёр гүрнийг сэрдхийлгэж, тэд ч монголчуудыг нэн даруй хүч хавсран дараах замд орсон билээ. Монголын зоригт хөвгүүдын эрэлхэг тэмцлээр Манжийн ноёрхлыг түлхэн унагаж үндэстнээ чөлөөлөх хөдөлгөөн өмнө зүг нижигнэн байх үед анх зэр зэвсгээр тусалсан Орос гүрэн нүүр буруулан, тэмцлээ зогсоохыг шинэ тутам монголын төрд тулган шаардсанаар барахгүй Хятадтай үгсэн хуйвалдаж байлдаж олсон тусгаар тогтнолыг нь бусниулав.1915 онд гурван улсын гэрээгээр Монгол улсын тусгаар тогтнолыг устган, Оросын эзэмшилд байх Хятадын автономит улс болгосны дараа Богд хааны төр засаг улс үндсээ нэгтгэх үзэл санаанаас ухарч эхэлжээ.ҮЭЧ хөдөлгөөны удирдагчид Чин ван Ханддорж, Да лам Цэрэнчимэд, Сайн ноён хан Намнансүрэн нарын зэрэг ҮЭЧ-ний хөдөлгөөны удирдагч чин эх орончид хороогдож, Нэгдсэн Монгол улсаа сэргээх үзэл санаа хүнд цохилтод өртөв. «Үндэсний эрх чөлөөны тэмцлийн энэ он жилүүдэд нийт монгол үндэстний дотор өргөн дэлгэрсэн нэгдсэн төрт улсаа байгуулах хүсэл нь буриад түмний сэхээтнүүдийг хүчтэй татаж байлаа.

Буриадад энэ үзэл хоёр чиглэлтэй байсны нэг нь Хаант засгийн нөхцөлд нэгдэх, нөгөө нь большвекуудын амалсан үндэснүүдийн бие дааж тусгаар тогтнох эрхийг эдэлж нэгдэх урсгалууд бөгөөд аль аль нь нармай Монголын үзэл хэмээн шоовдорлогдон нэрлэгдэж эмгэнэлтэй үр дүнд хүрчээ.» (Д.Бямбасүрэн)
Гэвч энэ ад үзэгдсэн «Мангаа» хаанаас юунаас үүсэв?
1919 оны 2-р сарын 15-нд Чита хотноо Ононгийн хуранж нутгийн орос, буриадын хурлийз, эцэг талаас Чингисийн удамтай гэх атаман Семеновын даргалсан нууц бага хурал болж Өвөрмонголын 49 хошуу, буриадын 7 аймаг, баргыг төлөөлсөн 16 хүн оролцсон Нэгдсэн монгол улс байгуулах шийдвэр гаргаж, төрийн тэргүүнээр Богд Жавзандамбыг, засгийн тэргүүнээр Чингисийн алтан ургаас удамтай Өвөрмонголын Жалайрын Найс гэгээн Мэндбаярыг өргөмжлөв. Гэтэл энэ бага хуралд Гадаад Монгол оролцохоос татгалзсан төдийгүй шийдвэрийг хүргэж ирсэн генерал Левикцийг ч хүлээж аваагүй нь түүнийг алсаас цуцалсан хэрэг байжээ.Гэвч энэ нь монголын төр дургүйдээ биш Хятадын хатуу хяналтанд орчихсон байснаас буюу тэдний шахалтаар ингэсэн хэрэг байв. Зарим судлаачид «захидал бичиж Гомбо-Идшин гүнээр хүргүүлж байсан» гэж үзсэн нь байдаг. Энэ бүхнийг үгүйсгэх аргагүй бөгөөд ямар боловч Найс гэгээнийг Монголд орж ирэхэд Хиагтад тосч байсан Хятадууд хамт явсан хүмүүсийнх нь хамтаар яргалан хөнөөсөн нь бат нотлох баримттай юм.Үйл явдлын үр дагавар үүгээр дууссангүй «Нэгдсэн монголын үзлийг талархан дэмжиж байсан үлэмж олон буриадууд монгол нутаг руугаа дүрвэн нүүж, 20 жилийн дараа буриадын хэрэг хэмээх гунигт түүх үргэлжлэх шалтаг болов. Эзэн хаант Нэгдсэн Монгол улс байгуулах оролдлого ингэж төгсжээ» (Д.Бямбасүрэн)
Тиймээ. «Оролдлого нь ингэж дууссан ч үзэл санаа нь монголчуудын зүрх сэтгэлд хэзээ ч бөхөөгүй байхаа.Харин час улаан коммунистуудын хувьд, тэгэх тусмаа Зөвлөлт төрийн төлөөний хүчин болох Хувьсгалт нам, түүний уламжлалыг өдгөө ч өвлөн өргөж, улайран хамгаалж явдаг хэсэг бүлгийн хувьд энэ бол санаанд нь багташгүй зүйл юм.Энд нэг бяцхан, тэгэхдээ эрүүл ухаанаар бодоход ичмээр ч, хөх инээд хүрмээр ч нэг жишээг дурдая.Энэ бол коммунист дэглэмээс хойшхи үед тохиолдсон явдал юм шүү. Гэхдээ монголчууд энэ дэглэмээс, тэгэх тусмаа коммунист үзлээс салсан гэж хэлэхэд, лав л Ху нам төр барьж байгаа цагт, эргэлзээтэй юм. Д.Бямбасүрэн нарын сэдэл санаачлагаар 1993 онд Дэлхийн Монголчуудын Их чуулга уулзалт болж, удирдлагын бүтцээ байгуулсан нь монгол үндэстний хувьд, монгол улсын хувьд, түүний ирээдүйд үнэхээр түүхэн ач холбогдолтой үйл явдал болсон билээ.Тэнд яригдсан асуудал, дэвшүүлсэн зорилт, дараа нь хийж эхэлсэн арга хэмжээнүүд юу байсныг сонирхсон хэн бүхэн саяны түүхэн үйл явдлууд, хэвлэлийн нийтлэлүүдээс үзэж харж болох учир энд олныг нуршаад яах вэ? Хоёр хөгийн жишээг дурдая.
1.Төрийн эрх баригч «Хувьсгалчдын» нам дэлхийн монголчуудын их чуулга хийнэ гэдэг бол олон улсын, ялангуяа хоёр гүрний зэвүүцлийг хүргэж МУ-ын үндэсний аюулгүй байдалд аюул учруулна. Энэ бол панмонголизмын үзлийг дэлгэрүүлж байна хэмээн улайран дайрч байлаа. Тэдний «Салхич шувуу» болон гарч ирсэн нэгэн дэндүү өчүүхэн «эрхэм» бичээчийн бичсэнийг «Үнэн» сонинд хоёр дахин нийтэлж, оны шилдэг бичлэгийн шагналаа хүртээснээр барахгүй хожим нь «Алтан гадас»одон шагнав. Харамсалтай нь энэ хүн нь панмонголизм гэдэг нь юу болохыг даанч төсөөлөхгүй нэгэн байв. Гэтэл тэдний үзэж байснаар хамгийн ихээр хилэгнэн зэвүүцэх ёстой ОХУ-ын элчин сайд харин ч элэгсэг дотно мэндчилгээ дэвшүүлэн, их чуулга уулзалтыг талархан дэмжиж буйгаа илэрхийлж, амжилт хүсэх бичиг өргөв.
2.ДМХ-оос 1994 онд Монгол туургатан хүүхдийн наадам зохион байгуулав. Тэр арга хэмжээний гол удирдагч ДМХ- ны дэд ерөнхийлөгч Халимагийн Ерөнхийлөгч К.Үлэмжиновыг ирэхэд Жасрайн засаг «төрийн зочид буудалд байрлуулахгүй» хэмээн сүржигнэж шившигээ тарив. Тэр ч бүү хэл уг арга хэмжээнд (хүүхдийн урлагийн наадам шүү дээ) төрийн хүн оролцож болохгүй гэсэн бас нэгэн «проблем» гарч эцэст нь УИХ-ын ганц гишүүн Мөнхөө, тэгэхдээ эмэгтэйчүүдийн даргын хувиараа л юм шүү гэсэн тодотголтойгоор чимээгүйхэн оролцов. Төрийн найзтай өөр хэн ч оролцох ёсгүй гэв.Гэтэл сүүлийн жилүүдэд, энэ мэтийн арга хэмжээ нь мөнөөх намын төр засгийн хэрэгжүүлж байгаа хамгийн мундаг ажлуудын нэг болчихсон цохиж явах. Инээдэмтэй байгаа биз. Нэгдсэн Монгол улс байгуулах үзэл бол чухамхүү Эзэн Богд Чингис хааны минь эрхэм дээд үйлс байсныг яах ёстой болж байна вэ? Мөнөөх «панмонголист» хэмээн зүхэгдсэн Д.Бямбасүрэн бичихдээ: «Социализмын зарчмын хүрээнд Нэгдсэн Монгол Улс байгуулах үзэл түүнээс хойш17 жил насалж өмнөхөөсөө дутуугүй гунигт үр дагавартайгаар дарагдсан юм. Монгол оронд ардын хувьсгал гарч , түүнийг жолоодсон Монгол Ардын Нам анх байгуулагдах үеэс мөрийн хөтөлбөртөө улс үндэсээ нэгтгэж, сэргээн мандуулах зорилго тавьсан нь нийт монголчуудын итгэлийн зулыг бадрааж байсныг буриадууд ч хуваалцаж байлаа. Тэд социализмын үзэл санаа нь дарлагдсан улс үндэстнийг чөлөөлж, өөртөө засан тохинох эрх олгоно гэсэн большевикуудын ухуулгад үнэмшин итгэж байв» гэжээ. Ийм ч болохоор 1924 оны 11-р сард Монголын анхны их хуралд ирсэн Буриад-Монголын Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга М.Н.Ербанов баяр хүргэсэн үгэндээ: «Бидний ахан дүүс уугуул монголчууд та бүхэн өөрийн эрхийг бататган, тусгаар тогтносон улсаа байгуулж, монгол угсаатныхаа итгэл найвар, түшиг тулгуур болж, танай Өргөө дахь Засгийн газар манай хүсэл тэмүүлэл, итгэлийг татсан төв боллоо. Та бүхэн өөрийн үйл ажиллагаагаа бүх монгол угсаатнаа нэгтгэхэд чиглүүлж, Азийн дарлагдсан буурай улс түмнийг боолчлолоос чөлөөлөхөд тусламж, дэмжлэг үзүүлнэ гэдэгт би итгэж байна. Эрх чөлөөт монголын ард түмэн мандтугай! Бүх мoнгол угсаатны нэгдэх үйлс, тэдний аз жаргалтай ирээдүй мандтугай! » хэмээсэн нь, нэг талаас хүн ардынхаа Монголоо гэсэн сэтгэлийн дээжийг илэрхийлж, нөгөө талаас большвизм, түүний номлосон эрх чөлөөг туйлын гэнэн цагаан сэтгэлээр хүлээж авсны илрэл байлаа. Зөвлөлт гүрэн ямар ч нөхцөлд хүчирхэг Монгол хөрштэй байхыг үл хүсэхээр барахгүй өөрийн бүрэлдэхүүнд буй буриадыг монголд нэгтгэхийг хэзээ ч үл зөвшөөрөх байсныг хожмын түүх нотолсон билээ.Энэ бүхнээс харахад пан буюу Нармай монголын үзэл гэгч нь хэнд «эрхэм» хэнд «аюултай» болох нь ойлгомжтой бөгөөд хэн нь хэний төлөө байгааг ч «илчлэх» нэгэн сэжүүр болой. Тухайлбал «Алсдаа монгол үндэстэн бүгдээр нийлж нэгэн улс болохыг хүснэ» хэмээн тунхаглан зарласан Монголын Ардын нам, Монголын нэгдсэн улс байх үзэл санааг тэгтлээ үзэн ядаж ирсэн МАХН (одоо ч хэвээр) хоёр хэн нь хэн юм бэ? Эзэн гүрэн болон тэдний монгол дахь төлөөний хүчний зохиосон «панмонголизм» хэмээн хий үзэгдэл 1920-30-аад онд буриадууд төдийгүй Ар, Өвөр монголын үндэсний удирдагчдын эсрэг ямархан аюул тарьсныг Монгол үндэстний үр сад хэн боловч мартах ёсгүй бөгөөд үүний тулд түүний үнэнхүү утга чанар, учир холбогдолыг танин мэдэх учиртай билээ. 1921 оны хавар 110 мянган хүн амтай Ага, Баргуужин, Чикайн гурван аймагтайгаар Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улсын бүрэлдэхүүнд Буриад Монголын өөртөө засах (автономит) мужийг байгуулжээ. Мөн оны 10-р сард ЗСБНОУ-ын бүрэлдэхүүнд Түнхэн, Бохар, Алайр, Эхирид, Булгад, Сэлэнгийн аймгийг 185 мянган хүн амын бүрэлдэхүүнтэйгээр хоёрдахь Буриад автономит мужийг тусад нь бий болгов. Ингэж Зөвлөлт Орос улсын газрын зурагт хоёр буриадын муж зэрэгцэн төрсөн түүхтэй. 1922 онд АДБНУ-ыг татан буулгаж буриадын хоёр мужийг нэгтгэн Автономит Зөвлөлт Социалист Буриад Монгол Улс гэж нэрлэн Түнхэн, Бохар, Алайр, Эхирид, Булгад, Хорь, Троицкосавск Баргуужин аймгийг харъяалуулан ЗСБХОУ-ын засаг захиргааны нэгж болгосон юмсанжээ. Алив эд барааг хайчилж эмчилж зүйгээд өмсгөл зүүлт хийх нь нэг хэрэг. Харин нэгэн бүхэл бүтэн ард түмний хувь заяаг шийдэхэд хүн амаас гадна үндэсний соёл, хэл заншил, шашин шүтлэгийг нь яах вэ? 1932 оны 9-р сарын 23-нд Бүх Зөвлөлтийн гүйцэтгэх Төв хорооноос батласан заавар ёсоор зөвхөн Буриадын аглаг хошуу сумдад Буриад Монгол хэлээр, Муж хийгээд Бүгд найрамдах улсын түвшинд гагцхүү орос хэлээр албан хэргээ хөтлөх тухай заалт оруулсан байна. 1926 онд Буриад Монгол болон БНМАУ-ын Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн хооронд хамтарч хэл бичгийн дүрэм нэр томъёог боловсруулах комисс байгуулагдсан боловч төд удалгүй панмонголизмийн үнэр ханхалж байна хэмээн тараав. Аймшигт 1937 оны 9-р сарын 26-нд Гүйцэтгэх төв хорооны шийдвэрээр Буриадын газар нутгын тал хувийг Эрхүү Чита мужид Ага, Улаан, Онон, аймгийг шилжүүлэн өгч Агын буриадын үндсэн тойрог гэгчийг, Эрхүү мужид Алайр, Бохан, Эрхид, Булгад, Ольханы аймгийг өгч Усть-Ордынскийн үндэсний тойрог үндэсний тойрог болохыг заагаад уг тогтоолд ЗСБНХУ-ын ГТХ-ны дарга М.Калицин, нарийн бичгийн дарга А.Горькин нар мутарласан байна. Энд нэгэн зүйлийг онцлон дурьдахад Байгалийн чанадах Буриад Монголын Автономит Улстай нь холбон өгч байсан Ольхан аймаг нь Эрхүү мужид очсоноор цөөн буриадуудын нэгэн бүлд аж төрөх хүйн холбоог таслаж засаг захиргааны аргаар аймаглан үгүй хийх бодлого хэрэгжиж эхэлсэн юм. Ингэж л Монголын мах цусны тасархай «Буриадуудыг» буруутгасан, бутаргаж, бусниулсан байдаг.

Эх сурвалж: Буриад зоныг залхаан цээрлүүлсэн нь

С.Баатар

Photobucket

1962 он:Монголын дээд боловсролын салбарын томоохон зvтгэлтнvvдийн нэг, МУИС-ийн декан, Боловсролын яамны орлогч сайдын албыг хашиж явсан Санжаасvрэнгийнд хоёр дахь хvv нь мэндэлжээ. Тvvний эх, их эмч Доржпалам нь Оросын нэрт эрдэмтэн, монголын анхны газрын зургийг зохиогч, монгол судлаач А. Симуковын охин. Тэрбээр хар нялхдаа єнчирч , монгол эх эцгийн гар дээр єсєж єндийсєн тєдийгvй Монголд европ эмнэлгийг дэлгэрvvлэхэд хvчин зvтгэж явсан зєвлєлтийн эмч эмэгтэйн дvрийг оюутан vедээ уран сайхны кинонд бvтээж олны танил болжээ. С. Зориг нэг ах, охин дvvтэй. “...Зориг ах багадаа их шартай, том ах бид хоёрыг бодвол илvv эрх танхи байсан. Ямартаа л тариа тариулахад би vг дуугvй тариулдаг, харин Зориг ах гартаа том цаг атгачихаад таривал би энэ цагийг эвдэлнэ шvv гээд орон доороос гардаггvй хvvхэд байж билээ. ” Дvv С. Оюун“... Аав Москвад аспирантурт байхдаа ээж бид хоёрыг Москва руу авч явсан юм. Зоригт хэлэлгvй галт тэрэг хєдлєнгvvт намайг шууд цонхоор аваад явсан. Тэгэхэд єєрийг нь vлдээсэнд Зориг маш их уурлаж, ээж аавын авч єгсєн 2кг “48-ийн” чихрийг тємєр замын тавцангаар нэг шидэж байж билээ. Харин Оюун маань нэг муухан инээмсэглээд гараараа даллаж vдсэнийг тодхон санаж байна”. Ах С. Баяр
1970 он: Зориг хvv монголын сэхээтнvvд vр хvvхдээ сургахыг эрхэмлэдэг байсан орос хэлний сургалттай 23-р сургуульд элсэн оров. “... Талийгч хичээл номондоо их сайн ялангуяа тооны тєрлийн хичээлvvдэд илvv, физикийн олимпиадад 2 билvv 3-р байранд орж байсан. Тэгээд “Хоршоолол” нийгэмлэгийн спортын гимнастикийн аварга шалгаруулах тэмцээнд анх удаа орж, єєрийнхєє орсон зэрэгтээ 1-р байр эзэлж тvvнээс хойш чєлєєт цагаараа гимнастикаар хичээллэдэг болсон. Долоо билvv арав хоног Баяраа ах Баавлай багштай хамтарч єдєр шєнєгvй бэлтгэл хийлгэсэн хэрэг. Гол нь сунгалтын дасгал хийх гэж их зовсондоо хєєрхий. Хичээл дээрээ сууж байхдаа хvртэл хєл гараа сунгаж, татаж их л хєдєлмєрлєдєг байсан. Их хєдєлгєєний эвсэлтэй хvvхэд байж билээ. Энэ нь оюутан байхдаа ч илэрч байсан. Москвад бид нар хєл бємбєг, регби их тоглодог байж билээ. Зориг МГУ-ийн регбигийн шигшээд хvртэл тоглож байсан”. Ангийн найз Я.Баатар

1980-85 он:Дээд боловсрол эзэмшихэд бусад шатны сургалтын адил vнэ тєлбєргvй байлаа. Зєвхєн элсэлтийн уралдаант шалгалтаар хангалттай оноо авах шаардлагатай. С.Зориг Москвагийн улсын их сургуулийн философийн ангид суралцах эрх авав. Москвагийн таван жилд С. Зориг Чехословак улсад сурч байсан дvv С. Оюунтайгаа захидлаар их харилцдаг байжээ. “... ер нь бол манай хvмvvс ихийг vзэж, харж, мэдэж байгаа учир тэд єнєєгийн байдалд дургvйцэх нь зvй ёсны юм. Зарчим ёсоор бол манай нийгэм тэргvvнийх байх учиртай. ...Манай ард тvмний амьдралын тvвшин тун дорой зєвхєн амьдралын наад захын хэрэгцээг л хангаж байна. ...Бодож санаж байгаа зvйл нь дорой, эринээсээ хоцорсон нь тун тод харагдаж байна. ...Улсын эдийн засгийн бодлогыг vндсээр нь солих хэрэгтэй юм. Бид улсаа єндєр хєгжилтэй орон болгох хэрэгтэй. Японы тvвшинд очтол єдий байгаа ч би монгол хvний саруул ухаанд итгэдэг юм”. 1984 он 4 дvгээр сар Москва хот. Дvvдээ бичсэн захидлаас.

1985-90 он: Залуу улс тєр судлаач ХЗЭ гэдэг тэр vеийн монголын цорын ганц залуучуудын байгууллагын нийслэлийн хороонд зааварлагчаар ажиллаж мєн МУИС-д багшлав. Тэрээр МУИС-ийн аспиратурт “БНМАУ-ын улс тєрийн системийг боловсронгуй болгох нь” сэдвээр судалгааны ажил хийж эхэллээ.

Photobucket

1989-90 он: Уран бvтээлч, сэхээтэн залуусын 1989 оны сvvлчээр эхлvvлсэн нийгмийг ардчилахын тєлєє хєдєлгєєнд С. Зориг татагдан орж удирдагчдынх нь нэг болов. Эрх баригчдад сєрєг анхдагч улс тєрийн байгууллага МоАХ-г ардчилсан хувьсгалыг тэргvvлэх хvчин болгож зохион байгуулах, коммунист дарангуйлалт нийгмийг цус урсгасан мєргєлдєєнгvйгээр ардчилсан хєгжлийн замд оруулахад улс тєрч С. Зоригийн авьяас, тууштай чанар, итгэл vнэмшил тvvхэн чухал vvрэг гvйцэтгэсэн юм. Коммунист системийн задрал явагдсан 1990 оны дэлхийн улс тєрийн дvр тєрхийг хожимын тvvхчид сэргээн бvтээхийг хvсвэл ”Монгол-Ардчилал-МоАХ-С.Зориг” гэсэн vгэн хэлхээнээс зайлах аргагvй болох бизээ. Шинэчлэл єєрчлєлт, vндэсний бvрэн эрх, бодит тусгаар тогтнолыг эрмэлзсэн 90 оны монголчууд тєдийгvй Монголын ардчиллын єрнєлтийг сонирхож байсан гадаадын ажиглагчдын хувьд ч энэ утгын хэлхээ зvй ёсны зvйл болсон юм. МоАХ-ны анхны ерєнхий зохицуулагч С.Зориг бие даасан, тэгш эрхтэй улс тєрийн хvчнvvдийн vндэсний зєвшилцлийг эрхэмлэж, тэдний хооронд улс орны хєгжлийн цаашдын замналын асуудлаар дугуй ширээний хэлэлцvvлэг явуулж, нийтээр хvлээн зєвшєєрсєн vзэл баримтлал боловсруулах ёстой гэж vздэг байв. С. Зориг МоАХ-ноос тєрсєн анхны улс тєрийн сєрєг нам МоАН-ыг зохион байгуулах ажлыг бусад хамтран зvтгэгчдийн хамт гvйцэтгэсэн юм.Японы сэтгvvлч эмэгтэй Кvдо Миёкогийн “Азид бадарсан ардчиллын салхи” номоос “... Гялалзуур зангvй, єєртєє бат итгэдэг, хvмvvсийг тайван байлгадаггvй, эрх тушаалд шунагч шинжийн яг эсрэг магадгvй номхон хvлцэнгvй, дуулгавартай биш байх. ...Єєрсдийнхєє хvссэн єєрчлєлт шинэчлэлтийг єглєє, оройны зуурт бvтэх ажил биш гэдгийг тэр сайн мэдэж байсан. Залуухан эмэгтэйн нvдээр харвал Зориг ирээдvйн чангахан удирдагчаар бэлтгэгдэж байгаа биш биз.”

1990 оны намар: Монголд анхны чєлєєт сонгууль болж парламент байгуулагдлаа. Депутат С. Зориг парламентийн бvлгэмийн гvйцэтгэх хорооны даргаар сонгогдов. Гэвч тэрбээр парламентийн байнгын ажиллагаатай доод танхим Улсын бага хуралд /УБХ/ орсонгvй. Харин тvvнд Улсын бага хурлыг байгуулах эрхтэй байнгын бус ажиллагаатай парламентийн дээд танхим Ардын их хурлын /АИХ/ анхны хуралдаан дээр Монголын Дэд ерєнхийлєгчєєр сонгогдох боломж байсан юм. Монголын нийгмийн шинэчлэлийг гvнзгийрvvлэн амжилтад хvргэхэд тvvнд єндєр тєвшинд шийдвэр гаргах эрх мэдэл зайлшгvй хэрэгтэй байлаа. Гэвч депутатуудын олонх нь тvvнийг дэмжсэнгvй. Vvнд сонгуулийн дvнгээр АИХ-ын дийлэнх суудлыг авсан МАХН-д МоАХ-ноос vvсэн байгуулагдсан МоАН болон МVДН-ийн хамт албан ёсны сєрєг хvчин болох учиртай байсан МСДН-ын удирдлагын албан тушаалд шунасан, зарчимч бус, урвамтгай vйл ажиллагаа нєлєєлсєн гэж тэр vеийн ажиглагчид, амьд гэрчvvд єгvvлдэг. Дэд ерєнхийлєгч УБХ-ыг удирдахаар Vндсэн хуульд намууд зєвшилцєн хийсэн нэмэлт єєрчлєлтєд тусгасан байсан юм. Хэвлэлийн “Монголпресс” агентлагаас 1990 онд хийсэн судалгааны дvнгээр Монгол Улсын Ерєнхийлєгчид нэр дэвшиж болох хvмvvсийн тоонд С. Зоригийг нэрлэж байсан юм. 

Photobucket

Photobucket

1991 оны намар:8 дугаар сард Москвад Онц байдлын улсын хороо (ОБУХ) гээч тєрийн эрхийг авлаа. Энэ байгууллагын мэдэгдлийг хvлээн авсан шинэ, хуучин монгол дарга нарын євдєг чичирч байлаа. Хоёр, гурав хоногийн дараа тєрийн эргэлт нэгэнт бvтэлгvйтсэн нь тодорхой болсон vед Бага хурлын том дарга нар тєрийн тєв хэвлэл “Ардын эрх” сонины эрхлэгчийг “ Зєвлєлт засгаас урваж, хууль бус ОБУХ-ны мэдэгдлийг нийтэлсэн хэмэээн загинаж бvтэгнvvлэв. Харин ОБУХ тєрийн эрхийг авсан анхны єдєр Монголын томоохон улс тєрчдєєс нэг л хvн энэ vйл явдлыг “хууль бус тєрийн эргэлт” хэмээн нэрлэж эсэргvvцлийн цахилгаан Москвад илгээсэн нь Парламентийн бvлгэмийн дарга С. Зориг байлаа.

1990-92 он: Монголын нийгмийг ардчилах, зах зээлийн эдийн засгийг тєлєвшvvлэх эрх зvйн орчин бvрдvvлэх, Монголыг нээлттэй улс орон болгож, дэлхий нийтийн хєгжлийн vндсэн хандлагад хамруулахад С. Зоригийн vйл ажиллагаа чиглэж байлаа. Vvнээс гадна ардчилсан хувьсгалын зорилтын эхний шат хэрэгжиж нэг сурталын дарангуйлалт тогтолцоо мєхєх vеэс МоАХ дотроо зєрчилдєж Т. Нэргvй, Г. Бошигт нар мєр мєрєє хєєсєн билээ. Тэр vеэс С. Зориг МоАХ-ны удирдлагад байсан лидерvvдтэй стратеги, тактикийн асуулаар мєн л зєрчилдєх болжээ. Энэ нь 1992 онд тvvнийг МоАХ-ны удирлагаас татгалзахад хvргэв. С.Зоригийн байгуулсан БННам удалгvй Чєлєєт хєдєлмєрийн нам, МоАН-ын Г.Бошигтын жигvvртэй нэгдэж Нэгдсэн нам боллоо. Ардчиллын тєлєєх хvчнvvд нэгдэн хvчирхэгжиж байж МАХН-ыг сєрєн зогсч ардчиллыг баталгаажуулахын чухалыг С. Зориг ямагт анхааруулдаг байлаа. Парламентийн бvлгэмийн даргын хувьд С. Зориг томъёологдон хэрэгжих шатандаа орж байсан Монголын олон тулгуурт гадаад бодлогын хэрэгжилтэд єєрийн хувь нэмрээ оруулсан юм. Энэ vйл ажиллагааныхаа хvрээнд тэрээр Япон улстай тогтоосон харилцаанд ихээхэн анхаарч манай хамгийн том хандивлагч орон болгох эх vндсийг тавьсан хvмvvсийн нэг билээ. С. Зориг 1992 онд Японд Азийн залуу улс тєрчєєр шалгарч, Монголын улс тєрчдєєс Японы Эзэн хаантай хамгийн анх уулзаж байжээ.

Photobucket

1992-96 он: Тэрээр 1992 онд МоАН, МVДН, НН-ийн Эвслээс Улсын Их Хурлын сонгуульд нэр дэвшин сонгогдсон бєгєєд парламентад ардчилсан хvчнийг тєлєєлсєн зургаахан гишvvний нэг нь байлаа. 1992 оны 10 дугаар сард Монголын Ардчилсан нам, Монголын Нэгдсэн нам, Монголын Сэргэн Мандалын нам, Монголын Vндэсний Дэвшлийн намууд нэгдэж Монголын Vндэсний Ардчилсан намыг байгуулсан юм. С. Зориг нь МVАН-ыг єдєр тутмын удирдлагаар хангах vvрэг бvхий Ерєнхий зєвлєлийн гишvvн байв. Нийгмийг бvхэлд нь шинэ тєлєв байдалд оруулахын тулд 90-ээд оны улс тєрч удирдагчид ер бусын их хvчин чармайлт тавихын хамт аль болох бага алдах тvvхэн хариуцлага хvлээж байлаа. Шинэ орчин, шинэ цаг vе тэднээс судалгаа тооцоонд vндэслэсэн, улс тєрийн удирдлагын урьд vеийнхний арга барилаас зарчмын ялгаатай шийдвэр гаргахыг ямагт шаардаж байсан юм. Vvнийг ухамсарласан С. Зориг 1990 онд “Стратеги судалгааны тєв” хэмээх ТББ байгуулж залуу судлаачдыг удирдан ажиллав. Энэ тєв Монгол Улсын шинэ Vндсэн хуулийг боловсруулах бэлтгэл ажлын хvрээнд Азийн сантай хамтран Vндсэн хуулийн vзэл баримтлал, шvvх тогтолцооны шинэчлэлт, орон нутгийн удирдлагын тогтолцооны тєгєлдєржилт зэрэг сэдвээр семинар хэлэлцvvлэг зохион байгуулжээ. С.Зориг Монгол Улсын Ерєнхийлєгчийн дэргэд байгуулагдсан шинэ Vндсэн хууль боловсруулах ажлын хэсгийн гишvvн байлаа.

PhotobucketPhotobucket 

1996-98 он: Ардчилсан хvчнийхэн анх удаа эрх баригчид болов. С. Зориг МVАН, МСДН-ын “Ардчилсан Холбоо” эвслээс УИХ-ын гишvvнээр дахин сонгогдож, УИХ-ын Тєрийн байгуулалтын байнгын хорооны дарга, 1997 онд УИХ-ын Аюулгvй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны даргаар ажиллалаа. Монгол – Японы парламентын бvлгийн даргаар ажиллаж хоёр орны харилцааг шинэ шатанд гаргахад vнэтэй хувь нэмрээ оруулсаныг талууд бvрэн хvлээн зєвшєєрдєг юм. Vvний нэг жишээ нь 1997 онд Улаанбаатар хотноо зохиогдсон Монгол Японы хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 25 жилийн ойн арга хэмжээг тэмдэглэх Монголын талын комиссын даргаар ажиллаж байсан бєгєєд уг арга хэмжээний хvрээнд Улаанбаатар хотын Дамбадаржаа дахь дайнд амь vрэгдсэн Япон цэргийн дурсгалд зориулсан хvндэтгэлийн гvдэнг санаачлан бариулсан юм.

С. Зориг тєрийн тvшээгээр ажиллахын сацуу тєрийн бус байгууллагын vйл ажиллагаанд идэвхтэй байр суурьнаас оролцож байлаа. Монголын шатрын холбоо, Монголын ажил олгогч эздийн нэгдсэн холбооны ерєнхийлєгч, эмзэг бvлгийхэн болон єнчин хvvхдvvдийг тусалж дэмжих зорилготой “Оюунтvлхvvр” сангийн хvндэт ерєнхийлєгчєєр тус тус ажиллаж байв.

1998 оны хавар:“Ардчилсан холбоо” эвслийн анхны Засгийн газар огцров . Парламент дахь ардчилагчид бvлэглvvдэд хуваагдан задарч эхэлжээ. “Зоригийн фракц” ч гэж байв (Д.Энхбаатар, Х.Хулан, С.Билэгсайхан, М.Чимэдцэрэн агсан МVАН, А.Ганбаатар, Р.Нарангэрэл, Батжаргалын Батбаяр, Р.Бадамдамдин МСДН, МАХН-ын дотор ч “Зоригийн бяцхан фракц” гэж хэлж болохоор М. Баяртсайхан, Ж. Бямбадорж, Р.Содхvv, Д.Базархvv, М.Зэнээ нараас гадна МУНН-ын дарга О. Дашбалбар агсан, сvvлийн vед хєдєєгийнхєн гэж нэрлэгдэх болсон фракцийн зарим нєхдvvд ч ордог байлаа). Шинээр байгуулагдсан Засгийн газарт С.Зориг Дэд бvтцийн сайдын албыг хаших болжээ. Монголын хамгийн их анхаарал татсан, хамгийн хоцрогдсон, хамгийн ихээр яаравчлан хєгжvvлэх шаардлагатай салбар. Тєсвийн болон хандивлагч улс орон, байгууллагын хандив, тусламж, зээлийн мєнгийг хамгийн ихээр шингээдэг салбар.

Photobucket

1998 оны 8 дугаар сар: Ц. Элбэгдоржийн засгийн газар огцорч, vvрэг гvйцэтгэгчээр ажиллаж байх vед С. Зориг Монголын радиогийн сурвалжлагч Байгалмаад ярилцлага єгчээ. Энэ тvvний сvvлчийн ярилцлага байлаа. С. Зориг улс тєрч хvний ямагт санаж мєрдєж, удирдлага болгох vндсэн зарчмыг тодорхойлж, эрхэмлэх эрх ашгийн дарааллыг тогтоосон байна. С. Зориг дєнгєж 36 нас хvрч байлаа. Амьдарлынхаа найман жилийг том улс тєрд єнгєрєєжээ. Энэ жилvvдэд олон удаа сэтгvvлчидтэй харьцаж, хэвлэлээр санал бодлоо илэрхийлж байсан нь мэдээж. Харин хэзээ ч хойч vеийн улс тєрчдєд хандсан гэмээр гэрээслэлийн чанартай ийм зvйл хэлж байсангvй. Монголын тєсвийн болон гадаадын хандивлагчдын асар их мєнгє, маш єндєр єртєгтэй тєрєл бvрийн тєслvvд хэрэгждэг салбарын сайдын албыг цєєхєн сар хашсаны эцэст С. Зориг эрх ашгийн дарааллын чиг баримжаа алдагдаж хэзээ ч болохгvйг бусдад анхааруулжээ. Албан тушаал, эрх мэдэлд улайран хєєцєлдєх нь шинэ, хуучин ялгаагvй улс тєрийн хvчний анхдагч зорилтыг саармагжуулах, ардчиллын явцыг удаашруулах, зарим тохиолдолд ухралтын алхам хийхэд хvргэж болохыг ч мєн анхааруулж хэлжээ.“...Гэхдээ дарааллыг нь хэзээ ч алдуулж болохгvй. Улс vндэстнийхээ сонирхлыг хамгийн дээр тавих ёстой. Тvvний дараа манай нийгэмд нийтлэг болсон бvлгvvдийн сонирхлыг хамгаалах, дараа нь бvлгийн юм уу компанийн сонирхол байж болно. Яагаад гэвэл тэд чинь тодорхой хэмжээгээр ашгийн байгууллага. Тvvнийхээ тєлєє хєєцєлдєнє. Дєрєвт нь мэдээж хувь хvнд амьдралаа дээшлvvлэх, сайхан амьдрах сонирхол тєрнє. Тийм сонирхол бvх цаг vєд байж л байсан. Vvнийг бас тооцох хэрэгтэй. Гэхдээ бид нар энэ дарааллаа алдаж болохгvй. Дараалал алдах юм бол ялзрах тєвшинд орно...” Монголын радиод єгсєн сvvлчийн ярилцлагаас 1998 оны 8 дугаар сар.

Photobucket

1998 оны 10 дугаар сарын 2: Эвслээс Ерєнхий сайдад санал болгосон нэр дэвшигчдийг Ерєнхийлєгч ээлж дараалан буцаав. “Одоо Зоригийг дэвшvvлэх цаг болсон” гэх vг улам чанга, улам тодоор дуулдах боллоо. Єнєєдєр эвслийн удирдагчид “С. Зоригийг Ерєнхий сайдад нэр дэвшvvлээгvй байсан” гэж мэдэгдэцгээдэг. Албан ёсоор нэр дэвшvvлж буй тухай бичиг баримт vйлдэж, тамгалаад Ерєнхийлєгчид єргєн барих нь асуудал нэгэнт бодитойгоор шийдэгдсэн vед хийдэг, хэрэг дээрээ техникийн гэмээр, ёс тєр гvйцэлдvvлэх тєдий ажиллагаа юм. Vvний ємнє намын удирлагын тєвшинд ярилцан ойлголцож санал нэгдэх хамгийн гол ажиллагаа явагддаг. Vvнийг МVАН-ын Ерєнхий зєвлєлийн хуралд орохын ємнє хийсэн байх ёстой. Хурал бол зєвхєн нэгдсэн саналыг баталгаажуулна. Эвсэл доторх бvлэглэлvvд Зоригийг Ерєнхий сайд болгохоор тохиролцчихоод байсан гэж vзэх нэг баримт нь Д. Энхбаатарын мэдэгдэл юм. Тэрээр “С. Зориг Ерєнхий сайдад нэр дэвших болсон учир тэр орой (1998 оны 10 дугаар сарын 2-ны орой) надтай хамт Улаан-Vд явалгvй хоцорсон” гэж удаа дараа мэдэгдсэн. Энэ нь С. Зориг хоёр гуравхан хоногийн дараа Ерєнхий сайд болох бараг 100 хувийн боломжтой байжээ гэсэн vг. Учир нь Ерєнхийлєгч Н. Багабанди С. Зоригийн нэрийг бусдын адил буцааж зvрхлэхгvй байсан юм. Гэвч vvний оронд нийгмийн чєлєєт тогтолцоонд шилжсэнээс хойш Монголд гарсан анхны улс тєрийн, ил тод аллага боллоо. Алуурчид тvvнийг гэрт нь отож байгаад олон удаа хутгалан хєнєєжээ. 1990 онд эхэлсэн ардчиллын тєлєєх хувьсгал найм дахь жилийнхээ намар удирдагчаа алдав.

2006 onii baidlaar Mongol uls delhiid daraah uzuulelttei baina

2008 оны 09-р сарын 30 Нийтэлсэн Horidoimergen

1: Mongoliin hun amiin too 2,832,224 July 2006 est. 138 dugaart jagsaj baigaa um baina
2: Mongoliin gazar nutgiin hemjee 1,564,116sq km. 18rt jagsdag
3: Undesnii uildverleltiin hemjeegeeree 156rt ordog.GDP $ 5,272,000,000 (2006)
4: GDP - per capita (PPP) 187th Mongolia $ 1,900
5: GDP - real growth rate (%) 57th Mongolia 6.20
6: Telephones - mobile cellular 128th Mongolia 557,200
7: Airports 102th Mongolia 44
8: Railways 80th Mongolia 1,810km (2005)
9: Roadways 79 Mongolia 49,250 km (2002-2003)
10: inflation rate (consumer prices) 187th Mongolia 9.50 (2005)
11: Oil - production 101th Mongolia 549(bbl/day) (2005)
12: Oil - exports 61th Mongolia 515 (bbl/day) (2005)
13: Oil - imports 58th Mongolia (bbl/day) 11,210 (2005)
14: 161th Mongolia $ 1,011,000,000 Imports

NSO bolon Worldbanknaas gargasan zarim neg too barimt
2006 ony etsiin baidlaar Mongol uls
- 2.6 saya huntei boljee.
- 100 emegteid 95 eregtei onogdoj baina.
- Ulaanbaatar hotod 1 kwadrat km nutagt 212 hun
- niit hun amyn 61 huvi ni hotod
- neg oerhod 4 hun nogdoj baina
- dundaj nas 66, eregtei ni 63, emegtei ni 69
- suuliin 1-2 jild toerolt ihsej baina /ug ni buurah handlagatai baisan!/
- eregteichuudiin bas baralt oendor baina /100 emegted 148 eregtei/
- 2006 ond 49 myangan hos ger bul boljee /oemnoh onoosoo 3.2 dahin oesson/
- oenchin huuhdiin too 51 mynga
- oerh tolgoilson emegteichuud 72.2 mynga
- shineer bii bolson ajliin bair 53 myanga /diilenhi ni barilgiin salbart/
- Mongol ulsyn toeriin alband 120 myanga /ted sard dundjaar 120 mynga avdag gej uzvel jild niitdee 173 terbum tugrugnii tsalin avah aj/
- Ulsyn hemjeegeer dundaj tsalin 130 myangan togrog
- Dotoodyn niit buteegdehuun 3.2 trillion togrog /ony uneer, uridchilsan baidlaar/
- 2000 ony zeregtsuuleh uneer 1.4 terbum
- neg hund onogdoh DNB 1.2 saya togrog /oiroltsoogoor 1000 USD/
- DNB boditoor 8.4 huvi oesson /uunii 4.4 negj ni uilchilgeenii salbar,
2.0 HAA, 2.0 uildver/
- DNB-y 79 huviig huviin sektoriinhon buteen baiguulj baina
- Inflation 6 huvi /alban yosniih ni/
- Moengonii niiluulelt 1.5 trillion
- Ariljaany bankuudyn olgoson zeel 1.2 trillion
- Zeeliin huu 24.5% /jiliin togrogoor/, valutiinh ni 15.5%
- Barilga ugsralt zam zasvar 198 terbum
- niit 384 barilga ashiglaltand orov /unii diilenhi ni oron suuts/
- mal aj ahui /HAA/ DNB-ii 20 orchim huviig uildverledeg
- niit ajillagsadyn 40 orchim huvi ni HAA-d
- HAA manai exportyn orlogiin 25 huviig burduuljee
- malchdiin too: 364 mynga
- malyn too: 34.8 saya /15 saya ni yamaa/
- malyn emch: 1838
- aj uildveriin salbar niit 943 terbum /2000 ony uneer/ togrognii bayalag uildverlev
- aj uildveriin salbar niit 2.1 trillion /ony uneer/ - y borluulaltyg
dot., gad. zah zeel deer borluulav. /uunii 74 huvi ni uul uurhain salbar/
- toemor zam: ulsyn niit achaa ergeltiin 95 huviig guitsetgev
- Mongold 141 myangan automashin baina /uunii 94.4 ni suudlyn/
- Ulaanbaatart 79 mayngan automashin baina
- Uuren telephone /mobile/ hereglegchid: 770 myanga
- Export 1.54 trillion USD, import 1.48 trillion USD
- Gad hudaldaany ashig 57 saya USD
- Zooevriin us heregledeg oerhiin too: 296.2 myanga
- Zochid buudalyn too 794
- 408.5 myangan gadaadyn zorchigchid irjee /40 huvi ni hyatad irged, 20 huvi ni oros/
- gadaadyn zorchigchdiin 88 huvi ni 30 hurtelhi honogiin hugatsaagaar irjee
- gadny juulchid: 386 myanga
- suragch, oyutnuudiin too: 710.4 myanga - yeronhii bolovsrolyn surguuliin too: 742
- suragchdiin too: 542.5 myanga
- oyutnii too: 168 myanga /30 huvi ni huviin hevshild/
- toegsogchdiin too: 23.6 myanga /uunii 25 huvi ni ediin zasag,
12 huvi ni bagsh, 6 huvi ni injener/
- Sum hiid 245 /uunii 60 huvi ni budda, 35 huvi christ, 3 huvi musulman/
- eruul mendiin salbart ajillagsad: 34.2 myanga /uunees ih emch /7 myanga/
- neg ih emchid 361 hun onogdoj baina
- emnelgiin orny too: 18.3 myanga
- hamgiin ih oevchildog ovchin: tsusny ergelt bolon amisgalyn
- eruul mendiin salbariin niit zardal: 103 saya togrog
- Mongol ulsyn hemjeend uildverleld zartsuulsan 1 togrog tutmaas 0.83 togrogiin buteegdehuun uildverlesen baina /tatvaraas nuugdah gesnii gajig?/ 

Turlmud mini (Halimag duu - Duuchin Samandiin Javhlan)

2008 оны 09-р сарын 21 Нийтэлсэн Horidoimergen

<object width="425" height="344"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/o504T0OSSX4&hl=en&fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/o504T0OSSX4&hl=en&fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowfullscreen="true" width="425" height="344"></embed></object> 

Usrsn tsusn tasrsn mahn
Ori hantshn hyeltye bilyevidni
Nuuhyed iovsn tanihyen sanhla
Nudm nulimsar duurnye
Ulan chiryetye turlmud mini
Ulan zalatai halimgud
Urgn syedkltye enkr halimgud
Undyej namag tyevrj umslye
Ulgyedyen byeyesn taanrtahan
Udr bolhn zolgj iovnvav
Ulan chiryetye turlmud mini
Ulan zalatai halimgud
Ulan chiryetye turlmud mini
Ulan zalatai halimgud
Ergyed hyerhtyen bairta iovnav
Ingishyed irhtyen duulad irnyev
Udr su uga hamdan suuhad
Eejin chansn tsyeyehyen uuhm
Ulan chiryetye turlmud mini
Ulan zalatai halimgud
Ulan chiryetye turlmud mini
Ulan zalatai halimgud
Ulan zalatai halimgud
Ulan zalatai halimgud

Aktyubiin holiin usan (Halimag Mongol duun)

2008 оны 08-р сарын 27 Нийтэлсэн Horidoimergen

<object width="425" height="344"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/N2Yb1w4cObI&hl=en&fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/N2Yb1w4cObI&hl=en&fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowfullscreen="true" width="425" height="344"></embed></object>

Duunai uzegiiye beshehede iime bolojo bnav. Oirat nyutgai hunuudte handahada ende alduugaar beshee haa zadahatni husnebdi. Halamag ayalgan hain medheguileeb.  

 

Aktyubiine holiin usanya usanya
Aktahen tseeden zohomjeta
zohomjeta
Aktahen tseeden zohomjeta
zohomjeta
Amarginig chamlahan heemni
Amryaad suusa gilev gilev
Amryaad suusa gilev gilev
Ijelin under modondni modondni
Itelg shuvudni tsuglerdg bilel
Irhinchin sanan beehnya beehnya
Ijelin usani chalichag
chalichag
Ijelin usani chalichag
chalichag
Aktyubiine holiin usanya usanya

Aktahen tseeden zohomjta zohomjeta 

Aktahen tseeden zohomjeta zohomjeta



Гишгэх газаргүй Өвөр Монголчууд

2008 оны 08-р сарын 26 Нийтэлсэн Horidoimergen
Гишгэх газаргүй Өвөр Монголчууд

Өвөр Монголын Ардын Намаас Нэгдсэн Үндэсний Байгууллагын Хүний Эрхийн Зөвлөлийн дэргэдэх (UN Humen Rights Council)
Universal Periodic Review (UPR)-д илтгэсэн Өвөр Монголын хүний эрхийн мэдээлэл (сүүлийн 3 жил )


Сүүлийн 61 жилийн турш ХКН, Хятадын колончлогчид Өвөр Монголчуудын эсрэг аймаглан устгах , хүчээр хятадчилах бурангуй төрийн бодлого явуулж ирснийг хүн төрөлхтөн сайн мэднэ.
Ялангуяа сүүлийн 3 жилд Бээжингийн эрх баригчид Өвөр Монголчуудын эсрэг төрийн зохион байгуулалтай, өргөн цар хүрээтэй, харгис бодлого явуулж, Өвөр Монголчуудыг бие даасан үндэсний хувьд бүрмөсөн мөхөөж, хэл соёлыг нь бүр мөсөн устгахад чиглэсэн жигшүүрт үйл ажиллагаагаа эрээ цээргүй улам эрчимтэй явуулж байна.

Нэг: Нэр төдий өөртөө засах орон

Өвөр Монголын үндэсний уламжлалт засаг захиргааны байгууламжийг хүчээр өөрчлөж, 8 аймгаас (provinces) 5 - ыг нь шууд хот (city ) болгов. 2 аймгийн нэрийг бүр зориуд хятад нэрээр сольжээ.
Баримт :
Жирэм аймагийг - Тун Ляо хот (Tong Liao )
Зуу Од аймагийг - Чи Фэн хот (Chi Feng )
гэх мэтээр хүчээр өөрчлөв.
Үүнтэй хамт Өвөр Монголын өөртөө засах орон, аймаг , хошуу , сумын засаг захиргааны удирдах эрхийг монголчуудаас бүрмөсөн булаан авч, дан ганц хятад хүмүүсийн гарт өгч байна.
Баримт :
Өвөр Монголын “ Өөртөө засах орны “ аймаг, хот, хошуунаас эхлэн бүх тэргүүлэгч даргийн суудалыг бүгд хятад хүмүүс эзэлжээ. 8 аймаг (хот ) ийн захиргааны гишүүдийн 95 % -аас дээш хувь нь хятад хүнээр сольсон.
1. Улаан цав аймагийн (хот ) тэргүүлэгч дарга Li Wan Zhong
Тус аймаг (хот ) -ийн захиргааны 7 орлогч дарга , нарийн бичгийн дарга нар бүгд хятад хүмүүс
2. Монголчуудын зонхилох Шилэн гол аймгийн тэргүүлэгч даргийн суудалд Zhang Guo Hua хэмээх хятад хүн эзэгнэн сууж байна . Бусад аймаг (хот ) , хошуу, сум бүгд иймэхүү хачин байдалтай.

Хоёр : Монгол хэл соёлоо алдаж байгаа нь

Бээжингийн эрх баригчид аман дээрээ Монгол үндэсний хэл соёлыг хөгжүүлж өгнө гэж олон удаа амалсан боловч амьдрал дээр нэг нь ч хэрэгжээгүй, харин эсрэгээр Монгол үндэсний хэл соёлыг богино хугацаанд бүрмөсөн устгах бодлого, үйл ажиллагаа эрчимтэй явуулсаар иржээ.
Баримт
1. Бүх шатны монгол бага сургуулиудыг ( монгол хэлээр хичээллэж байгаа сургуулиудыг ) хүчээр татан буулгаж байна. Шилийн гол аймгийн бүх сумуудын монгол бага сургуулиулийг хүчээр татан буулгасаны уршгаар монголчуудын ( малчдын) хүүхдүүд үндэсний хэл дээрээ боловсрол эзэмших , сурах эрхээ алдаж байна
2. Өвөр Монголын ” өөртөө засах орон ” даяар монгол хэлээр хичээллэдэг ганцхан коллеж байна. ( Энэ нь Хөх хотод байдаг ” Монгол хэлний тусгай мэргэжлийн сургууль” ). Өвөр Монголын зарим их дээд сургуулиудад монгол хэлээр заадаг цөөн тооны анги байв ч, тус ангийг төгссөн монгол залуучууд ажил олоход нэн бэрхшээлтэй. Учир нь Өвөр Монголд одоо монгол хэл бичгийг хэрэглэх хүрээ маш их хумигдаж, нийгэм дээр байр сууриа алдаж, зөвхөн гэр бүлийн хэл болж хувирсан байна. Энэ бол олон арван жилийн турш монгол хэл соёлыг мөхөөх гэсэн Хятадын колончлогчдаас явуулж ирсэн харгис бодлого, үйл ажиллагааны уршиг мөнөөс мөн.
3. Монгол хэл дээр тогтмол хэвлэгдэн гарч байсан сэтгүүл ихэнхи нь хүчээр хаагдсан. Монгол кино жүжиг бүрмөсөн хаагджээ.
4. Өвөр Монголын ” өөртөө засах орны ” нутаг дэвсгэр дээр шуудан холбоо нь зөвхөн хятад бичгээр үйлчилнэ.
5. Өвөр Монголын ” өөртөө засах орны ” нутаг дэвсгэр дээр албан ёсны хурал цуглаанд зөвхөн хятадаар илтгэл тавьж, хятадаар хурлын тэмдэглэл хөтлөх, түүнчлэн бүх албан бичгийг зөвхөн хятадаар үйлдэхийг зөвшөөрдөг.
6. Өвөр Монголчуудын уламжлалт соёл заншил, нандигнан хайрлах зүйлсийг хүчээр эвдэн сөнөөж байна.
Баримт: 800 жилийн турш монголчуудын дээдлэн хүндэлж ирсэн Ордос дахь Чингэс хааны онгоныг монголчуудаас хүчээр булааж, Хятадын ” Dong Lian” хэмээх компанид өгч жуулчны бааз болгосноор бүх монголчуудыг илээр гутаан доромжилж байна.

Гурав: Гишгэх газаргүй Өвөр Монголчууд

Олон арван жилийн турш Бээжингийн эрх баригчид Өвөр Монголын өөртөө засах орны нутаг дэвсгэр дээрхи, газар доорхи бүх баялагыг нь дур мэдэн, эрээ цээргүй дээрэмдэн цөлмөж, монголчуудын амьдрах орчныг эвдэн сүйтгэсээр иржээ.
Баримт:
1. Бээжингийн эрх баригчид Өвөр Монголчуудыг бүрмөсөн хятадчлан уусгах далд санааны үүднээс Хятадын дотор мужуудаас олон арван сая хятад цагаачдыг Өвөр Монголд өргөнөөр нүүлгэн шилжүүлсээр иржээ. Хятад цагаачид Бээжингийн эрх баригчдын шууд дэмжлэгээр монголчуудын бэлчээр нутгийг хүчээр булааж тариа тарьж, уурхай үйлдвэр байгуулснаар Өвөр Монголын экологи , байгаль орчны тэнцвэрийг алдагдуулж байна. Сүүлийн жилүүдэд цөлжилт эрчимтэй явагдаж, Өвөр Монголын өөртөө засах орны бүх нутаг дэвсгэрийн 64 % нь элсэн цөл боллоо. Энэ элсэн шуурга нь зөвхөн Өвөр Монголыг сүйтгээд зогсоогүй, бас Бээжин, Хятадын олон муж, Өмнөд Солонгос , Япон хүртэл хийсэж хор хөнөөлөө учруулсаар …
Хятадын засгийн газар Өвөр Монголын цөлжилтийг зогсоох нэрийдлээр малчдыг уламжлалт мал маллах эрхийг нь хасаж, аймаг ( хот ) , хошууны төв рүү албадан нүүлгэж байна. Түүнчлэн Монгол тариачдын газрыг булааж хүчээр хятад зонхилсон хот суурин луу нүүлгэсээр…
Баримт:
Хятадын << Bei Fang Xin Bao >> сонины мэдээлснээр Хятадын засгийн газар 2010 оноос өмнө 2,400,000 малчин тариачдыг хот сууринд нүүлгэн суурьшуулахаар тогтоол гаргасан.
Хятадын Xinhua Аgency мэдээлснээр Өвөр Монголын 44 хошуу сумын нутаг дэвсгэр дээр << цөлжилтийг зогсоохын тулд >> мал маллахыг бүрмөсөн хоригложээ.
Ингэснээр, монголчуудыг уламжлалт амьдрах эх үүсгэвэр болcон бэлчээр, малаас нь салгаж, монгол үндэсний уламжлалт ахуйн соёл , амьдралын арга хэлбэрийг нь хүчээр өөрчлөлж эрчимтэй хятадчилж байна. Үүний харгайгаар Өвөр Монголчуудын амьдрах орон зай улам хумигдаж, монголчууд өөрийн уугуул нутагтаа бүр цөөнхийн цөөнхи болж хувирлаа.
Нутгаасаа хөөгдсөн монголчуудыг хотын захад тусгай бэлтгэсэн << цагаачдын лагарь >> - т албадан суурьшуулж байна. Монголчууд аяга хоол олохын тулд баян хятадын боол болж, цалин багатай хамгийн хүнд хэцүү ажлыг хийж, бор өдөр шар хоногийг өнгөрөөсөөр …
Ийнхүү цагаачилж ирсэн хятадууд нь Өвөр Монголд маань эзэн болж, харин хэдэн мянган жилийн турш Монгол эх орондооо жинхэнэ эзэн байсан монголчууд бид төрсөн нутагтаа цагаач боллоо!
Үнэндээ одоо өвөр монголчууд өөрсдийн баян тансаг эх орондоо ган гэх нохойгүй, гаднаа бэлчих малгүй, модоо бариж гуйлгачин болж, гишгэх газаргүй боллоо.
Цөхрөнгөө барсан өвөр монголчууд амьд явахын төлөө, газар шороо, нутаг бэлчээрээ хамгаалахын төлөө, үр ач нарынхаа төлөө хятадын колончлогчдын эсрэг тэнцвэргүй тулалдаанд аймшиггүй тэмцэн босож байна. Хятадын албан ёсны мэдээлснээр , 2005 -07-18 Өвөр Монголын Хорчин баруун гарын дундад хошууны Хөндлөн сумын Хянган Овоо тосгоны 200 гаруй монголчууд газар нутгаа хамгаалан хятад цагдаа нартай мөргөлдөж олон хүн шархдаж баривчлагдав. Router Аgency- н мэдээлснээр 2005-07-27 Жирэм аймгийн Qian Jing тосгоны 2000 гауй монголчууд хятад цагдаатай мөргөлдөж олон хүн шархадаж баривчилагдав гэх мэт…

Дөрөв: Улс төрийн хавчлага улам ширүүслээ

ХКН, Бээжингийн эрх баригчид, монгол хэл соёлоо хамгаалах , монгол үнэсний язгуур эрх ашгаа хамгаалах талаар өөрсдийн бодол санаагаа зоригтой илэрхийлсэн, Бээжингийн явуулж байгаа бодлогыг өчүүхэн ч атугай шүүмжилсэн, дургүйцлээ илэрхийлсэн Өвөр Монголчуудыг хоморгон мөрдөн мөшгиж, хууль бусаар баривчлан шорон гянданд хорьж, монгол хүмүүсийн наад захын эрхийг нь бүдүүлгээр зөрчсөөр иржээ ( 1990 оноос хойш Өвөр Монголын хүний эрхийн төлөө цогтой тэмцэгчид Хадаа, Улааншувуу, Бүргэд, Хүчинтөгс, Магнай … )
Баримт:
1. ӨМАХ- ний тэргүүн Хадааг 1995 оны 12 сард хууль бусаар баривчилж 15 жилийн ял хүчээр тулган, одоог хүртэл нийт 13 жилийн турш Chi Feng хотын хатуу дэглэмтэй 2-р гянданд хорьсоор тамалсаар… Хадаагийн эхнэр хүүхдийг нь олон жил мөрдөн мөшгөж, айлган сүрдүүлсээр иржээ. Түүгээр үл барам , Хадаагийн ганц хүү Үйлсийг нь хилс хэрэгт холбож 2 жил (2002-2004 ) шоронд хорьсон удаатай.
Campaign For Releasing Mr. Hada
http://www.smhric.org/campaigns.htm
2. Монгол эмч Нагуунбилэг болон түүний эхнэр Дагуулаа Хөх хотод “ Оточ “ хэмээх монгол эмнэлэг байгуулж олон зуун монголчуудыг эмчилж эдгээсэнд хардан сэрдэж, “ гажуу шашинаар “ хүмүүсийг мунхруулсан хэмээн барьж хилсээр ял тулган эмнэлэгийг нь хааж, эд хөрөнгийг нь хураалаа.
Couple Arrested for Practicing Mongolian Medicine
http://www.smhric.org/news_88.htm
2008 -01- 06 Хятадын Аюулаас Хамгаалах Байгууллага Монгол Улсын иргэн Жаранбаярын Соёлт ( Өвөр Монгол ын Арпын Намын Монгол Улс дахь төлөөлөгч ) –ыг Бээжинд очих үед тус хотын олон улсын онгоцны буудалд нууцаар баривчлан , Хөх Хот дахь Хятадын аюулаас хамгаалах яамны 2 – р гянданд хууль бусаар хагас жил шахам хорьжээ. Харин олон улсын хүний эрхийн байгууллага Amnesty International, эрх чөлөө , ардчилалыг эрхэмлэдэг олон улсын шахалт шаардлагийн дор аргагүйн эрхэнд түүнийг 2008-06-17 нд суллав.
Mongolian Dissident Arrested in Beijing
http://www.smhric.org/news_195.htm
3. Хятадын аюулаас хамгаалах байгууллага, өвөр монголын нэрт зохиолч, сэтгүүлч Наранбилэгийг 2008-03-23 Хөх хот дахь гэрээс нь хууль бусаар баривчлаж, 20 хоног цагдан хорьжээ. Наранбилэгийн эрхэлж байсан “ Голомт ” сэтгүүл ба өөрийн гаргаж байсан website –ийг хаагаад, гадаад паспортыг нь хурааж , 20000 RMB торгож гэрийн хорионд хорижээ.
Mongolian Rights Advocate Released from Detention, Placed under House Arrest
http://www.smhric.org/news_206.htm

4. Хятадын засгийн газар Өвөр Монголын нэрт зохиолч, багш Gao Yu Liang_г (Өмнөд Монголын Ардчилсан Холбооны гишүүн байсан ) Өвөр Монголчуудаа өмөөрөн үзэл бодолоо чөлөөтэй илэрхийлсэнийх нь төлөө олон жилийн турш эрх чөлөөг нь хязгаарлаж, мөрдөн мөшгиж байна. Бас түүнд бусад багш нараас 2 дахин бага цалин олгож хавчин гадуурхаж ирлээ. Хятадын аюулаас хамгаалах байгууллага түүний чөлөөтэй явах эрхийг нь хязгаарлаж гадаад паспорт өгөхөөс эрс татгалзжээ. Түүнчилэн 2008-02 сард Gao Yu Liang –ний “ Чулууны өчил “ хэмээх шинэ номыг нь монгол залуучуудад нөлөөлхөөс болгоомжилан худалдаанд гарахаас өмнө бүгдийг хураан авлаа.
Dissident's Book Confiscated in Southern (Inner) Mongolia
http://www.smhric.org/news_194.htm

5. 2007-02-18 Хятадын аюулаас хамгаалах байгууллагын ажилтнууд Өвөр Монголын нэрт улс төрийн тэмцэгч, нийгмийн зүтгэлтэн, үндэсний онол судлаач, эрдэмтэн Муунохойны гэрт дайран орж, Монгол үндэсний эрх ашгаа хамгаалах талаар түүний бичсэн “ Хөлдөөгдсөн асуудал ”, “ Эцэслэгдсэн асуудал ”, “ Зүүд зэрэглээ мэт хүний амьдрал ” хэмээх өөрийн намтар болон хориотой хэмээх бүх номуудыг ачаад явсан. Түүгээр үл барам түүний тууривласан бүх номнуудыг “ хагалан буталгах үзэлтэй ,эсэргүү ном “ хэмээн зарлаж, Өвөр Монголын бүх номын дэлгүүрээс хураан авчээ.
Prominent Dissident Muunohai's Book Banned as Suppression of Mongolian Publications Intensifies
http://www.smhric.org/news_152.htm

6. Бээжингийн Олимпиад - 2008 болохоос өмнө Хятадын засгийн газар Өвөр Монгол, Түвд, Уйгар – уудыг “ хорлон сүйтгэх, алан хядах ” үйл ажиллагаа явуулж магад хэмээн хардан ,сэрдэж, улам ихээр хавчин гадуурхаж, улам ихээр хэлмэгдүүлж байна. Дөнгөж саяхан 2008-07-29 нд Хятадын аюулаас хамгаалах байгууллага Хөлөн Буйр аймгийн Эвэнк хошууны наадамд оролцож байсан “ Тоонт нутаг ” номын дэлгүүрийн эзэн Бүрэлдүүнийг баривчлаад түүний номын дэлгүүрийг онгичин нэгжиж, 2 компъютэрийнх нь хард диск болон өөоийн ба эхнэрийх нь гадаад паспортыг нь хураан авлаа. Түүгээр үл барам түүний эхнэр Сарнайг нь саатуулан “ Бүрэлдүүн Өвөр Монголын ардын намтай ямар холбоотой буй ” гэж байцаан шалгаж, элдвээр айлган сүрдүүлж байна. Бүрэлдүүн ба түүний гэр бүлийн талаар ямарваа нэгэн тодорхой мэдээлэл одоогоор байхгүй байна.

Тав: Мэдээлэлийн эрх зөрчигдөж байгаа нь

Олон арван жилийн турш Бээжингийн эрх баригчид Өвөр Монголыг гадаад улсаас, гадаад орчноос бүрмөсөн тусаарлан, зөвхөн ХКН –ыг магтсан нэг талын үзэл сурталыг нь суртачилсан мэдээлэлээр монголчуудын тархийг угааж ирлээ. Ийнхүү Хятатын засгийн газар нь өвөр монголчуудыг чих дүлий ,нүд балай болгох далд санаагаа хэрэгжүүлэхийн тулд монголчуудын мэдээлэл авах , мэдээлэл тараах наад захын эрхийг нь хүртэл хаан боож хязгаарлаж байна.
Баримт: Хятадын аюулаас хамгаалах байгууллага нь “ монгол хэл соёл ” “ монгол үндэстэн ” гэх үг хэллэг үзэл санаа цухалзсан Өвөр Монголчуудын интэрнетийн website- г хатуу хянаж, “ хагалган бутлах ” ял өгч дуртай цагтаа хаан, үйл ажиллагаа нь бүрмөсөн зогсоож ,эрхэлэн гаргаж буй хүмүүсийг мөрдөн мөшгиж, хавчин гадуурхаж байна.
1. 2004-10 сард 10000 гаруй хэрэглэгчтэй www.nutuge.com _г бүрмөсөн хаав. Түүнчлэн www.minimongol.com , болон www.ehoron.com _ г хүчээр хаасан.
Two Internet Sites Shut Down in Inner Mongolia
http://www.smhric.org/news_124.htm

2. Орчин үеийн тусгай төхөөрөмжийг ашиглаж Хөх хотын бүх интэрнэт кафе- ний үйл ажиллагааг нь цаг ямагт хатуу хянаж , ХКН, Хятадын засгийн газарт үл таалагдах нэгийг нь хааж, торгууль оногдуулж, үйл ажиллагааг нь зогсоосоор байна.
Inner Mongolia Officially Launches Internet Cafe Intelligent Control System
http://www.smhric.org/news_95.htm
Дээрхи хөдлөлшгүй баримтнуудаас дүгнэхэд:
Хятадын засгийн газар нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард улсын Үндсэн хуулийн 2 – бүлгийн иргэдийн үндсэн эрх ашгийг хамгаалах бүх зүйл ангийг (ялангуяа 33,34,35,37,38,39,40 дугаар зүйл );
1. Нэгдсэн Үндэсний байгууллагын үндсэн дүрэм, Дэлхийн хүний эрхийн түгээмэл тунхаг, Эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн олон улсын конвенц , Иргэний эрх ба улс төрийн эрхийн олон улсын конвенц зэрэг хүний эрхийг хамгаалах талаар олон улсын баталсан гэрээ , конвенцуудыг үг үсэг, үзэл санааг нь бүгдийг бүдүүлгээр зөрчиж байгаа нь тодорхой харагдаж байна. ( Дээрхи олон улсын гэрээ конвенцинд БНХАУ гарын үсэг зурж, албан ёсоор нэгдэн орсон юм )
Иймээс Өвөр Монголын Ардын Нам , Нэгдсэн Үндэсний Байгууллага, олон улсын хүний эрхийн байгууллагууд болон эрх чөлөө ардчлалыг эрхэмлэдэг олон орны засгийн газарт хандаж :

1. Хятадын засгийн газраас Өвөр Монгол, Түвд, Уйгуур зэрэг үндэснүүдийн эсрэг явуулж ирсэн , аймгалан устгах , хүчээр уусгах, төрийн бодлого, балмад үйл ажиллагааг нь нийтээр хатуу буруушаан, улс төр, эдийн засгийн шахалт үзүүлж, Өвөр Монгол, Түвд, Уйгуур-ын ард түмний хүний эрхийг нь хүндэтгэн баталгаажуулах;

2. Өвөр Монгол, Түвд, Уйгуур-т эрх чөлөө олгох , биеэ даасан байдлыг нь хүндэтгэн сэргээх ;

3. Xятадын ард түмэнд эрх чөлөө, ардчлалыг олгох;

4. Одоо хятадын шорон гянданд хууль бусаар хориогдож буй Өвөр Монгол, Түвд, Уйгуур болон Хятадын ардчилсан үзэлтэй хүмүүсийг даруй суллах зэрэг асуудлыг дэвшүүлж байна.

Өвөр Монголын Ардын Нам
2008-08-25
Stockholm

Монгол Туургатны хуралдай ТББ нэг нас хүрлээ!!

2008 оны 08-р сарын 25 Нийтэлсэн Horidoimergen

Одооноос нэг жилийн өмнө Монгол Үндэстэн, Монгол эх орноороо овоглосон Монголынхоо төлөө сэтгэлтэй залуус дэлхийн өнцөг булан бүрээс нэгдэж Монгол Туургатны Хуралдай Үндэстэний Үзэлтнүүдийн холбоог үүсгэн байгуулсан.Монгол хэмээх дэлхийд дуурсагдсан агуу ард түмний гал голомтыг үеийн үед үлдээн бадраах сэтгэлтэй мянга мянга залуусыг эгнээндээ элсүүлж үйл ажиллагаагаа эрчимжүүлэх сэтгэл дүүрэн зориг төгс байна.Бидний эхлүүлсэн энэхүү үйл ажиллагаа хэзээ ч зогсож замхарч болохгүй.Бид хэдий тэмцлийн хамгийн хүнд хэлбэрийг сонгосон ч бидний тэмцлийн үр дүнд бидний үр сад ,хойч үе маань эх орондоо эзэн нь байж энэ Монгол Үндэстнийхээ хөгжил дэвшил ,эв нэгдэл,Тусгаар тогтнол Үндэстэний аюулгүй байдлынхаа төлөө үргэлжлүүлэн тэмцэн,хамгаалах болно.Монгол эхийн ариун сүүгээр ундаалж ,
Монгол эх орныхоо ариун хайранд өлгийдүүлж өссөн залуусаа!!!
Энэ цаг үе бол Монгол Үндэстэний оршихуй эс оршихуйг шийдэх чухал цаг шүү!
Бид эвийг эрхэмлэж,сэтгэл зүрх ухаан бодлоороо уялдан нягтарч энэхүү хүнд цаг үеийг туулан давж энэ залуу нас,амь биеэ энэ Монгол Үндэстэн,Монгол улсынхаа төлөө зориулья!

Биднийг Монголын маань хөх тэнгэр ивээх болтухай!

Нэгэн үзэл санаан дор нэгдэгтүн!
Үндэстэний үзэл санаан дор нэгдэгтүн!
Нэгэн эрх ашигт нэгдэгтүн!
Монгол Үндэстэний язгуур эрх ашигт Нэгдэн нягтрагтүн!
Нэгэн цул биеийг ологтүн!
Монгол Үндэстэний ард хэн боловч Монгол Үндэстэн хэмээх Нэгэн биеийн хэсэг мөн болой!

http://mongolhuraldai.org/

Freitag, 8. August 2008. Ulaanbaatar. Mongolei.

 

Uurd hadgalsugai!!! (barimtat kino)

2008 оны 08-р сарын 25 Нийтэлсэн Horidoimergen
Mongol gurenei 17 dahi yerunhei said. Ashabagad Songool buryad Dashiin Byambasuren baavai. Дэлгэрэнгүй»

Bayan dun hairhan. (Dornot aimag. Bayan dun somon. 1-r bagiin nyutag)

2008 оны 08-р сарын 16 Нийтэлсэн Horidoimergen

<object width="425" height="344"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/gMCK9UUOT_4&hl=en&fs=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/gMCK9UUOT_4&hl=en&fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowfullscreen="true" width="425" height="344"></embed></object>

Хайрхан уул мини

Алас холыг зориход
Ариун Улзын голоол санахал юмдаа
Цаг хугацаа улиран холдовч
Цээжний гүнд дурсамжаа шигтэгээн үлдээж дээ
Цээжний гүнд дурсамжаа шигтэгээн үлдээж дээ

Нутаг амитай түмний сэтгэл
Нандин дагшин уул ус мини сүмбэрлээд
Сүүн сэтгэлээр Буриад зон
Сүсэглэн залбирдагаа хайрхан ууландаа
Сүсэглэн залбирдагаа хайрхан ууландаа

Намтар түүхтэй уул усны
Наадаж өссөн  нутгийн мини чулуу
Цайлгахан бага насандаа
Цагаан чулуутай наадаж байснаа дурсах юм
Цагаан чулуутай наадаж байснаа дурсах юм

Хайрхан уул дун уулынхаа нөмөртөөл хоргодох л юм аа 

Anhnii altan medal mongolchuudiin ev negdeliin bilegdel baih boltugai!!!

2008 оны 08-р сарын 15 Нийтэлсэн Horidoimergen
Mongolchuudiin erch huch uram zorig ev negdeliig sereej chadlaa.Gants mongol gantsdahgui gedgiig unuuduriin tuuhen uil yavdal haruullaa. Дэлгэрэнгүй»

Shene shuulgan neegdebe.

2008 оны 08-р сарын 09 Нийтэлсэн Horidoimergen

www.forum.toonto.mn gej shene shuulgan neegdee. Edebhiteigeer habaadalsagtii.

Nasun daa chamdaa duratai bi (Halimag mongol duun )

2008 оны 08-р сарын 06 Нийтэлсэн Horidoimergen

<object width="300" height="110"><param name="movie" value="http://media.imeem.com/m/dwHG7ZonOF/aus=false/"></param><param name="wmode" value="transparent"></param><embed src="http://media.imeem.com/m/dwHG7ZonOF/aus=false/" type="application/x-shockwave-flash" width="300" height="110" wmode="transparent"></embed><a href="http://www.imeem.com/people/li4o348/music/rmrJis7x/arkadai_nasun_daa_qam_daa_durtai_bi/">nasun daa qam daa durtai bi - arkadai</a></object>

Ene duunai ugiiye door besheeb. Alduugaar beshee haa ni erhem sonsogshod comment soo zadhaje tuhlaaragtii! Heshgeleiyemni hudulgehen haihan ugetei duun bna lee. 

Nasun daa cham daa duratai

Naratai dee chamaisaa salaheeje

Naran saran soligdekeechni

Nandan chamaigaa kuleeyene

Naran saran  soligdekeechni

Nandan chamaigaa kuleeyene

Chuluun hatudaa hamharna

Tenges utaandaa sheregene

Chiniieeemini duran

Cheejiine (???dundaa???) temterne

Chinieeemini duran

Cheejiin (???dundaa???)temterne

Udaan uni kuleeyevj tanda

Udaan uni kuleeyevj chamda

hobor hoborhan saihan duran

holiin holdoo batamjeyuule

hobor hoborhan saihan duran

holiin holdoo batamjeyuule

elsen bartadaa tasarnaa

koliin ayandaa kugesherne

kuliin ayandaa kugesherbelshni

kunei duran hugehsershguiee

kuliin ayandaa kugsherbelshni

kunei duran hughsershguiee

Deed Mongolchuudiin Undeserheg Uzel

2008 оны 08-р сарын 01 Нийтэлсэн Horidoimergen


Та Монгол угсаатныхаа талаар хэр сайн мэдэх вэ? Тэгвэл…Сүүлийн үеийн судалгаагаар дэлхий дээр найман сая гаруй Монгол угсаатан амьдарч байна хэмээсэн албан бус мэдээ бий. Бидний төрөл садангууд маань бүлэг цөлгөөрөө БНХАУ, ОХУ, АНУ, Франц, Афганистан, бүр Киргизстан улсад ч утаагаа боргилуулсаар явна. Эдгээр улсын дотроос хамгийн олон тооны Монгол угсаатан аж төрдөг улс бол БНХАУ.
Дундад улс дахь Монголчуудаас манайхны хамгийн сайн мэддэг нь Өвөрмонголчууд. Гэтэл бидний мэддэггүй Монголчууд дундад улсад олон байдгийн нэг нь Хөх нуурын Монголчууд. Мөн цаашлаад Шинжааны Монгол, Юнаны, Ганьсугийн, Сычуаны Монгол гэх мэтээр хөвөрч өгнө. Монгол улс дахь Монголчууд энэ олон Монгол угсаатны талаар бараг юу ч мэддэггүй гэхэд хэлсдэхгүй. Мэддэг хэд нь Эрээн, Хөх хотын хэдэн “дамчдаас” ялгаж хардаггүй. Магадгүй ялгахыг ч хүсдэггүй байх. Энэ нь бидний ихэрхүү, биеэ тоосон зантай холбоотой. Тусгаар тогтносон Монгол улсын хилийн доторх хүмүүсийг л Монгол гээд хилийн гаднахыг нь эрлийз хурлийз гэдэг нь манайхны итгэл үнэмшил. Гэвч энэ ялгамжийг өгч буй ёс суртахуун, оюун ухаандаа хүмүүс тэр бүр эргэлзэж байгаагүй нь сонин.
Энэ удаад би БНХАУ-ын доторх Монголчуудын нэг хэсэг болох Хөх нуурийн Монголчууд, тэр дундаа Дээд Монголчуудын талаар товчхон өгүүлэхийг зорьж байна. Өнгөрсөн зун буюу 2007оны 6-7 сард МУИС-ын Нийгэм-Соёлын антропологийн тэнхимийн оюутан болох бид хэдэд БНХАУ-ын Хөх нуур мужид хээрийн судалгаа хийх болoмж тохиосон юм. Энэ нь угтаа Дээд Монголчуудыг товчхон боловч судлана гэсэн үг. Учир нь Хөх нуур мужид гурван өөр түүх, угсаатай Монголчууд аж төрдөг. Эдгээрийн дундаас бид Дээд Монголчуудтай нь хэл нэвтрэлцэж чадсанд байгаа юм. Нөгөө хоёр болох Цагаан Монгол болон Баоаньчуудын аялга нь арай өөр. Гэвч тэдний дунд хэсэг хугацаагаар сууж хамт амьдарвал аяндаа ойлголцоно. Харин Дээд Монголчуудын хэл яриа бидэнтэй төвөггүй нэвтрэлцэнэ. Дээд Монгол хэмээх нэрийн учир нь тэд дэлхийн сээр нуруу Хөх нуур Төвдийн өндөрлөгт далайн төвшинөөс дээш 2500-5000 метрийн өндөрт аж төрдөгтэй нь нэлээд холбоотой гэж Дээд Монголчууд тайлбарладаг.
Тэдний түүхийн хувьд гэвэл Монголчуудын мэдлэгт хамгийн ойр буух мэдээлэл бол Цогт тайж уран сайханы кино. Энэ түүхэн кино яг л Дээд Монголчуудыг Хөх нуурт хэрхэн ирсэн тухай өгүүлдэг. XYII зууны дунд үед Төвдийн бурханы шашин болон бидний хэлж заншсанаар шарын шашин, мөн бидний мэдэх улааны шашин хоёрын мөргөлдөөн ширүүсч, халхын Цогт хунтайж улааны шашинтан байж, түүнийгээ өмгөөлөн дэмжиж Хөхнуурт ирэн шарын шашинтануудыг алж талан шахан гадуурхаж тэр үеийн шарын шашины тэргүүн Y далай ламын байр суурийг ганхуулж эхэлсэн гэдэг. Яг л энэ мөчид ойрад Монголчууд шарын шашинтан байж, мөн тэд дотороо бэлчээр нь хүрэлцэхгүй багталцаж ядаж байх тэр мөчид, Y далай лам дөрвөн ойрадыын нэг Хошуудын хан Төрбайхыг залан туслан тэтгэж, Цогтын халдлагаас хамгаалж өгөхийг хүссэн ажгуу. Энэ нь бэлчээр хүрэлцэхгүй байсан ойрадуудад аятай боломж болон таарч төдөлгүй Төрбайх албат иргэдээ дагуулан Хөх нуурын зүг жолоо залжээ. Ингээд бидний кинонд үзсэн шиг Хөх нуурын хойд эрэгт байх “Улаан хошуу” гэдэг газар хоёр монгол Төвдийн шашны мөргөлдөөний төлөө удам угшил нэгтнийхээ цусыг үзэж улаан хошуу болтол нь тулалдаж Төрбайх ханы ялалтаар төгссөн билээ. Үүнээс хойш Төрбайх хан далай ламын шарын шашныг мандуулж, далай лам Төрбайх ханд шашныг дэлгэрүүлэгч Гүш хан цол шагнасан нь одоо бидний хэрэглэх түүний нэр нь болсон. 1655-1723 оны хооронд Төвд болон Хөх нуурын өндөрлөгт Гүш хан өөрийн Хошууд хаант засгийг байгуулан далаад жил оршин тогтноод 1723 онд Гүш ханы ач Лувсанданзан Манжийн ноёрхолын эсрэг босоод дарагдан мөхсөн байна. Түүнээс хойш тэдний төрөл нэгт Монголчуудаасаа алслагдан салсан үндэстэний мөхөлийн эрмэг рүү чиглэсэн он жилүүд эхэлсэн гэхэд дэгсдүүлсэн болохгүй. (Хөх нуурын Монголчуудын түүхийн дэлгэрэнгүйг “Ч.Пүрэвбаярын хөрвүүлсэн “Хөх нуурын Монголчуудын товч түүх”-ээс харна уу)
Миний судалгаа хийсэн газар бол Хөх нуур мужийн Хайши жэүгийн Улаан шэйн, Дэлхий хот, Давсанговь хошуу, Зүүн Көкөт хошуу, Хуудсан болон Бугатын малчид зэрэг болно. Дээд монголчуудын нийгэм, соёл, аж амьдралын олон сонирхолтой үзэгдэлүүдээс би тэдний үндсэрхэг үзлийн тухай асуудлыг сонгон авсан юм. Тэдний үндсэрхэг үзэл нь илэрч байгаа жишээ болгон газар бэлчээрийн маргаан, түүнчлэн тэдний түүх утга зохиол, болон хүүхдийн хүмүүжилд үндсэрхэг үзэл хэрхэн туссан тухай угсаатны зүйг танилцуулна. Энэ судалгааны ажлыг бичихийн тулд онолын баримжаа болгож антропологи дахь үндэсний үзлийн судалгааг иш болгон үзлээ. Антропологид үндсэрхэг үзэлийг хэрхэн томъёолсоныг Б.Андерсоны “Imagined Communities” бүтээлээс нь харвал “Үндэстэн гэдэг нь бодитой зүйл биш харин хийсвэр ойлголт юм. Яагаад гэвэл ямар ч жижиг угсаатаны бүлэгт хүмүүс бие биенээ мэддэгүй, нэг ч удаа уулзаагүй мөртлөө толгойдоо бид нэг, нэгдмэл гэж болдог. Энэ нь үнэндээ дүрслэл санаандаа төсөөлсөн нэгдэл байдаг” гэжээ. Үүнтэй төстэйгөөр Эрнэст Гелнер (Gellner) “үндсэрхэг үзэл үндэстэнг бий болгож байдаг. Өөрөөр хэлбэл үндэстэн байхгүй газар үндэстэн гэсэн нэрийг бий болгогч нь үндсэрхэг үзэл юм. Үндсэрхэг үзэл нь санаанаасаа зохиосон зохион бүтээл, зохиомол, дүр үзүүлсэн show, төсөөлөлийн бүтээл байдаг” гэсэн байна.
Энэ бүхнээс харахад үндсэрхэг үзэл нь хийсвэр сэтгэхүйн ойлголт болж байна. Мэдээж бодитой илэрч гарч байгаа элемент байхыг үгүйсгэх аргагүй. Дээрх онолын ойлголтоос гадна бодитой практик ойлголтыг энд дурьдах хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл Дээд Монголчуудын үндэсний үзлийг мөн л тэдний хэлсэнээр тодорхойлбол “өөрийн ёс заншил хэл бичгээ мэддэг, түүнийгээ хайрладаг, мөн түүнийгээ бусдад түгээдэг сурталчилдаг, хамгаалдаг байхыг хэлнэ”. Энэ бол ганц хүний үг биш харин Дээд монголчуудын дунд өргөн тархсан сэтгэлгээ гэдэг нь олон баримтаас тодорхой байдаг. Ингээд Дээд Монголчуудын талаарх яриандаа орцгооё.
Газрын төлөөх тулаан
Хөх нуур муж нь Төвдийн өөртөө засах орон, Шинжаан, Гансу, Сычиуан гэсэн дөрвөн мужийн дунд оршдог. Дундад улс тавин зургаан үндэстэнтэй (хятадаар зү) тэдгээрийн хятад, хотон, төвд, салар, ёгор гэх мэт арваад үндэстэнтэй нь Дээд Монголчууд хаяа залган амьдардаг. Хөх нуур мужид Дээд Монголчууд 80.000, Төвдүүд 800.000, Хотонгууд мөн төдий тооны, Хятадууд (хэд билээ?) зэргээс болж тэд энэ бүс нутагтаа цөөнхийн нэг болдог. Энэ олон угсаатны бүрдэл нь газар, бэлчээрийн маргааны үндэс болдог. Бэлчээрийг нь байн байн булаах төвд, хятадуудтай тэд зодолддог. Тухайлбал, 1999 онд Хэнан шэйнд орчин үеийн автомат буугаар зэвсгэлэн хоёр талаас тавиад хүний аминд хүрсэн тохиолдолыг оюутан Ж.Цуутайхүүд нутгийнхан өгүүлсэн байсан нь үүний нэгэн жишээ. Энэ мэт мөргөлдөөн үе үе гардаг. 1991 оны 5 сард болсон нэгэн мөргөлдөөнийг уг зодоонд биеэр оролцсон хүмүүсийн ярьж өгсөнөөр сийрүүлье.
Зүүн Көкөт хошууны “Их булаг” хэмээх газар хэсэг Төвд айлууд Монгол айлын бэлчээрт орж ирээд буцаж нүүлгүй нэлээд уджээ. Ингээд л чулуу, мод, дүүгүүр, буугаар зэвсэглэн зодоон болсон. Төвдийн талаас 160-н Монголоос 40-н хэдэн хүн оролцсон гэдэг. Төвдүүд олон байсан тул Монголчууд нэгэн толгойн орой дээр гарсанд, Төвдүүд бүслэн дайрчээ. Монголын талаас 17-н хүн хүнд хөнгөн гэмтсэнээс нэгнийх нь зүүн гар таслагджээ. Гурван хүн толгойдоо сүхээр цохиулсан ч амьд гарсан аж. Төвдийн талаас гурван хүн амь насаа алджээ. Дэлхий хотоос 20 цэрэг ирж Төвд Монгол хоёрын бэлчээрийн зааг дээр арваад хоносон байна. Мужийн төвөөс шийд гарч зодоон үүссэн нутаг дээрх Монгол хийдийг нүүлгэн 3000 га газрыг Төвдүүдэд өгсөн гэнэ. Гурван хүний амийг нөхөн төлүүлэхдээ нэгийг нь хоёр түмэн зоосоор (юань) тооцжээ. Уг нөхөн төлбөрийг Зүүн Көкөт хошууны бүх иргэдээр гаргуулсанд нэг хүнд 70 зоос ноогдсон гэнэ. Монголчуудаас гурван хүнийг баривчилсан (Хунчиг г.м) ба одоо болтол сураг гардаггүй аж. Энэ зодооноос хойш Төвдүүд өс санан гурван жил дараалан Монголын талаас 300-аад бод, 900-аад бог мал хулгайлсан гэнэ.
Төвдүүд арай өөр аргаар Монголчуудын бэлчээрийг булаан авсан тохиолдолыг Улаан шэйн дээр Соёлт хэмээх залуу надад хэлж өгсөн.
“Улаан шэйнээс хойш 5 км зайд Анхан дарийн хийд гэж байдаг. Энэ хийд байгаа газар угтаа Монголын бэлчээр байжээ. Гэтэл уг газар дээр хэсэг төвд лам нар сүм барьсанд, төвд айлууд уг сүмийг бараадан нүүн ирсэн байна. Улмаар Монголчууд зугуухан бэлчээрээсээ шахагдаж эхэлжээ. Энэ мэтчилэн Дээд Монголчууд бэлчээрээ алддаг нь тэдний үндсэрхэг үзлийг өдөөх шалтгаан болдог. Монголчууд төвд ламтай төвд сүмд ордогүй, мөргөдөгүй гэж тэд ярьж байлаа. Учир нь төвдийн сүм болхоор тэр гэнэ. Уул нь Төвд, Монгол адилхан нэг л шашин шүтдэг. Гэтэл төвд сүмд төвд лам байдаг, төвдүүд мөргөдөг. Бид төвдүүд шиг харанхуй бүдүүлэг хүмүүс биш гэж Дээд Монголчууд ярьдаг. Тэд шарын шашинийг шүтсэнээрээ ийм соёл дорой байгаа юм, тийм болхоор би шарын шашинг тоодоггүй гэж ярих Дээд Монголчууд надтай нэг бус удаа таарч байсан.
Түүх, утга зохиол
Дээд Монголчууд түүхээ саяхнаас л чөлөөтэй хүүрнэх болсон талаар тэд өгүүлж байлаа. 1990-ээд оноос л Чингис хааны хөргийг гэрийнхээ хойморт залах болжээ. Гэхдээ Мао даргын хөрөгтэй хамт гэнэ. Чөлөөлснөөс хойш буюу 1949 оноос хойш Хөх нуурын Монголчуудын түүхийг Монголчуудаар бичүүлээгүй аж. Харин одоо Дулаан шэйнд Жавхлан гэдэг залуу буруудсан ч бай, зөвдсөн ч бай өөрсдийнхөө түүхийг бичнэ гэж зориглосон нь үнэхээр бидний урмыг сэргээж байна хэмээн Давсанговь хошуунд Баясгал ах ярьж байлаа. Мөн тэрээр “… хэрвээ бид Лувсанданзангын бослогыг гаргалгүй тэвччихсэн л бол одоо бид хоёр сая гаруйлаа муусайн төвд, хотонгуудад дарлуулахгүй сайхан байхгүй юу… “ хэмээн халаглан өгүүлж байсан. Нээрээ л хувь хүнийхээ үүднээс бодоход тийм ч юм шиг санагдсан. Ийм л учраас Дээд Монголчууд цадиг түүхэндээ бусад монголчуудаас дутуугүй хайртай. Дэлхий хотод уулзан ярилцсан “Цайдамын сонин”-ий эрхлэгч Мөнхбаяр ах надад хүүрнэхдээ “Дээд монгол залуус өв соёл, уламжлал, заншилаа сурталчилсан ном сонин сэтгүүлийг өөрийн хөрөнгөөр эрхлэн хэвлүүлж тараадаг юм. Нэг ном хэвлүүлэхэд 10 юань хэвлүүлэх тоо нь хамгийн багадаа 1000 ширхэг болдог” гэж байсан. Ингээд бодоход нэг ном гаргахад манай төгрөгөөр 2 сая орчим төгрөг хэрэгтэй. Гэтэл миний уулзаж ярилцсан хүмүүс нэгээс дөрвөн ном гаргачихсан байдаг. Хэдий ийм ч тэдэнд нэг гомдолтой асуудал байнга тулгардаг. Засгийн газраас “буруу үзэлтэй” номыг хэвлүүлдэгүй. “Буруу үзэл” гэдэг нь өргөн утгаараа Хятадын эсрэг гэсэн үг. Тийм болхоор Дээд Монголчуудад ном болгон бичээгүй олон үзэл санаа цээжинд нь байдаг. Үүнийгээ шүлгээр л илэрхийлнэ. Шүлгийн агуулга нь:
…Эзэн богдын түүж ирээдЭх орон хэмээнӨрлөг төрийн тогоо нэрсэнТулгын гурван чулууны хоёр нь алга бид эрэлд гаръяЭзэн тэнгэрийн зарлиг юм гээдӨөрийн мутраасаа салгалгүй үүрд атгаж явсанЭр хар сүлдний тань хойноос бид эрэлд гаръяЭрхэм зуунаас солонго хараад омогшихдооЭх хэлээ умартсанЭнхрий бяцхан дүү нарийнхаа хойноос бид эрэлд явъяАюулхайдаа ерөөх нутаггүй болсондоо бид эрэлд гаръяАмраглан золгох Монгол цөөндөө бид эрэлд гаръяБид бүгдээрээ эрэлд гаръя эх орныхоо төлөөӨөрийг чинь төрүүлсэн Монголын төлөөБид эрэлд мордъё…
гэсэн байдаг.
Энэ мэтчилэн Дээд Монголчуудын утга зохиолд дэлхийн бусад улс орнуудад байгаа төрөл нэгт монголчуудаа санагалзсан тэднийгээ гэсэн үзэл нэвт шингэсэн байх нь түгээмэл.
Хойч үеээ Монгол хүн “болгох” гэсэн тэдний тэмцэл
Энд нэг сонирхолтой асуудал гарч ирж байгаа нь хүүхдүүд үндсэрхэг үзлээ илэрхийлж байгаа явдал юм. Магадгүй энэ асуудал үндсэрхэг үзлийн судалгаанд шинэлэг сэдэв байж болохоор байна. Дээд Монголд үндсэрхэг үзэл арваад настай хүүхдүүдээс ч мэдрэгдэнэ. “Цайдамын сонин”-ий эрхлэгч Мөнхбаяр ахын хүү Баян арван настай Хятад дунд сургуульд явдаг. Баян дүрэмт хувцасныхаа дотуур өмсдөг цамцныхаа зүрхэн тушаа Чингис хааны хөргийг наачихсан байсан. Хятад хүүхдүүд хэний зураг юм бэ гэж асуухад нь миний өвөг гээд хэлчихдэг гэнэ. Дэлхий хотод уулзаж ярилцсан яруу найрагч Цэлгэр эгчийн хүү Аян. Цэлгэр эгч хүүдээ зориулан бичсэн нэг шүлэгтээ Миний хар нүдэн Аян… гэх мэтээр бичсэн байдаг. Хүүгээ хар нүдэн гэж өхөөрддөг. Нэг өдөр хүү Аян нь сургаалиасаа ирээд
-Ээжээ миний нүд шар тиймээ? гэж асуужээ. Ээж нь-Үгүй ээ миний хүү хар нүдтэй ш дээ гэсэнд-Үгүй ээ шар, ээж нь юу гэж дээ хар нүдтэй хэн тэгж байна гэсэнд хүү нь-Юу яриад байгаа юм бэ? Чингис хаан шар нүдтэй юм чинь би ч гэсэн шар нүдтэй л байж таараа ш дээ гэсэн гэнэ.
Цэлгэр эгч өөрөө монголд ирж байсан. Тэрээр” Монголд хотон хүн байхгүй үнэхээр сайхан байлаа гэж байв. Дээд монголчууд нийтээрээ хотон хүнд дургүй. Учир нь хотонгууд монголчуудыг даралдаг мөлждөг “хамгийн муу хүмүүс”. Тийм ч болохоорХотон хүний хоолыг нь идэж болохоосҮгийг нь сонсож болохгүй гэцгээдэг.
Гэр хороолол сайхан санагдсан гэж Цэлгэр эгч ярьж байсан. Гэтэл манайд Улаанбаатарын хорт утааны гол үйлдвэрлэгч гэгдэн гэр хороолол муу хэлэгдэж байдаг. Ер нь бидний хөгжил гэж боддог бүхэн тэнд муухай. Зам, гудамж, талбайн цэцэг. Яагаад гэвэл Хятадууд хийсэн учираас тэр юм. Дэлхий хотын төв талбайд хотынх нь бэлэг тэмдэг мориний хөшөө байдаг. “…Төвдүүд сарлагын хөшөө босгох гэсэн ч Монголчууд тэмцсээр байгаад мориний хөшөө босгуулсан нь үнэхээр сайхан. Одоо Дэлхий хотыг Монгол Төвдийн шэйн гэж бичдэг. Монгол гэдэг нэрийг Төвд гэсэн нэрийн өмнө оруулсан нь бидний ялалт болсон” гэж тэд бахархаж байв.
Өөр олон үндэстэний дунд амьдарч байгаа болохоор Монгол үндэстэн гэдгээ тэд улам илүү мэдэрдэг бололтой. Монгол хүн гэж тэдний хувьд хэл, соёл зан заншил ёс суртахуунаараа цул Монгол байх ёстой. Хэдий тийм ч тэд Хэнаны Монголчуудыг Монгол л гэж боддог. (Хэйнаны Монголд, Монгол гэх зүйл нь Монгол гэр, бэлчээрийн мал аж ахуй хоёр л юм гэдэг). Яг л энэ сэтгэхүйгээрээ дунд сургуульд байхдаа дургүй учраас Хятад, Төвд хүүхэдүүдийг зодож, тэдэнтэй нөхөрлөсөн монголчуудаа гоочилж явсанаа дурсах дуртай. Мөн албан байгуулагын хятад хаягийг монгол бичгээр бичүүлэх гэж тэмцдэгээ, монгол дунд сургуульд улам олон монгол хүүхэд элсүүлэх гэж компанит ажил өрнүүлдэгээ тэд надад ярьж байсан. Хашаандаа Чингис хааны хар сүлдийг залсан айлтай нэг бус удаа таарч явсанаа энд хэлэх хэрэгтэй байх . Ингэж л тэд Монгол байхын төлөө, Монгол байх юмсан гэсэн сэтгэлээр тэмцэж байдаг. Хөдөө хаана ч очсон таныг халхаас ирсэн хүн хэмээн хоймороо залаад дал дөрвөн өндөр чанан дайлна. Намайг нэг удаа хүүхэддээ жинхэнэ Монгол нэр өгөөч гэж гуйж байсан. Учир нь ердөө л хүүхэддээ төвд нэр өгөхгүй л гэж тэр байлаа. “Та жинхэнэ халх хүн үү?” хэмээн нүдэндээ нулимастай гарыг минь атгаж байсан малчин яруу найрагч Балмадорж гуайг одоо ч би тодхон санаж байна. Манай энд хит болсон дуу тэнд ч гэсэн хит болж, манайхны тоглоом наргиа тэнд ч гэсэн хүрсэн байдаг. Уулзаж ярилцсан залуус маань халхын шүлэг уран зохиолыг надаас илүү мэднэ. Тэрийг уншсан уу? Үүнийг харсан уу? гэх нь нүүр халмаар.
Бас л бүгдээрээ л Хархорумын туурийг үзэж, тэр бууцан дээр хөрвөөхийг, Бурхан Халдунд очиж мөргөхийг мөрөөддөг. Тэд ар тавин долоон хошуу, өвөр дөчин ёсөн хошуу, Хөх нуур хорин дөрвөн хошуу хэмээн ярьж, өөрсдийгөө тулгын гурван чулууны нэг мэтээр төсөөлдөг. Гэтэл бид тэдний талаар бараг юу ч мэддэгүй. Гэлээ ч тэд үүнд огт санаа зоволгүй бидэнтэй садны холбоотойгоорооо бахархаж, энд Монгол улс байгаад сүсэглэн цайныхаа дээжийг хойд зүг бидний зүг өргөн, шөрмөс шиг болсон Туулын усыг рашаан хэмээн дээдэлж байдаг. Ийм л амьдрал ахуйтай хэсэг монголчууд байдаг чимээг тусгаар тогтносон монгол улсад дуулгаарай гэж тэд надаас хүсэж байсан. Бас Монгол улсад дахин золгохын ерөөл тавин үлдсэн билээ.
Тэд бидний талаар чамгүй сайн мэднэ. Харин бид тэдний талаар бараг юу ч мэдэхгүй. Энэ мэдлэгийн зөрөө манайхныг тун бүдүүлэг байдалд оруулдаг. Мөн энэ бүдүүлэг байдал худгийн мэлхийн үлгэрийг өөрийн эрхгүй санагдуулдаг нь гачлантай. Гэвч манайхан энэ байдалдаа өчүүхэн ч санаа зоволгүй хэн нэгэн их мэдэгчийн үгээр тэднийг янз бүрээр хочилсоор л байна. Хэзээ бидний үнэний нүд нээгдэж бодит байдлыг олж харан явцуу бодлоосоо ангижирах юм болдоо.

Г.Мөнх-Эрдэнэ (shargaa1986@yahoo.com), Нийгэм-Соёлын антропологи IY, Удирдагч багш: Др. Д.Бум-Очир. Монгол Улсын Их Сургууль

http://www.56.com/u23/v_Mjc0NDUwMTI.html  

 Morio unaad ireerei mongolchuud mini gej deed mongolchuud duulj bna. (Deerh link deer darj uzne uu.) Huh nuuriin chandad mah tsusnii tasarhai ahan duus ni biig ar mongolchuud martaagui gej ted heldeg. Bid uls turiin statusiin huvid 20 garui huvaagdsan ch bid neg l mongol eh oron. 1 ezen Chingis haantai. Tuuhiin berhed salj sarnisan mongolchuud neg saihan udur Burhan haldun uuladaa bultaaraa ergen uulzah ulziitei yeruul devshuuleye.


Мэдэгдэл

2008 оны 06-р сарын 13 Нийтэлсэн Horidoimergen
“Дэлхийн Монголчууд” сонины 2008 оны 01/014 дугаарт “Монгол Үндэстэн оршихуйн үндэс”, “Үндэсний үзэл ба үндэстний язгуур эрх ашиг”, Үндэсний үзэл байхгүй бол Монгол үндэстэн хөгжихгүй” нэртэй өгүүллэг, нийтлэлүүд ”Үндэсний Шинэ Намын” сонгуулийн сурталчилгааны материалын хамт сонгогч олонд тараагджээ. Тухайн өгүүлэл нийтлэлүүдийг нарийн сайн ажиглавал А.Гэрэлийн “Оршихуй” хэмээх товхимолын сайтар найруулсан хуулан бичлэг байна.
/Энэхүү номыг зохиогч А.Гэрэлийн зөвшөөрлөөр
www.mongolchuudaa.blogspot.com, www.mongolhuraldai.org зэрэг блог, веб сайтууд дээр одоогоос яг жилийн өмнөөс тавигдаж олны хүртээл болж байсан/.
Монгол Улсын, Монгол Үндэстний оршин тогтнох дархлааг хадгалж хамгаалахын төлөө амь амьдралаа зориулан тэмцэж ирсэн эх оронч, баатарлаг хөвгүүд, оюунлаг сэхээтнүүд үй олон буй. Ялангуяа сүүлийн 20 гаруй жил харийнхны гар хөлийн үзүүр болсон эх оронч бус, увайгүй этгээдүүдийн балгаар Монгол Улс, Монгол Үндэстний цаашид оршин тогтнох баталгаа илт суларсан. Үүний эсрэг олон сайхан оюунлаг сэхээтнүүд үг хэл, үзэг цаасаараа тэмцэж, тэдний дотор ажил амьдрал, амь насаараа хохирсон нь ч байгаа. Тэдгээр тэмцэгчдийн нэг нь эх орноо худалдагчидтай олон жил үзэг цаас нийлүүлэн тэмцэж ирсэн А.Гэрэл юм.
Гэтэл түүний олон жилийн нөр их хөдөлмөр, тэмцэл, судалгааны үндсэн дээр туурвисан Монгол Үндэстэн цаашид хэрхэн яаж оршин тогтнох дархлаа буй болгох тухай асуудлыг хөндсөн бүтээлийг улс үндэстний оршин тогнохуйн талаар өнгөрсөн цөвүүн цаг, жилүүдэд төдий л санаа тавьж ирээгүй Мэндсайханы Энхсайхан тэргүүтэй хэсэг бүлэг хүн өөрсдийн эрх ашиг, сонирхолд увайгүйгээр ашиглан буй нь өнөө цагийн эмгэнэл гэлтэй.
Тэд үүгээр зогсохгүй үндэстний үзэлтэй эх оронч сэтгэлгээтэй залуусын тархийг угааж, эрх мэдэл, хөрөнгө мөнгөөр далайлгаж өөрсдийн үйл хэргийг хэрэгжүүлэхээр шамдан буй нь бидний эгдүүцлийг төрүүлж байна. Тэд Монгол Үндэстний төлөө санаа тавих нь байтугай үндэстний үзэлтнүүдийг гутаан доромжилж ирсэн нь ойрхи цагийн түүх.
Хүний оюуны бүтээлийг зохиогчийнх нь зөвшөөрөлгүйгээр хууль бусаар хуулбарлан ашигласан нь “Монгол Улсын оюуны өмчийн тухай хууль”ийг илтэд бүдүүлгээр зөрчсөн үйлдэл гэж Монголын Үндэстний Үзэлтнүүд үзэж байна. Оюуны хулгайчид л зохиогчгүй өгүүллэг, нийтлэл, ном хэвлэн нийтлүүлдэг нь хэнд ч тодорхой шүү дээ. Энэхүү бусармаг үйл ажиллагаагаа зогсоон, зохиогчийн эрхийн тухай хуулийг ноцтойгоор зөрчснөө хүлээн зөвшөөрөхийг бид “Үндэсний Шинэ Нам” аас шаардаж байна.

Бид энэхүү мэдэгдлээрээ улс үндэстнээ дээдлэн, үндэстний үзлийг эрхэм зорилгоо болгон ҮШН-д эвлэлдэн нэгдсэн хүмүүсийг дайрч давшлах гэсэнгүй. Үндэстний үзлийг сонгуулийн тархи угаах хэрэгсэл болгон ашиглаж буй М. Энхсайхан тэргүүтэй Хятадын эрлийз голдуу нөхдийн үнэн нүүр царайг илчилж буй хэрэг юм.

Мөн үүний зэрэгцээ Монгол Ардын Нам, Монголын Тусгаар Тогтнолын Нам, Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам, Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам зэрэг үндэстний үзэлтэй намууд өнгөрсөн бүх түүхийн цаг үед байгуулагдаж үйл ажиллагаа явуулан ирсэнийг улайм цайм үгүйсгэж, үндэсний /уг чанартаа үндэстний үзэл гэж хэрэглэвэл зөв утгатай, зөв үзэл санаа болно./ үзлийг номлолоо болгосон улс төрийн нам Монголд анх удаа буй боллоо хэмээн өөрсдийгөө илт дөвийлгөн буйг бид эрс шийдвэртэй эсэргүүцэж байна.
Энэ нь улс төрийн намуудын тухай Монгол Улсын хуулийг ноцтойгоор зөрчиж байгаа төдийгүй Монгол Улс Үндэстний түүхийг илтэд доромжлон санаатайгаар засварлаж байгаа хэрэг гэж үзэж байна.
Монголын Үндэстний Үзэлтнүүд

Ikh Mongol (Narmai Mongol) Ulsiin gazar nutag, ard tumen. (21-r zuund)

2008 оны 05-р сарын 27 Нийтэлсэн Horidoimergen

 Ikh Mongol (Narmai Mongol) Ulsiin gazar nutag, ard tumen. (21-r zuund)


Deerh zurgiig tomoor uzeh bol end darna uu.   http://horidoimergen.blog.gogo.mn/resource/PanMongol21-1.jpg

Mongol bichig deer uildegdsen huvilbar. 

Narmai Mongol 21 r zuund

Ug gazriin zurgiig Horidoimergen, Dush, Kherlen, Songool nar hamtran buteev.

(Bodonguud Zorigto. Bodonguud Dush. Borjigon Kherlen, Songool Natsagdorj) 

Dutuu dulimag yum garsan baih avaas ta buhen chuluutei helegtun. Bid ehnii udaad hiisnee tsaashid ulam sain delgerengui todorhoi bolgoj 2 dahi udaagaa uildej zasvarlah yum. 

Oron buhnii mongolchuud duu hooloigoo negtgej bna.

2008 оны 05-р сарын 04 Нийтэлсэн Horidoimergen

Medeelleer hangah blog.

http://soyoltu.blog.gogo.mn/

Heleltseh forum. Huuliin bulan. Holbootoi buh medeelel.

http://www.hargui.net/

Mongol ulsiin hariyat ard, irgen hen bolovch, tuuniig gem zemgui baihad sanaatai bolon sanaandgui haldan hohirooson heniig ch bolov bayan yaduu, ugsaa garval, alban tushaal, hol oir  yalgalguigeer, hohiroogchiig Mongol ulsiin tusgaar togtnol, haldashgui baidal, Mongoliin ard tumnii neriin  umnuus yal asuun,  zohih shiitgeliig ergelt butsaltgui onooj, uuriin ulsiin darhlagdsan irgen buriig avran hamgaaldag Mongol turtei baihiin tuluu Mongolchuudaa!!!


Bid Mongol undestniig hamgaaldag tur, hariinhnii hen ni ch haldaj chaddaggui, oirthoos ch aidag tiim huuli, erh zuin orchintoi baih, baihiin tuluu temtseh yostoi!!! Tsuuhun mongolchuudiig ene l naidvartai hamgaalna. Oros hujaanuud 1 mongol  hunii ch gesen erh erh chuluug ni zurchihuus aidag bolgoh heregtei!!!

Bid iim bolgoj chadval ter 2 hurshiin tsumiin bumbug, ter olon hun am, ter olon saya tserguudees uchuuhen tudii ch aihgui!!!

Tsagtaa bid "Ih zasag" huulitai bailaa. Mongolchuud bid unuudruus ch tsuuhuulee baihad hujaa orsuud dusal ch tsus, shirheg ch us bidnees unagaj  chaddaggui bailaa!!!

Getel ungursun heden zuund bidniig hamgaalah mongol tur, mongol huuli baihgui, baisan ch hariinhnii nohdoor duureh  bolsnoor Mongolchuud bid ui olnooroo alagdaj, horigdoj, tsulugduj asar ih hohirol amssan ni unuudur ch urgeljilseer bna!!! Mongol ulsiin irged ni ch amid yavah batalgaa baihgui baihad hiliin gadna baigaa mongolchuud bol zugeer l deeshee haraad gedsee garguulj baigaa honi shig bna. Araichdee!!!

Bid zevseg bariad erh erh chuluuniihuu tuluu chin zorigtoigoor temtsvel 1 mongol hamgiin bagadaa 10-100n hujaag ustgaj chadna. Getel 1 mongol hund 10 say hujaa noogdoj bnashdee. Sekund tutam ted usuj urjij bna. Bid huchin muhusdunu. Harin tusgaar togtnoliinhoo unelemjuudiig tsag tutam batatgan hamgaalj baih heregtei!!!

Mongoliin turd 20r zuund unencheer dagaar orson olon myangan barga, buriad, oirat, ovormongolchuudiig hamgaalj chadalgui alj ustguulsan, hoishid iim yavdal davtagdahgui geh batalgaa unuudur ch alga. Erh erh chuluuniihuu tuluu temtssen Soyolt gej hun havchin gaduurhagdaj Mongol ulsaas uls turiin orognol husen avral eren dagaar orson baihad Mongoliin tur zolbin nohduudaarduursneesee bolood hamgaalj chadahgui bna!!! Tiimees Mongoliin ard tumen hamgaalhaar erslen bosoj bna!!! 5-r sariin 25nd Hyatdiin elchingiin oiroltsoo taivan jagsaal hiij surduulen Mongoliin tur zasgiig Mongoliin ard tumnii umnu huleesen uurgee biyeluulhed ni dohio bolon och met manalzayal. Mongoliin tur zasag oilgohgui medrehgui bol och gal bolon durelzeh ch ayultai gedgiig oilgoj baigaa bailgui dee!!! Ulig bolson nuguu haraat baidal ene teree dongosoh biz, ternees baga ch boltugai hundiiruh bodlogo yavuulahgui bol (harsaar baital haraat bish boloh bolomj zunduu bna shuu dee) tsag ni irheer bair suuria olood zaluus bid hiih bolnoo!!!

Mongol ulsiin hariyaat gesen todotgoltoi Mongolchuud bidend undur hariutslaga uureg noogdood bna! Busad tsus negt ahan duusiinhee itgel naidvariig bid teej yavaa gedhee Uhaaraach oilgooch senhreech!

Margaashiin tuluu unuudriig buu hudald!!!

Uragshaa!

HORIDOIMERGEN hicheenguilev.

 

 

1921 onii 3n sariin 18.

2008 оны 04-р сарын 27 Нийтэлсэн Horidoimergen

1921 onii tsagaan sariin umnu Niislel hureeg ezelj baisan har hyatadiin 15000 tsereg Baron ungernees zugtaad Hiagt hotod bugeed baihad ni Mongol tuurgatnii 10000 orchim huntei negdsen armi but tsohij budaa bolgoson tuuhtei. Tuhain uyed Halh mongoloos tudiilun ih tsereg daichlagdan oroltsoj chadaagui baidag. zevseg heregsel surguulilt ahui baidlaas shaltgaalaad 500 orchim daichid tsuglarsan too bii. Ovormongoliin harchin horchin uuld tsahar tserguudees iheehen hemjeenii tsereg tsuglarsan buguud tednii ihenh ni Bogd haant Mongol ulsiin uyed 1913 onii Ovormongoliig hyatduudaas chuluuluh daind oroltsoj yavsan turshlagatai daichin tserguud yum. Ted haytdiig tsagaan herem davtal ni huusun baatarlig zorigtoi mongolchuud. Mun Barga-Buriad tserguud tsuungui baisan yum. Mun yalgaagui tednii ihenh ni tsergiin surguulilt saitai baisan. Oros-yoponii dain bolon delhiin 1-r daind ih olon buriaduud tulaldsan baidag. Agiin buriadaas 5000 tsereg 2 3n lamtaigaar delhiin negdugeer daind orj baisan ni  tom beltgel surguulilt bolson. Baigal nuuriin buriad mongolchuudaas mun ternees ch ih  tsereg daichlagdan oroltsoj yavsan ni hojmiin ene tuuhen 3n sariin 18nd har hyatduudtai tulaldhad hereg bolno gedgiig yostoi tengert bui uvug deedes mini l medne. Mongolchuud yamar negen hund hetsuu bolon sain saihan tsagt duu zohiodog ulamjlaltai. Ternii neg jishgeer tuhain uyed Barga-Buriad tsergiin horoo iim duu zohioj duulsan baidag.

sar shiniin odor

samuun khyatadiig darsan

narmai mongoliin tsergee

Sergelen olnoo daguulsan

Tseveen turuun surtei ee

Tsetsen buugaan morloson

Buryad mongolchuud surtei ee

Khamag tsergeen bishruulsen

Khan baatar surte eei

Khar khyatadiig khooson

Khailaar barguud khuchtei ee

Tsagiin sainiig avchirsan

Tsagaan sariin odor oo

Tsaad khyatadiig khooson

Barga buryadiin tsergee.

Zurag deer Hiagtiig chuluulsun mongol tuurgatnii negdsen huchinii neg heseg Harchin tserguudiin tsuvaa haragdaj baina. 1921 onii 3n  sariin 18. (Hiagt hot unuudur Buriad-Mongoliin avtonomit ulsad baigaa buguud mongol tserguud negden mongol nutgaa chuluulsuniig gerchildeg yum. Tuuhiin nomon deer oros tserguud mongol deel umsuj tulaldsan gej baidag buguud ene ni hudal zohioson tuuh yumaa. Tsag ni tulval mongolchuud bid evlelden negdej mash huchtei bolj hend ch diildeshgui boldogiin negen jishee ene yum shuu gedgiig ergelzelgui uhaaragtun. Mongolchuudiig uurtuu itgelgui doojoogui hyalbarchlah zalhuu sanaachlagagui bailgah gej uvug deedsiin mini unen tuuhiig  guivuulan tarhi ugaadgiin neg jishee ni eneldee. )

 

Гадаад оюутны байр

2008 оны 04-р сарын 22 Нийтэлсэн Horidoimergen

Б.Түмэн-Өлзий

Гадаад оюутны байр

“Гадаад хүн” биш атал гадаад оюутны байранд суухад дотор нэг л биш. Үнэн биш, эндүүрэл байна гэж бодогдох агшин ч бий. Гарч ороход биенээсээ салгаж болдоггүй таван одот тамга тэмдэгтэй цусан улаан паспорт л “энэ үнэн шүү” гэж халааснаас өгүүлээд байдгийг яая. Арваад алхамын цаана сургуулийн дотуур байр бий. Даанч байрлая гэхэд паспорт үл зөвшөөрөхөөс гадна хэл аялгуу, зан заншил, бодол сэтгэл гээд өөрөөс минь шалтгаалах нийлж уусахгүй зүйл зөндөө байгаа. Эцэсийн эцэст гадаад оюутны байр л мань шиг хүмүүст зохицоно гэдгийг нэг их удалгүй мэдэрч байсан юм. Эртний домгийн баатар Чингисийн агуу монгол хожмын домгийн баатар их гүрнүүдэд талх хэрчигдэх мэт хэд ангилагдсанаас хойш он жилийн удаан удаанд хүн ард нь өөр өөр өнгө аястай болцгоож байгаа нь энэ. Эрт үед герег ромчууд л ингэж салж сарнин бие биеэ даасан, туг тугаа мандуулсан улс засаг болж байсан болов уу.
Хонхэрээдийн Энхбат гэдэг нэгэн буурал, монголын уугал ба өнөөгийн газрын зураг гээд өөхөнд баглагдсан бөөрийн дүрсийг зурагтаар харуулж байсан юм. Бөөр нь одоогийн Монгол улс, хятад орост эзлэгдсэн монголчууд нь бөөрөө багласан өөх гэсэн үг. Бөөрийг шарж идэхэд, өөх нь урьдаар түлэгдэж тос болон гоожиж, урьдаар ходоодонд орж очно. Энэ ёсон тэр зургийг үүх түүхийг өгүүлээд байна уу даа гэлтэй. Дөрвөн давхартай гадаад оюутны байрийг арагшаа нь хэвтүүлбэл Хонхэрээдийн Энхбатынхаас арай өөр нэг газрын зураг болно. Хоёр гуравдугаар давхарт нь Их монголын тасархай бутархай өвөр монгол, буриад, халимаг, тува нар. Нэг, дөрөвт нь монголтой огт холбоогүй ч холбогдохыг оролдсоор ирсэн хятад, орос, япончууд. Үхэрийн бөөр шиг наалдсан Их монголын тасархай бутархайнууд амьдралын дунд арай өөр өөр. Таван тарианы үр олон жил идсэнээрээ өвөрлөгчидийн төвгөр улаан гэр хацар, бөмбөгөр өөхлөг мөчнүүд нь алга болж шувтгар цагаан царайтай, хавчгар нарийхан мөртэй болжээ. Гэвч тэд монгол хэлээрээ ярина, монгол хэлээрээ хэлд орсон, монгол хэлээрээ цэцэрлэгээс их сургууль хүртэл боловсрол хүртсэн. Тэд эзэн Чингисээрээ бахархана. Тэд тэрбум хятадуудын дунд уусахгүй гэж, хэл соёлоо хадгалана гэж хөлс урсган ажиллаж цус урсган тэмцсээр иржээ. Тэд өөрийн үсэг бичиг, өөрийн аж ахуй, өөрийн гэсэн өргөн уудам нутаг дэвсгэртэй болохоор хятадын савраас салж өөрөө толгой мэдэж эзэн суусан улс гүрэн аль нэгэн өдөр байгуулж чадна гэдэг итгэл мөрөөдлөө ерөөс алдаагүй, туурга тусгаар улс болох зүүдийг олон жил үе залган зүүдэлсээр, зүүд нь хааяа зэргэлээ мэт сүүмэлзээд авдаг ч удаа бий. Тийм л болохоор тэд буриадууд шиг олон тоогоор Ар халх руу дүрвэн орж ирсэнгүй. Гадаад оюутны байранд ам бүлийн тоогоор буриад оюутад хамгийн олон. Буриадууд монголчуудтай адилхан маханд дуртай оросуудтай нэг бүлд амьдрах болсоноор идээнд нь хувиралт гарсангүй. Идээнд нь хувиралт гараагүй болохоор махбод нь хувиралтгүй. Буриадууд монголоор ярьж чадахгүй (хэлээ мартсан нь монголд сурахаар ирдэг байж болно), буриад нутгийн аялгуугаараа ч ярьж чадахгүй. “-Миний аав ярьж чадна”, “-Миний өвөө ярьж чадна” гэж хариулах нь Хөххотод төрж өссөн өвөрлөгч хүүхдүүдийг санаанд оруулна. Арга ч үгүй, өвөрлөгчидийг манжид эзлэгдэхээс өмнө буриадууд оросын харьяанд орчихсон юм чинь. Зүүн талаас мандсан жүрчидүүд Лигдэн хутагтыг хөөн шахамдуулж хаа холын Шар талд туун зайлуулаад удаагүй үед хойд зүгийн орос дээрэмчид Шивэрийн зүг түрэн ураа байсан түрэг монгол (буриад гэдэг нь тэдний доторхи нэгэн аймгийн нэр юм) малчидыг галт зэвсэгээр үлдэн тууж байлаа. Энэ бол бидний үнэн түүх, өнгөрөн удаагүй зүйлс. Буриадууд цус холих юм бол нүд хамраараа мэдэгдэх болохоор өвөрлөгчидийн адил цэвэр цустай байтлаа эрлийз буюу хужаа гэж халхчуудад хараагдах зовлонгүй. Ингээд бодоход өвөрлөгчид бид хар хятадтай биш, бор малайз буюу шар уйгуруудтай хиллэж байсан бол Улаанбаатарт үүдээ гарвал хилс хараалд өртөхгүй нь ээ.
Тува нар буриадтай адилхан орос хэлээр гэгээрдэг, оросоор ус цас шиг ярьж чадавч өөр хоорондоо зөвхөн тува аялгуугаараа ярина, орос хольцгүй цэвэр ярина. Энэ талаар хятад үг хольж хэрэглэдэг өвөрлөгчидөд дууриал болж чадна. 1944 оноос Зөвлөлтийн газрын зурагт зурагдах болсон тувагийн залуучууд өөрийгөө монгол гэж үзэхгүй, хэлэнд нь “ном, ширээ, цэцэг” гээд зөндөө монгол үг байдаг ч угсаа язгуурын талаар монголтой ямар ч холбоогүй гэж үздэг юм байна.
- Тагна тува, тагнын урианхай гэдэг чинь монгол! Та нар суудаг гэр, үндэсний хувцасаа хараач гэвэл тува найз маань:
- Бид түрэг угсаа, танай монголтой ямар ч холбоогүй гэнэ.
- Хэн тэгж хэлж өгсөн бэ?
- Сурах бичигт.
Их гүрнүүд бага үндэстнийг баллах анхны алхамд түүхийг нь мартуулна. Мартуулахын анхны алхам нь гажуудуулан бичиж өгнө. Нэг үе нь дургүйцнэ, дараахь үе нь сэжиглэнэ, гуравдугаар үе нь хүлээн авна. Тува найзаа их оросоос салгаж “монгол болгох” гэж ном тавьсаар байж хэт яарсаны уршигаар монгол болгохыг нь бүү хэл, найз ч үгүй болов.
Хятадууд 1911 онд байгуулсан Дундад Иргэн улсаа таван үндэстэнтэй гэж байснаа манжийн салган бутаргаж засах аргыг төгөлдөржүүлж 1947 оноос хойш нэмэн нэмсээр 56 үндэстэн болгожээ. Зөвхөн түвдээс найман үндэстэн салгажээ. Монголын дагуур ястаныг ч үндэстэн болгожээ. Хамаг монголын хойт биеэр нутагладаг байсан дагуур монголчууд нь буриад, харчинтай адил бүх монголын доторхи хамгийн эрт соёлжсон аймаг билээ. Монгол улсын ардын хувьсгал, соёл боловсролын үйлст их олон буриад сэхээтэн гарамгайлан зүтгэж байсантай адил өвөр монголын орчин үеийн үндэстний хувьсгал, соёл боловсролын үйлст дагуурчууд тэргүүлэх үйлдэд гаргасаар иржээ. 1925 онд Өвөр монголын ардын намыг үүсгэн байгуулсан гол хүн нь Мэрсээ гэдэг дагуур нөхөр, хорьдугаар зууны эхэнд английн Кембриж их сургуулиас төгссөн сэхээтэн аж. Өнөөдөр бидний гэр гэртээ тахиж бий “Монголын нууц товчоон”-ыг хамгийн түрүүнд хятадын харанхуй мүзейгээс гаргаж монгол бичигт буулгасан Цэнд гүн ч дагуур хүн. Цэнд гүнгийнхэн гурван үеэрээ Нууц товчоо судалсанаараа хорвоод алдартай. Гүнгийн ач нь Дэжид гэж авгай насаараа монгол сэтгүүл хийсэн хүн, намайг ажилд орох жил тэтгэвэртээ гарсангүй бол би тэр хүний дор сэтгүүлчийн алба хаших байлаа. Дэжид гуайн охин Имин гэгч Хөххотод төрж өссөн охин бий. Бид үеийн болохоор бүжигт хамт явдаг байсан. Нэг удаа найрлаж байгаад: - Дагуур, монгол гэдэг чинь угтаа нэг л үндэстэн шүү гэсэнд Иминий царай нь хөхөрч: - Чи битгий бидний үндэстнийг доромжил! Та нар ч гэсэн өөрөө хятадын доромжлолыг амсч байгаа биз дээ гэв. Би амаа алгадуулсан шиг болж юу ч ярьж чадсангүй. Энэ үед тайлбарлалт хийвэл санаснаасаа эсрэг үр дүнд хүрнэ гэдгийг би мэдэж байлаа. Насаараа монгол соёлын төлөө зүтгэсэн Дэжид, Түвшин (дагуур ястан, алдарт бүжигчин. “Арван тавны сар” дууны аяыг зохиогч Түнбү гуайн дүү) авгай нөхөр хоёроос өөр нэгэн үндэстний иргэн мэндэлсэн аж. Хятадын бага үндэстний түүхийг мартуулж улмаар уусгах бодлого туйлын үр шимтэй байгаа гэдэг энд тод харагдлаа. Сүүлийн хоёр жил хятадууд бүр давшуурч, дагуурчуудын дээдэсийг тодолж өглөө: Дагуур бол монголтой огт холбоогүй, киданы хойчис гэдгийг ДНК –аар тогтоосон гэж хятадын “Ардын өдрийн сонин”, Төв телевиз дээрээ зарлалаа. Гадаад оюутны байранд суух нь их монголын тасархай бутархайнуудын одоогийн байдлыг ойлгох өөр хаана ч олдохгүй ховор завшаан гэж би бодож байлаа. Гэвч өөр өөр хэлтэй болсон нь бага саад, өөр өөр соёлтой болсон нь бага бус саад. Гадаад оюутны байран дахь монгол хэл гэдэг маань Нэгдсэн үндэстний байгууллагын саарал байшин дахь англи хэл гээд бодчих. Бараг л хүн болгон нэгэн аялгуутай. Өөр өөрийн харьяалагдах улс орон, толгой дээр нь ноёлсон их үндэстнийг харааж зүхэх нь бий гэхэд бахархах нэгэн ч дутахгүй. Жишээ нь хятадын талыг баримтлагч өвөрлөгч хүн хятадын эдийн засгийн хөгжилт гээд ярих дуртай байхад оросын талыг баримтлагч буриад нь оросын уудам нутаг ганган байгаль, орос хүний шууд шулуун зан чанар гээд ярихаар мэтгэнэ. Өдөр адил бус мэргэжил хөөж, адил бус багшид шавилж, адил бус хүнсээр хооллодог улс шөнө болоход адил болж ирнэ. Тэр нь архи найр. Монголчууд үдийн нар шиг тулайж байхдаа оросын арван таван ванг банзан доор дарж суугаад архидан найрлаж байсаныг мэдэх хүн энд олонгүй, монголчууд мандаж байх үедээ архи дарсыг ингэж дур таваар эдлэдэггүй буюу цээр хориотой байсан, хятадуудад хар тамхи татахыг англичууд сургасаны адил монголчуудыг мориндоо мордох дургүй ширээнээс салах дургүй болтол найрлахыг манжууд хөтөлсөн гэдгийг мэдэх хүн энд өдрийн од. Уугаад л ирсэн, болоод л байсан гэж бодох нь олон. Өвөг дээдэс нь ууж найрлаж байгаад дэлхийг эзэлсэн мэт сэтгэдэг нь одоо үеийн монголчуудын нийтлэг сэтгэл. Оросоос ирсэн, хятадаас ирсэн, хүрээнд төрсөн гээд уухаас өмнө царай зүсээсээ алхах гишгэх нь хүртэл өөр өөр боловч, хэт уучихаад ирэхээр нэг л аавын хүүхдүүд шиг адил болно: уух дуртай, уувал зогсохоо мэдэхгүй. Шалж шахаж нэгнийгээ уулгана, шарттал ууцгаана. Үүр цайтал найрлана, өрөө найгатал бүжиглэнэ. Хэмжээ нь хэтрээд ирэхээр хэдэр догшин үг чулуудна, хэн нь илүү монгол сэтгэлтэйгээ адилтгана, аман байлдаан узаархаар атган байлдаан эхлэнэ, ам хэлээ олохгүйгээс хойш шил оруулан өндөрлөнө. Маргааш нь юу ч болоогүй шиг зүг зүгт явж хичээл номдоо сууж хэв хэвээ сахина, зүүд зүүдээ манана. Гаднаас нь харахад гадаад оюутны байр, дотроос нь шинжихэд дотуур байр. Галбад ийм нэг соньхон байшин бий. Хаяг: Зүүн хүрээ, Гайлийн ерөнхий газарын зөв тал, зуун айлаас зуун метр урагшаа.

2007-5-15

”Даяар Монгол” хөдөлгөөний тэргvvн Б.БОЛДСАЙХАН

2008 оны 04-р сарын 16 Нийтэлсэн Horidoimergen
ЗYРХНИЙ ИХ ХYЧЭЭ НЭГТГЭХ БОЛОМЖТОЙ

(Бидэнд "Эзэн минь тэнгэр харуулж байна" гээд үхдэг хонь шигээ

Яасан. Манай сонинд гарсан өөрийн чинь нийтлэлд өгсөн гарчигт эмзэглээд байна уу?

-Эмзэглэх ч юу байхав дээ. Төмөр-Очир гуайн нэр дурдагдсан болохоор хүмүүс УИХ-ын дарга нь өөрөө уг хуулиа тэр хэвээр нь батлах сонирхолтой гээд ойлгочихож мэдэх юм. Ингэж ойлговол бодит байдалд нийцэхгvй.

-Танай хөдөлгөөн үүсэх болсон шалтгаан юу вэ?

-АНУ-ын Стратеги Судлалын Хүрээлэнгээс 2000 онд гаргасан "Соёл Иргэншлийн Мөргөлдөөн" хэмээх суурь судалгааны бүтээлд "Монгол Улс 2010 он гэхэд хятадынх болсон байна. Тэгэхэд Монголд Хятадын эсрэг бослого гарна" гэж сануулжээ. Мөн Хятад улсын Амрыг Хамгаалах Хороо, ХКНын удаа дараагийн нууц захидлууд, Дэн Сяо Пиний сүүлчийн гэрээслэл, "Гадаад Монголын Тусгаар Тогтнолын нууц" зэрэг номд дээрх мэт зөгнөлийг яаж биелүүлэх арга замыг зааж, сүүлчийн 10 жилд монгол улсад хэрэгжүүлж эхэлжээ. Энэ зам нь дараахь үндсэн хэсгүүдээс бүрэлдэх гэнэ. Эдийн засгийг нь атгаж, хятадаас бүрэн хараат түүхий эдийн хавсарга болгох, улс төрийг нь эдийн засаг, мөнгөөр дамжуулан нөлөөлж жолоодох, үндэсний соёл, өөртөө итгэх үзлийг нь үгүйсгэх, хятадад уусах нь зайлшгүй хэмээх үзэл түгээх, олон мянган жил байгаль, нийгмийн шалгарлыг давж гарсан нүүдлийн соёл иргэншил, монгол ахуй, мал аж ахуйг нь устгах бодлого гаргуулж хэрэгжүүлэх, газар нутгийг нь өмчлүүлэх, хувьчлуулах хууль гаргуулж, өөрийнх нь хуулиар газрыг нь эзэмших, монгол цусыг нь булингартуулах олон эрэгтэй цагаачид оруулах, төр-эдийн засаг, хүчний байгууллагад нь бүх хүрээ, төвшинд хятад угсааны хүмүүст эрх мэдэл олгох, залгамжлуулах гэх мэт. Энэ төлөвлөгөө нь одоо хэдэн хувьтай яваа, 2010 оноос өмнө, хойно хэзээ зуун хувь биелэхийг бид мэдэхгүй. Харин тэд л тооцоолж суугаа болов уу даа. Монгол хүн, Монгол Улс ингээд өрийг нь зурж, голыг нь тасалж байхад "Эзэн минь тэнгэр харуулж байна" гэж бодсоор дуугүй дуусдаг хонь шигээ чимээгүй уусч, устах замдаа орох юм гэж үү. Бидэнд тэдэнд тэгж бууж өгөх түүх, ёс суртахууны эрх байхгvй.

-Одоо Монгол ядуу буурай, Хятад улс хүчирхэг байхад бид хятадад дарлуулахгүй, дарамтлуулахгүй явах арга бий юу гэх мэтээр асуух хүн мэр сэр гарах байх...

-Америкийн индианчууд, Ацтек, Инк, Майягийн өндөр соёл иргэншил, газрын дундад тэнгисийн эргэн тойрон, Европт анхдагч соёлт түгээсэн шумерүүд (сүмэр, сүмбэр), Хүннү, Нирун-Авар, Түрэг, Их Монгол Улсын агуу их соёл иргэншил, төрт ёсны өлгий нутаг, төрүүлж бий болгосон гайхамшигт их-эх ард түмний хувьд бид өөрсдийнхөө байтугай дэлхийн түүхийн өмнө алдах эрхгүй. МЭЄ II зуун, 555 он, 1911-1938 он гээд л бусад өөр үндэстэн бол мөхвөл мөхөж болох хамгийн хүнд үед гайхамшигт Монгол угсаатан сөгдөж унах нь битгий хэл харин ч дотоод их эрчим, хүчирхэг мөн чанараа ил гарган, үнснээсээ дахин амилах галт шувуу мэт улам хүчирхэгжиж босч байсан. XXI зууныг монголын зуун болно гэдэгт бид бат итгэж байна. Дэлхий дахин ч энэ зуунд дахин нэгдэж, хүчирхэгжин хэнд ч, аль ч улс гүрэнд дарлуулж, дарамтлуулах аргагүйгээр сэргэн мандлынхаа замд орсон Монгол Улсын, Монгол угсаатны бас нэгэн гэрэлт үеийг харах болно.

-Танай хөдөлгөөний зорилго?

-Бид үндэстний ухамсраа сэргээх, Монгол Улсын соёл, эдийн засаг, улс төрд учирч байгаа бодит аюулыг ард түмэнд ойлгуулах, үүнээс гарах зам, Монгол Улсаа яаж бусад гүрний хавчлага, дарамтгүйгээр улс шиг улс болгох вэ гэдгийг хамтран эрэх зорилготой.

-Монгол Улсыг тэгж хөгжүүлэх бололцоо бий гэж та бүхэн үзэж байна уу. Ялангуяа эдийн засгийн Ялангуяа эдийн засгийн хувьд...?

-Бид Монголын асуудал бол эдийн засгийн асуудал биш, юуны өмнө улс төр, эдийн засаг, соёлын сэргэн мандлын, нэгдлийн цогц асуудал гэж үзэж байгаа. Одоо манай улсын ЇНБ-нэг тэрбум доллар хүрэхгүй байгаа. Бид зөвхөн эдийн засгийн хувьд гайхамшигтай хөгжиж, ЇНБ 20 хувь өсөлттэй болсон ч гэсэн ойрын 50-100 жилд үргэлж л ядуу буурай, жижиг орон байж, хоёр хөрш болон бусад их гүрний шахалт дарамтад явна гэсэн үг. Ингээд хөгжсөн жижиг улс дэлхийн түүхэнд бараг байхгүй. Харин улс төрийн хөрөнгө оруулалт хийх нөхцөл, боломж, эрсдэлийг сайн тооцож, тийм бололцоог бий болговол, нөгөө талаар нийт Монгол угсаатнаа соёл, эдийн засаг, улс төрийн хувьд нэгтгэснээр тоо чанарын, оюун сэтгэхүйн, хүсэл зоригийн хүчирхэг үсрэлт хийж чадвал л бид энэ байдлаасаа гарч бусад улстай эрх тэгш харилцах хэмжээнд хүрэх болно. Израйль, Япон, Солонгос, Пакистан, Тайвань, Баруун Европ тэр чигээрээ тийм л улс төрийн хөрөнгө оруулалтад боссон. Монгол Улс ч ХХ зууны II хагаст бас л тийм төсвийн 70 хувьтай тэнцэж байсан улс төрийн хөрөнгө оруулалтад өдий зэрэгтэй болсон шүү дээ.

-Одоо Монголд улс төрийн хөрөнгө оруулалт хийх нөхцөл бололцоо бий болгож болно гэж та үзэж байна уу?

-Болохгvй юм гэж хорвоод үгүй. Харин эрсдэлийг нь маш сайн тооцож, тунг нь тааруулж, цаг хугацааг нь олох хэрэгтэй. Ер нь яагаад Монгол үндэстэн өөрийн эрх ашгаа илэрхийлж, түүний төлөө тэмцэж, олохдоо олж, алдахдаа алдаж болохгүй гэж. Монголоос бусад тусгаар тогтносон үндэстэнүүд бүгд л нэгдлээ шүү дээ. Вьетнам, Герман, удахгүй хоёр Солонгос. Улс үндэстэн ч бай, хувь хүн ч бай өөртөө итгэлгүй өөрийнхөө төлөө зогсож тэмцэж чадахгүй л бол амьдрал өршөөхгүй, аль болох л дарлаж, хавчиж, бүр идэж устгаж, уусгахыг бодно.

-Нэгдсэн Монгол улс гэж яривал Нармай Монгол үзэл гэхэд л үстэй толгой нь өрвийдөг хоёр хөрш маань хэрхэн хүлээн авах бол?

-Мэдээж Монгол Улс хүчирхэг, хөгжилтэй улс болог гэж хоёр хөрш маань хүсэхгүй. Хүсч байгаагүй. Гэвч энэ үзлийн төлөө хэдэн зуун мянган халх, буриад, халимаг, өвөрлөгч ахан дүүс маань алуулж, тамлуулж байж энэ Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг бий болгосон гэдгийг бид хэзээ ч мартаж болохгүй. Бид алдсан бүх нутаг, хүн амаа олж чаддаггүй юм аа гэхэд улс төрийн том зөвшилцөлд орж, нилээд хэсгийг нь олж авч, улс төрийн хөрөнгө оруулалт хийх нөхцөлийг бий болгож, Нэгдсэн Монгол Улс байгуулах их үйлсэд халимаг, халх, ойрд, өвөрлөгч, буриад, дээд монголчууд магадгүй бүр хазар монголчууд, моголууд оюун санаа, сэтгэл зүрхний их хүчээ нэгтгэх бололцоог бий болгох боломжтой.

-Бид чинь өөр улсад алдсан газар нутаг байтугай одоо амьдарч буй газар шороогоо газрын шинэ хуулийн төслөөр бол гадаадын компаниудад алдах гээд байгаа юм биш vv?

-Тийм ээ. Эдийн засгийг нь атгачихсан, улс төрд нь хүчтэй нөлөөтэй байгаа, оюун тархийг нь угааж эхэлсэн, одоо газрыг нь аваад, малаас нь салгачихвал энэ монголчууд хаачих вэ дээ гэсэн бодолтой тодорхой хүчний явуулгаар энэ хуулийн төсөл хийгдсэн гэж бид үзэж байгаа. Тэр хүчний өмнө үйлчлэх утсан хүүхэлдэйнүүд ч бий. Тухайлбал Байгаль Орчны сайд У.Барсболд гэх мэт харваас харь угсааны хүмүүсийн санаархал их байгаа. Гэхдээ монголын төр тийм тэнэг алдаа хийхгүй байх. УИХ энэ төслийг хэвээр нь батлахгүй байх гэж найдаж байна. Бид ч чадах бүхнээ хийж байгаа.

-Газрын тухай хуулийн төслийн талаар та бүхний тарааж буй ухуулах хуудас, цуглааныг үзсэн. Хэр үр дүнтэй байгаа юм бол доо?

-Энэ хууль бол Їндсэн хуулийн дараа орох ач холбогдолтой хууль. УИХ-ын эрхэм гишүүд маань арай ч зөвхөн хувийн эрх ашиг, өөрөө авч болох жаахан газрын төлөө Монгол үндэстний хувь заяаг гаргуунд нь гаргаж эх орондоо гишгэх газаргүй цөөнх болгож болох хууль гаргахгүй биз. Монгол хүн байна даа. Эртний их угсаат үндэстэн, төрийн залгамж байна даа. Ард түмэн маань цагаан сар, Март, хонхны баяр гээд түр сатаарч байгаа ч гэсэн бидний уриалгыг одооноос маш сайн хүлээж авч байгаа шүү. Монголчууд газрынхаа төлөө хатуу зогсоно гэдэгт би итгэлтэй байна.

-Танай хөдөлгөөний гадаад харилцаа ямаршуу байна вэ?

-Орчин үед аз болоход интернэт гарч ирсэн учир онцын зардал хүч оролгүйгээр гадаад харилцаа холбоогоо тогтоож байгаа. "Цахим өртөө", "Цахим улаач" вэб сайтуудад өөрийн нилээд материалаа оруулсан. Америк, Европ болон бусад оронд суралцаж, ажилладаг Монголын иргэдтэй байнга холбоотой байгаа. Мөн Монгол угсаат өвөрлөгч, буриад, халимагуудтай интернэтээр харьцаж байгаа.

-Бусад монгол үндэстнүүдээ нэгтгэнэ гээд ил тод яриад байх нь амжилт ялалт авчрах болов уу?

-Нууж хаах юм байхгүй л дээ. Бид өнөөдөр Цагаан хэрэм давж Бээжинг эзэлнэ, Уралыг давж Москваг шатаана гэсэн юм яриагүй. Монгол газар шороон дээрээ Монгол үндэстнээ нэгтгэх, тусгаар тогтнолоо хадгалах тухай л ярьж байгаа. Бидний энэ үйл хэргийг Орос орон ч гэсэн өөрийн улсын аюулгүй байдалд ашигтайгаар дэмжих хэрэгтэй ш дээ. Дорнод Сибириэр түрэн орж ирж буй хятадын цөмрөлийг тэд яаж ч чадахгүй. Нэрт эрдэмтэн Гумилиев "Монголчуудын дэлхийн өмнө байгуулсан түүхэн гавьяа бол хятадуудыг цагаан хэрэм дотор нь олон зуун жилээр тогтоон барьсан явдал юм" гэж дүгнэсэн байдаг. Бид одоо ч хятадуудыг хазаарлан барьж чадна. Бидний энэ үзэл Япон, Америкчуудын үзэл бодолд нийцэх байх. Америкчууд хятадыг одоо байгаа хүрээнд нь барих зорилгоо нуухгүй байгаа. Ийм учраас улс төрийн хөрөнгө оруулалт хийх том гүрнүүд хангалттай олдох боломжтой.

-Монголыг дэлхийн хэмжээнд аваад явчих үндэсний лидерийн талаар таны бодол?

-Одоо төр засгийн толгойлж байгаа лидерүүд маань улс төр, хувийн ашиг сонирхлын жижиг жаазанд өөрсдийгөө хийчихсэн. Їндэсний сэргэн мандлын үзэл санааг туг болгон барьж, араасаа олныг уриалан дагуулж чадах үндэсний лидер зайлшгүй хэрэгтэй. Тийм лидер төрсөн байгаа. Цаг нь болсон. Би Н.Энхбаярыг хамгийн түрүүнд нэрлэж чадах байна. Ерөнхий сайд өөрийгөө зөвхөн намынхаа лидер, намынхаа бүлгийн лидер гэж бүү бодоосой. Монгол угсаатны лидер гэдгээ бодож, мэдэрч, тэр төвшинд сэтгэж ажиллаасай гэж хүсэх байна. Цаашдаа ч өөр, өөр лидерүүд түрэн гарч ирэх биз.

-Та сая Дэлхийн банкны Ерөнхийлөгчийн эмчээр ажилласан. Бие нь их муу байгаад гайгүй болоод явсан гэсэн. Яасан юм бол. Газрын тухайд ярилцав уу?

-Эмчийн тангараг гэж нэг юм байна. Тэгэхээр өвчний нууц задруулж болохгүй л дээ. Тэгээд ч би эмчийн үүргээ л гүйцэтгэж явсан тул өөр бусад зүйл ярилцсангүй. Сайхан зантай эмгэн, өвгөн хоёр байна лээ. Монголын тухай их сайхан сэтгэгдэлтэй буцах шиг болсон.

-Та өөрийгөө товч танилцуулахгүй юу?

-Б.Болдсайхан(bundan@magicnet.mn). 1963 онд төрсөн. III эмнэлгийн зүрхний мэс засалч эмч. Анагаах ухааны доктор, Америкийн Цээжний эмч нарын нийгэмлэгийн гишүүн, Америкийн Шинжлэх Ухааны Академийн жинхэнэ гишүүн.

Хөөрөлдсөн: Ж.ГYНТЭВСYРЭН (Увс.Улаангом сум).

2002, №35.36 (341-342) "81-р Суваг" сониноос

Hazara-Mongol duun

2008 оны 04-р сарын 08 Нийтэлсэн Horidoimergen

Tagna-Tuvagiin Urianhai hayzgaariin mongolchuudiin duu.

2008 оны 04-р сарын 08 Нийтэлсэн Horidoimergen
Chu de Chirgilchin Huun huun tu Uzlyau

Jamsrangiin Tsebeen. (1923 on)

2008 оны 03-р сарын 31 Нийтэлсэн Horidoimergen

  

Монголын нүүдэлчин ард түмэн нийгэм журамд шилжих нь нэлээд онцлогтой юм. Монголын тусгаар тогтнолын тэргүүн зэргийн зорилт нь бүх Монгол үндэстнийг нэгтгэж хүчирхэг Их Монгол улсыг байгуулах явдал. Манай улс тусгаар тогтнож хөгжье гэвэл бүх Монголыг хамрах явдал, ар Монголоор зогсохгүй. Ингэхийн тулд Ар Монгол нь бүх Монголчуудыг өөртөө эдийн засаг, соёл-шашин, улс төрөөр үлгэрлэн дагуулах ёстой. Эхлээд Өвөрмонголын Зост, Зуун-Уд, Жирэмийн 3 чуулганыг сайн дураар нь дагуулж Монголд нүүлгэн ирүүлээд хүн амын нягтшилийг сайжруулан эдийн засаг, улс төрийн хүчээ бэхжүүлэх, алсдаа ЗХУ болон бусад улсуудын дэмжлэгтэйгээр Монгол улсыг тойруулан Төвд-Хятад-Туркестаны Монгол үндэстнийг нэгтгэж Төв азийн холбооны улс байгуулах ёстой. Ингэж чадвал Монгол нь  Орос, Хятадаас айхгүй эдний эсрэг сөргөлдөн зогсож болно.

Agiin buryad -mongol aimgiin Sharaid ovgiin Jamsrangiin Tsebeen. (1923 on)

Free the Mongols!!!

2008 оны 03-р сарын 28 Нийтэлсэн Horidoimergen

Buh medeelliig http://soyoltu.blog.gogo.mn/ ene blogt tuvluruulj baigaa bolno.

 Tokyo, Japan, March 25,2008



   /архив, Ж.Болорхажид Монголын нэг өдөр /2007.1.31/ /

Монголын төр хатуудаа хатуурхаж явсан үе бий. Нам төрийн нэрт зүтгэлтэн, академич Д.Төмөр-Очир агсны ТХ-ны дарга байхад нь эсэргүү болгон зарлаж, бүх ажил албанаас нь буулгаж, бүхэлдээ 23 жилийн турш цөлж хавчиж хэлмэгдүүлж байсныг бид өнгөрсөн 2006 онд санах ёстой байж. Учир нь өнгөрсөн жилийн турш дээр дооргүй Эзэн Чингисийн 800 жилийн ой гэж хөөрч байхад үүнийг хамгийн анх санаачилснаасаа болж хэлмэгдсэн Д.Төмөр-Очир агсны 85 насны ой давхцсан аж. Тэрээр олон жилийн турш хэлмэгдэж амьдарсны эцэст 1985 оны 10-р сарын 3-ны өдөр бусдын гарт амь насаа алдсан билээ. Ингээд Д.Төмөр-Очир агсны гэргий Монголын анхны одон оронч С.Нинжбадгартай уулзсанаа хүргэе.

-Төмөр-Очир агсан хамгийн анх Чингис хааны ойг тэмдэглэхийг санаачилж, түүнээсээ болж хэлмэгдэж байсан. Харин өнгөрсөн жил их ойн хүрээнд энэ бүхний эхлэлийг нь тавьсан ханийг тань ер дурссангүй. Уг нь 85 насных нь ой давхар тохиож байхад нам гүм байгаа нь таньд нэг юм бодогдуулж байгаа байх?
-Тийм ээ. Тэр тухай УТТ-ны тогтоол гарч манай өвгөн Чингис хааны 800 жилийн ойг тэмдэглэхэд нэлээн хариуцлагатай ажилласан. Ойн хүрээнд дэлхийд хамгийн анхны Чингис хааны хөшөөг төрсөн нутагт нь босгосон. Гэвч Цэдэнбал гуай Оросын үгнээс гарах биш, Орос л дургүйцсэн байх даа. Чингис гэж хэлэхээсээ айдаг байсан цаг шүү дээ. Цэдэнбал гуай бол Чингисийг ерөөсөө ч үзэхгүй. Сүүлдээ тэр бүгдийг өвгөн дээр тохоод албан тушаал, сонгууль бүгдийг нь авч хаяад улс төрийн хэлмэгдэлтэнд өртөж бидний хотоос зайлуулаад цөлж байгаа юм. Эхлээд өвгөнийг Баянхонгорт барилгын конторын даргаар явуулахад нь миний ажил дээр Германаас мэргэжилтнүүд ирж дуран тавих гэж байсан болохоор би дагаж явж чэдаагүй. Өвгөн маань тэнд бас нэг байгууллагын дарга юм чинь хурал цуглаан болохоор нь очно биз дээ. Тэгэхэд нь зарим албан тушаалд дуртай юмнууд нүд үзүүрлэж, элдэв янзаар нь хэлдэг байсан юм билээ. Бидний толгойг мэддэг хүн нь Цэдэнбал болохоор Баянхонгороос хөөгөөд наашаа ирж Гэгээрлийн хэлтэст ажиллаж байсан. Тэгээд л цааш цаашаагаа цөлөгдөж явсан даа. Өвгөн маань анхны академичдын нэг шүү дээ. Тийм болохоор 80 насны ойг нь академиас санаачлаад хийсэн. 85 насных нь ой дээр ядахдаа хурал хийх байлгүй гэж бодсон. Юу ч хийхгүй л байна лээ. Бид нэг их хөөцөлдөөгүй. Академи ч хөдлөөгүй. 80 насан дээр нь хийсэн боллоо гэж бодсон юм байлгүй.

-Таныг Монголын хамгийн анхны одон оронч гэдгийг мэднэ. Нөхрийг тань ийш тийш цөлсөн ч, таныг болохоор хотдоо ажлаа хий гэдэг байсан гэж сонссон юм байна?
-Мэргэжлийн хүн цөөхөн байна гэж Төв хорооны зарим дарга нар хэлж л байсан. Гэвч Баянхонгороос буцаж ирснийх нь дараа Эвлэлийн төв хорооны дарга байсан Пүрэвжавтай муудалцсан хэргээр далимдуулан шийтгэж улсын прокурор руу шилжүүлчихсэн. Арай ч тэгж болохгүй л байсан байх. Тэгээд нөгөө Лоохуузын бүлэглэлийн хэрэг гараад, хамтруулж хөөгөөд, бид Хөвсгөлийн Ханхад очсон. Тэгэхэд нь би дарга нарт “Та нар өөрсдөө хүнээ олоод л тавина биз. Тэр газрын мухар руу нөхрөө яаж ганцааранг нь явуулж байдаг юм бэ?” гээд л ажлаа орхиод явсан даа. Тэнд гурван жил болох завсар хүнд өвчин тусаж хагалгаанд орлоо. Хүү гарлаа. Тэгээд Цэдэнбал гуайгаас “Биднийг дассан сурсан газар минь ойртуулж өгөөч” гэж гуйхад зөвшөөрсөн. Энд ирсэн хойно ямар ажил өгөх вэ гэж гэж шийдэж Дарханд музейн даргаар явуулсан. Би политехникумд физикийн багшаар ирсэн.

-Дарханд бол жинхэнэ мөрдлөг, хяхалт хавчилтан дор амьдарч байсан гэсэн. Тэр болгон үнэхээр амаргүй байсан нь ойлгомжтой?
-Дарханд бид хаашаа ч явах эрхгүй хориод жил суусан. Намайг бол хорьсон хүн амьтан байгаагүй. Өмнөхөө бодвол гурван өрөө сайхан байшинтай, цахилгаан гэрэл, халуун хүйтэн ус гээд аятайхан байсан. Тэр тагнаж мөрддөг байсан үнэн. Ямар сайндаа манай яг зэргэлдээ айлын хананд чагнуур тавьчихсан. Манайд хэлж ярьж байгаа юм болгоныг хүн ирж сонсдог байсныг тэр айлын хүү сүүлд бичсэн байсан. Айлын авгай нар хүртэл чагнадаг байсан юм гэнэ лээ. Нөгөө Хөвсгөлөөсөө дордож, дандаа туршсан, дагасан, тагнасан дарамт их байсан. Өвгөн бол харж тагнаж байгааг нь андахгүй. Тэр сүүл явж байна гээд нөгөө улсуудаа ч таньдаг мэддэг. Яая гэхэв дээ. Дээшээ тэнгэр хол, доошоо газар хатуу гэдэг л болж байгаа юм. Их л хавчигдсан, тусгаарлагдсан хүн амьтнаас хөндий зожиг болж байгаа юм. Зайлуул. Дандаа л ард түмнээ бодоод “Миний Монгол болохоо байлаа. Оросод эдийн засагаа атгуулчихсан юм чинь улс төр юу байхав дээ гэдэг. Гэхдээ өвгөн маань холын бодол их сайтай хүн учраас цаг өөр болно шинэчлэл, өөрчлөлт эхлэнэ гэдгийг мэдэж байсан.

-Болох бүтэхгүй нэр зүүгээд цөлөгдөөд яваад байхаар найз нөхдийн хандлага ч өөрчлөгдөнө биз? Ингэхэд энд тэнд явахад ард түмэн их тусладаг байсан гэдэг?
-Хэлмэгдүүлээд зожиг болгочихож байгаа юм. Дарга нар ч дээрээсээ үүрэг даалгавартай л байсан байх. Ад үзэх янзтай юм бишгүй л баййна. Гэхдээ манайхаар орж гардаг хүн байсан. Зохиолч Чимэд бол дандаа ирнэ. Өвгөн “Чамайг харж байгаа шүү. Би чамайг хөөдчихнө шүү” гэхээр “Яадаг юм бэ? Хөөдвөл хөөднө биз” гээд тоох ч үгүй. Баахан ярьж, ярьж явдаг байсан. Бас Галмандах гэж зохиолч манайхаар очно. Тэгэхээр Яамны улсууд тосож уулзаж байгаад “Яах гэж очсон, юу ярьсан” гэж асуудаг. Тийм л байлаа. Ажлын оросууд бол бидний байдлыг тэр болгон мэдэхгүй. Тийм болохоор өвгөн маань “Өөрсдийнхнийгөө хөөдчихнө”гээд оросуудтай голдуу найзладаг байсан. Ер нь манай ард түмэн их сүрхий шүү. Бидэнд их элэгтэй сайн байсан. Уруудсан доройтсон, хавчигдсан хүнийгээ өрөвдөж хайрладаг ард түмний сэтгэл гэж байна. Албан тушаалд дуртай дэд дарга нар нь л хэцүү. Тэр үед ямар үнэн мөнийг нь ялгаж салгаж биш. Ханхад мал баазтай болохоор мал туусан тууварчид бидэнд “илүүдэхгүй шүү” гээд хонио ч, үхрээ ч өгнө. Ядахдаа санаа сэтгэлээр баясаад, үнэхээр том дэмжлэг юм шүү дээ. Нэг удаа бүр арваад хоньтой болсон байсан.

-Төмөр-Очир агсан өөрийг нь ингэж хавчиж гадуурхаж байгаад хэрхэн хандаж байв? Та л тэрийг мэднэ шүү дээ?
-Тэр бүгдийг Цэдэнбал л хийсэн шүү дээ. Тэгсэн хэрнээ Цэдэнбалыг муулахаар их дургүй. Би цаашлуулаад “Дөрвөд хүн хүн бишээ. Танай тэр Цэдэнбал чинь муу хүн юм даа. Өөрийнхөө унаган найзууд Лхамсүрэн, Ширэндэв хоёрыгоо ч өөрөөсөө холдуулаад хөөгөөд явуулчихлаа. Байр суурь, ширээ сандлаа авчих байх гэж тэднээсээ ухаан алдаж байхгүй даа” гэхээр л дургүй шүү. Тэр балайгаа өмөөрөх янзтай. Ямар сайндаа Цэдэнбал дурсамж бичүүлэх гэж байна гэнээ 50 оноос өмнөх Цэдэнбалыг бол би сайн мэднээ. Тэрийг нь биччих юмсан” гэж байхав дээ. Гэтэл ёстой нөгөө ёсгүй, мөсгүй хүн гэж Цэдэнбалыг л хэлдэг байх. Их цагаан цайлган, хүнд хар буруу, элдэв юм санадаггүй хүн байж. Бид хэд хэдэн удаа захидал бичсэн. Хариу ирэхгүй алга болно.

-Бас Хятадын талын хүн гэж их ярьж байсан байх аа?
-Цэдэнбал ч юм уу, хэн ч билээ санаачлаад өвгөнийг Хятад руу явуулсан. Тэр хойгуур нь өвгөнийг ажлаас нь авна. Тэгж явахдаа Мао Зэдунтай таарч гар барьсан. Тэгсэн сүүлдээ өвгөнийг Мао-той уулзсан Хятадын талын хүн гээд энд тэнд баахан яриа хийгээд явдаг байсан. Дараа нь Цэдэнбал зүтгэсээр байгаад өвгөнийг дахиж ажил дээр нь тавьсан. Нэг мөр унагаах гэж бодсон байх гэж одоо боддог юм. Өвгөн ч их урамтай ажиллаж байгаад хавар нь Чингисийн ой руу ороод л юм юм болсон. Чингисийн хөшөөг бүр 9 өрлөг, 2 загалтай нь том цогцолбор хийлгэнэ гэж байхад нь би дотроо айж л байсан. Харин сүүлдээ маш бат бөх хэн ч нурааж чадахгүй ганц хөшөө хийх гээд хийсэн шүү. Цэдэнбал хэд хэдэн удаа нураалгах гээд нутгийн иргэд эсэргүүцээд чадаагүй.

-Хань тань бусдын гарт амиа алдаад хорь гаруй жил болж байна. Тэтгэвэртээ гараад гэртээ сууж байсан хүнийг хөнөөх хэрэг хэнд байсан гэж та боддог вэ?
- “Үхсэн буурын толгойноос амьд ат айна” гэгчээр айгаад л байсан юм байна лээ. Тэгээд л аминд нь хүрсэн. Өвгөн маань улсдаа нэр хүндтэй, ард түмэн хайртай хүн байсан болохоор Цэдэнбал түгшиж байсан юм байлгүй. 85 онд намайг хот руу өвчтэй ахыгаа дагаад ороод ирсэн хойгуур, гэртээ ганцаараа байж байхад нь тийм юм болсон. Эзэн олддоггүй бас их сонин. Тэр өдөр Дархан бүр сул болчихсон. Ганцхан дарга л байсан. Бусад нь байгаагүй. Прокурор нь ч байдаггүй. Сэргийлэхийн дарга нь ч тэр өдөр солигдсон, гэрт ч хүн байхгүй ийм л эгзэгтэй цаг байсан даа. Тухайн үед Зөвлөлтөд шинэчлэл гээд цаг үеийн байдал эгзэгтэй байсан юм. Өвгөн ч тэрэнд нэлээн баяртай “Байдал эргэлээ”гэж мэдэж байсан. Нэг тиймэрхүү л үе таарсан даа. Тэгээд өвгөний шарилыг аваад хот руу орж ирж, далан давхарт тавиад хөшөө босгосон.

-Та энэ хэргийг илрүүлж өгөөчээ гээд төр засагт олон удаа хандаад бүр цөхөрсөн байх даа?
-Хүитэй ажиллаж болохгүй бол өөртэйгээ ажиллалаа гээд өглөө бүр гүйдэг, дасгал хийдэг тамирчин хүн байсан. Аюул өөр талаас гарч ирж байгаа юм. Хүний гарт амь үрэгдээгүй байсан бол өдийд хамтдаа байж л байгаа. Би бол үүнийг хувьсгалт нам л хийсэн гэж боддог юм. Өөр хэн хийх вэ. Ганц манай өвгөнийг биш олон хүнийг хядсан шүү дээ. Гэвч одоо хэр нь буруугаа хүлээхгүй. шалгаж чадахгүй байхгүй юу. Үнэхээр энэ нам шинэчлэгдэж байгаа юм бол олон түмний өмнө буруугаа хүлээх ёстой. Би “Өвгөний хэргийг учрыг нь олж өгөөчээ. Та нар тодорхой мэдэж байх ёстой. Мэддэг газар нь байна шүү дээ” гэж Багабанди ерөнхийлөгчид, Энхбаяр ерөнхийлөгчид ХЗДХ яаманд бичсэн. Гэвч “За ч үгүй, үгүй ч үгүй” таг болчихдог. Ийм л байна шүү дээ.

 

МУ-н иргэнийг БНХАУ-нхан цагдан хорьлоо

2008 оны 03-р сарын 09 Нийтэлсэн Horidoimergen
008 оны Нэгдүгээр сарын 6-ны өглөөний 11:45 д Улаанбаатараас Бээжингийн чиглэлд хөөрсөн Air China нислэгийн компаны онгоцонд Монгол Улсын иргэн Мон-Энергио компанийн захирал Пүрэвсүрэн болон Жаранбаярын Соёлт; Бат-Эрдэнэ нарын хүмүүс сууж явсан байна. Гэтэл өдрийн нэг цагт онгоц Бэйжинд газардмагц БНХАУ-н цагдаагийнхан Жаранбаярын Соёлтыг баривчлан саатуулсан бөгөөд одоог хүртэл суллаагүй байна.

 Түүнийг баривчилсаныг тодруулваас тэрээр урьд нь Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны иргэн байж байгаад хэлмэгдсэн гэдгээс өөр  шалтгаан олдохгүй байгаа билээ.

Болсон үйл явдлыг түүний эхнэр болох Туулын ярианаас товчлон сийрүүлвэл, Пүрэвсүрэн, Бат-Эрдэнэ нарыг шалгангаар түрүүлж гаргасан боловч Соёлтыг байцаагаад бүтэн хоёр цаг болтол гарч ирээгүй тул хамт зорчигсод нь учрыг лавлахаар шалганд эргэж очтол Соёлтыг таван цагдаа тойрон хашаад бас гавласан байхыг харжээ. Соёлт тэр даруй нөхдөөсөө Улаанбаатарт суугаа гэр бүлийнхэн болон Бэйжин дэх Монгол Улсын Элчин Сайдын Яам руу хандаж өгөхийг хүссэн байна.

    Түүнийг баривчлагдан явсныг сонссон гэрийнхэн нь Гадаад Явдлын Яаманд хандсан бөгөөд яамныхан тэр даруй холбогдох Хятадын талын удирдлагуудтай холбогдсоны дээр тус яамны байцаагч ноён Болдыг Соёлтын хэргийг байцаалгахаар томилон удаа дараа хариу өгөхийг шаардсан боловч БНХАУ-н талаас ямар нэгэн хариу өгөөгүйн дээр түүнийг одоо болтол хорьсон хэвээр.

   Удтал сураг чимээгүй байсны эцэст гэргий Туул нь Пүрэвсүрэнгийн хамтаар Бэйжинд нөхрийнхөө сургийг гаргахаар мөн сарын 28-нд очжээ. Харин манай элчин сайдын яамны газрын Бадамнямбуу дарга 31ний өдөр нь хүлээн авч хамтдаа Бэйжингийн зохих дээд удирдлагуудтай уулзсан бөгөөд энэ үеэр Соёлтыг баривчилсны маргааш хилээр гаргаж БНХАУ-н нутаг дэвсгэрт оруулсан болох нь тодорхой болжээ. Харин үүнээс өмнө  БНХАУ-н албаны хүмүүс түүний талаар мэдэхгүй гэж хэрэг явдлыг үгүйсгэж байсан юм.

   Хачирхалтай нь 1.11 ний өдөр хамт аялж явсан Пүрэвсүрэнтэй Соёлт холбоо барихдаа гадаад пасспорттой холбоотой ямар нэгэн асуудлаас болоод саатуулагдсан учраас хэрэг явдлыг дордуулахгүйн тулд гадаадын мэдээллийн газруудад түүнд учирсан явдлын талаар мэдэгдэхгүй байхыг хүсчээ. Үүнээс үзвэл ардчилсан эрх чөлөөт манай орны иргэн 21-р зуунд хэлмэгдэн сүрдүүлгэн доор байгаа нь илт байна.

   Өвөр Монголчуудын зүгээс түүний үндэслэлгүйгээр баривчлагдсанд санаа зовсон Өвөр Монголын Хүний Эрхийн Төвийнхөн манай яамны ажилтан Бадамнямбуутай холбоо барьсан ч тэрээр энэ удаад хариу хэлэхээс татгалзжээ. Мөн тус төвийнхөн Бэйжингийн нисэх буудлын аюулгүйн албаныхан болон тусгай шалгангийн хүмүүсээс уг хэргийн талаар дэлгэрэнгүй тайлбарлаж өгөхийг хүсэмжилсэн ч аль талаас хариу мөн л өгөөгүй гэж мэдэгджээ.

    Жаранбаярын Соёлтын товч намтар:
ӨМӨЗО-ны Шилийн Гол Аймагт төрсөн тэрээр Өвөр Монголд хүний эрхийг хамгаалан дээдлэх асуудлаар олон жил ажиллаж бие сэтгэлээрээ зүтгэсэн нэгэн билээ. Соёлт нь 1981 онд Өмнө Монголын олон оюутан сэхээтнүүдийн БНХАУ-н засгаас нутгийн уугуул иргэдийн хүсэл бодлыг үл харгалзан 600,000-н Хань үндэстэй Хятад иргэдийг улс орондоо оруулж ирэхийг эсэргүүцэн боссон тэмцлийг удирдагчдын нэг байсан бөгөөд үүнийхээ улмаас хэлмэгдэж Монгол Улсаас улс төрийн орогнол хүсчээ. Түүнчлэн 1993 онд болсон Дэлхийн Монголчуудын Анхдугаар Чуулга  Уулзалтан дээр тавьсан илтгэлдээ, Соёлт БНХАУ-н засгийн удирдлагуудын санаачилсан уугуул цөөн тоот үндэстэдийн бодлого нь хэрэгтээ уугуул иргэдийг мөхлийн замд нь түлхэж байна гэж шүүмжилж байсан нь саяхан. Харин 1997 онд Жаранбаярын Соёлт нь манай улсаас хэрэгжүүлж буй Уугуулшилын Актын дагуу Монгол Улсын иргэн болсон байна.

   ӨМӨЗО-ы өөр бас нэгэн хүний эрхийн төлөө явагч Хадаагийн улс эх орныхоо, үндэстэнийхээ төлөө ардчилсан, шударга зарчмаар тэмцээд БНХАУ-н шоронд хоригдсон эмгэнэлтэй түүхийн тухай бид урьдны нийтлэлээрээ хүргэсэн билээ. Энэ түүх Соёлтод давтагдахгүй гэхийн баталгаа алга. 2008 оны Бэйжингийн Олимп айсуй...  БНХАУ-н Олимпын Хорооны дарга Лиу Жинминь засгийн газраа төлөөлөн хүний эрхийг дээдэлж, альваа nш үндэсгүй хүчирхийллийг үйлдэхгүй ба цөөн бага үндэстэний тухайд баримтлах бодлоготоо эерэг өөрчлөлт гаргана гэсэн амлалт  нь олон улсын Олимпийн Хорооны индэр дээрээс цуурайтсаар л.. Гэтэл одоо БНХАУ-д хүний эрхийг зөрчсөн хоморголон баривчлах явдал зургадугаар сарыг ойртох тусам улам гаарч байна. Улс дотроо тэдний эрх баригчид нь тийм шударга бус эрх мэдэлтэй байдаг юм аа гэхэд энэ чинь манай улсын иргэн, бүрэн эрхэт нэгэн улсын иргэнийг дур мэдэн хориод араас нь ямар ч мэдээ, баримт өгөхгүй байгаа нь олон улсын харилцааны горимыг зөрчсөн хэрэг бус уу?

   Та бүхэн хэрэвзээ Соёлтыг цаашдаа ч суллан тавихгүй тохиолдолд олон улсын хүний эрхийн байгууллагуудад бидний илгээх захидлын хамт өөрийн тусыг нэмэрлэхийг хүсвэл доор сэтгэгдэл үлдээх хэсэгт холбоо барих цахим хаягаа болон сэтгэлийн үгээ, товч нэртэйгээ бичиж үлдээнэ үү. Энэ нийтлэлийг хөрвүүлэхийн хамт өөрийн сэтгэгдлийг нэмэн суугаа миний бие хэдийгээр бидний энэхүү зүтгэл ямар үр дүнд хүрэх бас энэхүү үгсийг хэргийг гаргах эсэхийг ч мэдэхгүй байгаа ч элэг нэгт Монгол ахан дүүс минь, та бидний нэгэн дахин хилс  хэргээр хайран амьдралаа үрж шоронд бүү тарчлаасай гэсний үүднээс та бүгдээс болгоохыг хүсье!

Б.Хэрлэн

 www.mongolhuraldai.org
 

Mongol huu. (Ovormongoliin duuchin Tenger.)

2008 оны 03-р сарын 09 Нийтэлсэн Horidoimergen
<object width="300" height="80"><param name="movie" value="http://media.imeem.com/m/7wzXU65wFD/aus=false/"></param><param name="wmode" value="transparent"></param><embed src="http://media.imeem.com/m/7wzXU65wFD/aus=false/" type="application/x-shockwave-flash" width="300" height="80" wmode="transparent"></embed></object>

"MUNGEN SERGE" geje nertei shene damjuulga taildaha shedi bodol garaad bna!

2008 оны 01-р сарын 31 Нийтэлсэн Horidoimergen

Hundete nuhed!!! ARIG US geje kanal deer buryad helen deer "MUNGEN SERGE" geje nertei shene damjuulga taildaha shedi bodol garaad bna. Honin medeeselteihaa arad zondoo helehe heleteihaa damjuulgai jurnalistuuddaa duulgiit. Sahilgaan utas 216440. Helsehe yumee helsehebdi. butehe heregee buteehebdi. Habaadalsagtii. buryad huvuud basagad!!!

http://www.arigus-tv.ru/news/video/detail.php?ID=5602 endehee uzeje haragtii.  

Ezhiidee

2008 оны 01-р сарын 22 Нийтэлсэн Horidoimergen

Duushan Erdeni-Batsuh.

Энэ ехэ дэлхэй дээр

Эхын буян сэгнэшэгvйл

Эхын дулаан нюдэнhєє

Дээрэ юумэн байхагvйл

Дабталга:

Альган дээрээ тэнжээhэн

Сэдьхэлым арюудхаhан

Сагаан hайхан hанаатай

Ори ганса эжымни

Хvндэ хvшэр vедэ

Элдэб ушар vзєє бэлэйт

Сагай эрхэ байдалда

Сэхэл дабшан гэшхэлээт

Дабталга:

Yри хvгэдєє vргэжэ

Омог дорюун ажа hуунат

Эжын hанаан vридєє гээд

Эгээл жарган ябанат

Дабталга:


Хоёр цаазлуулсан хvн

2008 оны 01-р сарын 14 Нийтэлсэн Horidoimergen
Хvн хэд vхэж болох вэ? Хvн нэг vхэхээс хоёр vхдэггvй гэнэ. Гэтэл хvнийг хоёр цаазлаж болдог юм байна. Уг нь хvнийг цаазлахад vхнэ биз дээ. Цаазлаад алчихсан хvнийг дахиад цаазладаг ийм нэгэн сонин туршлага Монгол, Хятад хоёр улсад л гарсан юм байна.

Хоёр улсад хоёр цаазлуулсан тэр хvнийг Харнууд овогтой Ядамжавын Мvгдэнбуу гэнэ. 

Мvгдэнбуу 1904 онд Євєр Монголын Цахар чуулганы Хєвєє шар хошууны зургадугаар суманд Сvvжийн гол гэдэг газар тєржээ. Эцэг Ядамжав нь 1911 онд Монголд єрнєсєн Монголын тусгаар тогтнолын хєдєлгєєнд идэвхтэй оролцож байжээ . Тийм ээ, Богд хаант Монгол улсыг байгуулагдахад монгол тvмнийхээ тєлєє сэтгэлтэй урьдаа барьдаг сэхээтэн, эх орончид Монголын єнцєг булан бvрээс Хvрээнд цуглан Хvрээний засгийн газарт зvтгэсэн юм. “…Євєрлєгчид болон барга нар 1911 оны хувьсгалыг бэлтгэж хэрэгжvvлэхэд гол vvрэг гvйцэтгэж, улмаар Автономитын засгийн газарт єндєр албан тушаалыг зvй ёсоор эзэлж байлаа гэж Америкийн монголч эрдэмтэн Р.Рупений бичсэнийг дурьдахад илvvдэхгvй (Р.Рупен. Хорьдугаар зууны монголчууд, 102 дахь талд). Америкийн эрдэмтний дурьдсан євєрлєгчийн нэг нь Ядамжав байлаа. Ядамжав Богд хаан Жавзандамба хутагтад тангараг єргєн, Да Хvрээнд цахилгаан мэдээний хороо болон татвар, гаалийн албанд гvн зэрэгтэй тvшмэлийн алба хааж байжээ. Мvгдэнбуу арван гурван настайдаа эцгийгээ даган Да хvрээнд ирж, “шинэ маягийн сургууль”-д орж суралцжээ. Энэ нь 1913 онд Монголын их соён гэгээрvvлэгч буриад Жамсраны Цэвээний байгуулсан анхны иргэний сургууль гэдэг нь тодорхой. Энэ vеэс л нийт монгол угсаатнаа гэх санаа сэтгэл тvvнд сууж эхлэжээ. Хятад, Орос хоёрын vгсэн байгуулсан Хиагтын гэрээний дараа Дундад Иргэн Улс Богд Хаант Монгол Улсад дарамт шахалт vзvvлэн, нийслэл Хvрээнд ажиллаж байсан Ядамжав нарыг Бээжинд татан аваачжээ. Энэ талаар дээрх америк эрдэмтэн “Оросын эсэргvvцсээр байтал Жавзандамба хутагтын засгийн газар нармай монгол улс байгуулах зорилтыг ихээхэн зєрvvдээр тавьсаар байсан юм. Гэвч оросууд энэ “энэ тvрэмгий vзэл санааг орхихыг шаардаж, хятадууд євєр монголын самуун дэгдээгч нарыг хяналтандаа хvчтэй авч байснаар євєр монголчуудын тєлєвлєгєє учир холбогдлоо алдаад, тэдний олон нь Хvрээний засгийн газарт ажиллахаа больсон байна” гэж бичжээ (Рупен, Хорьдугаар зууны монголчууд. 103 дахь талд). Мєхєс миний бодлоор євєр монголчууд ажиллахаа больсон бус, орос, хятадууд Монголын ухаантайнууд нь нэгдэхээс айж байсан учир тэднийг Бээжинд албадан аваачсан юм. Чингэж татагдагсдын дотор их эрдэмтэн, нармай монголын vзэлтэн Хайсан гvн ч орсныг бид бэлхнээ мэдэх билээ. Yvнд Япон ч маш том vvрэг гvйцэтгэснийг хэлэх хэрэгтэй. Учир нь Япон Оростой Євєр Монголыг хуваах нууц гэрээ байгуулсан байсан юм. Yvнийг vл єгvvлэн єгvvлэхэд Ядамжавыг хятадууд хошуунд нь буцаасангvй, Бээжинд саатуулан байлгав. Гэтэл… Ядамжав нэгэн дайллагад оролцон ирээд, учир битvvлгээр наснаас нєгцжээ. Ийнхvv хамаг монголчуудаа нэгтгэх vзэлтэй нэгэн сайхан хvн хятадуудад хорлогджээ. Энэ ялдар єгvvлэхэд євєр монголчуудын Ар Монголдоо нэгдэх гэсэн єнийн эрмэлзэл ийнхvv их гvрнvvдийн хуйвалдаанаар нурж, Нэгдсэн Монгол Улс байгуулагдах анхны алтан боломж ийнхvv алдагдсан билээ. Єєрєєр хэлбэл Ар,Євєр Монголыг нэгтгэх гэсэн Монголын эх орончдын эрхэм нандин зорилго ийнхvv Орос, Хятад, Япон гэсэн эзэрхэг улсуудын золиос болсон юм. Yvнийг vл єгvvлэн єгvvлэхэд, нийт монгол vндэстнийхээ тєлєє сэтгэлтэй хvмvvсийн дунд єсч хvмvvжсэн нь, мєн эцгийн хорлогдож нас барсан нь залуу Мvгдэн-буугийн vзэл бодолд эрс нєлєєлж, бvх монгол туургатан харь гvрний боолчлолоос ангижирч, тусгаар тогтносон нэгдмэл нэг улс болох ёстой гэсэн тvvний бодлыг улам лавшруулж, лавшруулахаар барахгvй энэ хєдєлгєєнийг vvсгэн байгуулалцаж, нэгэн vзvvрт сэтгэлээр гар хєдлєн зvтгэх сэтгэл зоригийг нь шулуутгажээ.
Мvгдэнбуу нутагтаа харьлаа. Хариад сул суусангvй нутгийн сэтгэл нэгт нєхдийг ухуулан элсvvлж, буу зэвсэг аргалан цуглуулж, “Цахар зvvн гарын монгол партизан цэргийн анги” байгуулаад, цахар нутгийг тvйвээж байсан хятадын дээрэм хулгайг цохин, хошуу нутгаа хамгаалан тэмцэв. Энэ тэмцлээрээ тэрвээр нутгийн ард олны дунд нэр хvндтэй болж, улмаар 1927 онд Хєвєєт шар хошууны амбан болжээ. 1936 онд Цахарын чуулган яамны хєрєнгийг хєгжvvлэх танхимын (Санхvvгийн хэлтсийн) дарга боллоо. Улмаар 1937 онд Євєр Монголын эх оронч Дэмчигдонровын Євєр Монголын Цэрэг Засгийн ордон байгуулахад хошууч генерал цолтойгоор дивиз командлан захирах боллоо. 1939 онд Євєр Монголын холбоот засгийн ордны “Монголыг мандуулах хурлын дэд даргаар сонгогдов. 1944 онд Монгол хязгаарын єєртєє засах орны засгийн ордонд зам харилцааны яамны сайдаар томилогдлоо.
1945 оны наймдугаар сард БНМАУ Японд дайн зарлаж, Х. Чойбалсангийн зарласнаар “Монголын цэрэг ах дvv євєр-монголчуудаа чєлєєлєн нэгтгэх ариун дайнд мордож”, Зєвлєлт, Монголын цэрэг Євєр Монголд орсон юм. Энэ vес Мvгдэнбуу нь Буяндалай, Жаргалан нарын хамт Японы тагнуулын байгууллагаас Шилийн голын чуулганы Бандид гэгээний хийдэд суулгасан байсан японы тагнуулыг баривчлан устгаж, Зєвлєлт, Монголын холбоотон цэргийн Ємнєд фронтын штабт (энэ байгууллага Баруун Сєнид хошууны тєв, Дэмчигдонровын ордонд байрлаж байжээ)-т Хурц-билигийг томилон илгээж, Євєр Монголоо чєлєєлсєн зєвлєлт монголын холбоот цэргийг баярлан угтах бичиг явуулсанд штабын газрын дарга Дуут сум дээр байсан Цахар, Шилийн голын чуулганы ноёныг дуудаж, хамтаар Євєр Монголын ирээдvйн тухай зєвлєлдєе гэсэн хариу ирvvлжээ. Yvнд Мvгдэнбуу, Буяндалай нар фронтын штабт очиж, Мvгдэнбуу нь єєрийн адуунаас 100 агт, Хєвєєт шар хошуунаас агт, хvнсний хонь, vхэр гаргаж зєвлєлт, монголын цэрэгт бэлгэлсэн Ємнєд фронтын штабынхнаас “Та нар Єндєр сvм дээр байрлаж, Євєр Монголын чуулган хошуудын ардын тєлєєлєг-чийг сонгон ирvvлж хуралдаад Засгийн газраа байгуул” гэсэн зєвлємж дуулжээ. Ингээд Цахар, Шилийн гол, Улаанцав, Баян тал зэрэг дєрвєн чуулганы ардын тєлєєлєгч-дийг хуралдуулан зєвшил-дєєд “Бvгд Найрамдах Євєр Монгол Ард Улсын Тvр засгийн газрыг байгуулж Монгол улсын радио нэвтрvvлгээр бvх дэлхийн улс оронд Євєр Монгол тусгаар тогтносноо тунхаглан зарласан юм. Чухамхvv тэр тусгаар тогтнолын тунхаг бичгийг Мvгдэнбуу бичсэн байна. Тунхаг бичигт єгvvлсэн нь “…Хятад харин манай Євєр Монголыг Ар Монголоос нь ёс бусаар тvрэмгийлэн салган авч, тэдгээрийн харъяатаа болгосноос бvх Монгол туургатныг хєгжил бадралгvй байдалд оруулсан юм… Манай Євєр Монгол нь Хятадын олон цэргийн эрхтний гарт орж, бэлгийн юм мэт дамжуулагдан улирсаар эрх чєлєєгєє бvрмєсєн булаагдаж, нутгаан эзлvvлж, зvйл зvйлийн тэгшгvй дарлагдал ба мєлжигдлийг амссаар vндэс балран мєхєж сєнєхийн их тvгшvvртэй байдалд хvрчээ. Yvний хариуд манай Євєр Монголын эрх чєлєєг хvсэгч ард тvмэн vргэлж агуу их тэмцлийг vргэлжлvvлсээр ирсэн явдал мєн тvvхнээ тодорхой тэмдэглэгдэж байна” гэж vнэн байдлыг сэнхэртэл бичсэнээрээ Мvгдэнбуу Євєр Монголын аугаа эх орончийн нэг гэдгээ харуулсан юм. Тийм ээ, Мvгдэнбуу баярлаж байсан, харь гvрний хvчирхийлэлд автан салсан байсан их Монголын vр сад нийлэн нэгдэх цаг ирлээ гэж бахдаж байсан. Тvvнээ уг тунхагт илэрхийлэхдээ: “…Бидний яс махны тасархай болох Бvгд Найрамдах Монгол Ард Улс 1945 оны наймдугаар сарын 9-ний єдєр шударгуу дайныг Японд зарлаж, баатар цэргээ манай нутгийг чєлєєлvvлэхээр илгээж, фашистын мєхлийн сvvлчийн Японыг бут цохисон болой” гэжээ. Энэ нь тусгаар тогтносон Євєр Монгол Улсыг тvр байгуулаад, улмаар Бvгд Найрамдах Монгол Улсад нэгдэх сайхан боломж мєн гэж Мvгдэнбуу vзэж байжээ. Уг Тунхагт цааш єгvvлэхдээ: “Yvнээ энэхvv сайн цагийг хvлээсээр ирсэн манай Євєр Монголын ард тvмэн хvлээснээсээ тавигдсан мэт газар бvрээс уриалан босч ирээд,..1945 оны есдvгээр сарын 9-ний єдєр ардын тєлєєлєгчдийг нэгнээ ирvvлж их хурлыг нээлгэн зєвлєлдєж, гурванзуун арваад жил бусдын колони болж ирсэн зовлонгоос нэгмєсєн ангижирч, дахин ямарваа нэгэн улс vндэсний колони бололгvйгээр єєрийн эх орондоо єєрийн vндэсний засгийн газрыг байгуулж, хуучин Євєр Монголын бvх газар орон: Шилийн гол, Цахар, Улаанцав, Их зуу, Баян тал, Алша, Єєлд, Эзний торгууд, Дээд Монгол Хєх нуур, Хянганы гурван муж, Жэ хэ зэргийн Монгол нутгаа нэгтгэн, ард тvмнээ чєлєєлж, дэлхий дахины ардчилсан ёсны олон улс лугаа нийтээр аж тєрж, олон их бага vндэстний эрх чєлєє, энх жаргалыг хvндэтгэн vзэх энэ их цаг тохиолд (Тодосгосон Г. А.)нийлvvлэн, єєрийн vндэстний эрх чєлєєт тусгаар тогтнолт улстєр, Бvгд Найрамдах Євєр Монгол Ард Улсыг зохион байгуулж, цаашид… Монголын бvх ард тvмний бадрал хєгжлийг биелvvлэх хvнд их эрх чєлєєг бvрнээ гvйцэтгэхээр шийдвэр-лэн таслав” гэжээ. Мvгдэн-буугийн энэ сайхан мєрєєдєл, энэ ариун зорилго юу болж эргэснийг дараа єгvvлсv. Тэр vеэс Маршал Чойбалсан Ємнєд фронтын цэргийн урагшлан давшиж байгаа байдлыг биеэр шалгахаар Ємнєд Фронтын штабт ирээд БНЄМАУ-ын Тvр засгийн газрын дарга ноёдыг хvлээн авч уулзаад, “Та нар тєлєєлєгч томилон Улаан-баатарт явуул, би буцаж хариад хамтаар зєвлєлдєе” гэжээ. Yvнд Тvр засгийн газар нь Дотоод Явдлын Яамны сайдаар томилогдсон байсан Мvгдэн-бууг тєлєєлєгчдийн тэргvvнээр сонгож, Улаанбаатарт ирvvлжээ. Мvгдэнбуу нар Нvхтийн аманд хорь гаруй хонож байтал Маршал Чойбалсангийн хvлээн авалт болж, тус уулзалт дээр Євєр Монголын Тvр засгийн газрын тєлєєлєгчид ирсэн хvсэл зорилгоо илтгэж, тусламж гуйсан бичгийг гардуулжээ. Бvгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерєнхий сайд, Маршал Чойбалсан Танаа гэж хандсан уг бичиг “Єдгєє манай Євєр Монголын ард тvмнийг колонийн дарлалаас чєлєєлж vvнээс хойш манай vнэнхvv ємгєєлєгч бєгєєд нєхєр тvшиг болох нь гагц бидний яс махны тасархай болох Бvгд Найрамдах Монгол Ард Улс ба Зєвлєлт Холбоот Улс мєн гэж лавтай итгэх тул улмаар агуу тусламжаан vзvvлэхийг хvсч…” гэж эхлэснийг уншаад тэр их итгэсэн Зєвлєлт Холбоот Улс нь Хаант Оросоосоо даанч ялгарах юмгvй бєгєєд vнэхээрийн итгэхийн аргагvй улс байж, бидний монгол-чуудыг араар тавьсныг бодохдоо алаг махны тасархай, алтан ясны хэлтэрхий нараа єрєвдєн зvрх минь шимширнэм. Чингээд Мvгдэнбуу нарын тусламж гуйсны хариуд юу хэлсэн бэ? Нэгэнт КГБ-ийн атганд орсон байсан Маршал Чойбалсан Засгийн газрынхаа ємнєєс юу ч амлаж чадсангvй, “…та бvхэн дайсны гараас нэгэнт ангижирсан болохоор одоо дахин бусдын дарлалд орохгvйн тулд зєвхєн єєрсдєє тэмцэх нь чухал…Та нар бэлэн юм хараад сууж болохгvй. Эрх чєлєєгєє олж авна гэдэг чинь аяндаа єєрєє хvрээд ирдэг зvйл биш. Та нарыг эрх чєлєєгєє олоосой гэж ямагт хvсч байх болно…” гээд “Бvх олон монголчуудынхаа тєлєє энэ хундгыг єргєе” гэж хэлжээ. Чингээд Євєр Монголын тєлєєлєгч нэг бvрт хар хурган эмжээртэй цагаан нэхий дээл, торгон гадартай vнэгэн лоовууз, эсгий гутал бэлэглэж, 200, 200 тєгрєгийг гарын мєнгє болгож єгєн тэднийг зах дэлгvvрээр явуулаад 1945 оны аравдугаар сарын шинэдийн vес Сулинхээрийн чиглэлээр машинаар хил гаргаж єгсєн байна. Гэтэл Мvгдэнбууг Євєр Монголдоо буцаж очиход Тvр засгийн газар нь нэгэнт тарсан байлаа. Чойбалсангийн “ах дvv нараа чєлєєлєх их санаа, євєрлєгчдийн маань Ар Монголдоо нэгдэх гэсэн єнийн эрмэлзэл нь 1945 оны наймдугаар сард Москва хотноо ЗХУ, Хятадын (гоминданы)засгийн газар хэлэлцээр дээр “Монголын ард тvмэн тусгаар тогтнолоо хадгалан байх гэсэн хvсэл эрмэлзлээ бvх нийтийн санал хураалтаар баталбал Бvгд Найрамдах Монгол Ард Улсын тусгаар тогтносон байдлыг одоогийн байгаа хилээр нь хvлээн зєвшєєрнє” гэсэн Хятадын засгийн газрын тулгалтаар єнєєгийн хvvхдийн хэлдгээр “будаа болсон” байлаа. Ар, Євєр Монголын нэг улс болох хоёрдох Мvгдэнбуугийн бичсэн “их цаг тохиол” “Аугаа их хоёр ах”-ын ач vрээр ийнхvv алдагдав. Yvнийг vл єгvvлэн єгvvлэхэд Мvгдэнбуу шантарч гар хумхин суусангvй, мєн оныхоо арваннэгдvгээр сард Чуулалт хаалга хотод хуралдсан Євєр Монголын єєртєє засах хєдєлгєєний холбоот хуралд Цахарын чуулганы тєлєєлєг-чєєр оролцож, Холбоот хурлын байнгын гишvvнээр сонгогдож, Хєвєєт шар хошууны салбар хурлын эрхлэгч болж, хошуу нутагтаа ардчилсан єєрчлєлт явуулж, орон нутгийн зэвсэгт хvчин “Бvлгэмийн цэрэг” зохион байгуулж, Холбоот хурлын зэвсэгт хvчний “Цагаан богдын цэрэг” цахарын залуучуудыг дайчлан оролцуулж, уг цэрэгт уналга, хvнсний хонь мал єгч тусалж байжээ. 1947 онд Мvгдэнбуу Чанкайшийн Гоминданы ч, Мао Зэ-дуны Хятадын Коммунист Намын ч бодлоготой санал нийлэхгvй болоод євєр монголчуудаа Хятадын дотоодын дайнд vрэгдэхээс сэргийлж, “Дотоодын дайнаас ангижрах комисс” байгуулж Бээжин ороод Дэмчигдонровт бараалхан Євєр Монголын ирээдvйн тухай ярилцаж байгаад 1948 оны арван-хоёрдугаар сарын эцэст Чуулалт Хаалгаас Бээжин хvрэх зам зуур Хятадын Улаан армид баригдаж, 1949 оны аравдугаар сар хvртэл Улаан хот буюу Вангийн сvмийн шоронд хоригдож байжээ. Тvvнээс хойш тvvний хувь заяа тодорхойгvй болжээ. 1983 оны арванхоёрдугаар сарын 16-нд Євєр Монголын Єєртєє Засах Орны Дотоодыг хамгаалах танхимаас гаргасан 440-р тогтоолд “Мvгдэнбуугийн тvvхэн асуудалд бослого гаргасан хvнээр vзэж 1955 онд Євєр Монголын Дотоодыг хамгаалах яамны(хувьсгалын эсэргvv ялаар шийтгэсэн) шvvн таслалтыг хvчингvй болгов” гэжээ. Єєрєєр хэлбэл Мvгдэнбууг 1955 онд хувьсгалын эсэргvv гэж Хятадад цаазалсан ажээ. За, яахав, Мvгдэнбуу Хятадын эсрэг явсан юм чинь Коммунист Нам нь тvvнийг цаазалдаг юм байжээ. Гэтэл хамгийн хачирхалтай нэгэн баримт буюу Я. Мvгдэнбууд холбогдох хэргийн тухай Монгол Улсын Дээд Шvvхийн 2002 оны хоёрдугаар сарын 20-ны єдрийн 50-р тогтоолыг энд сийрvvлъе. “Я. Мvгдэнбууг 1947 оноос Хятадын чєлєєлєх арми, Улаанхvvгээр толгой-луулсан Євєр Монголын засгийн эсрэг, тэднийг Євєр Монолын ард тvмэнд ашиггvй хэмээн vзэж, єєрийн харъяалсан хоёр хошууны ард тvмнийг ятган нэгтгэж “Дотоодын дайснаас ангиж-руулах хурал” гэгчийг байгуулж харъяа хошууны амрыг хамгаалахын цэргvvдийг 600 гаруй хvнтэй “дээрэмчин цэрэг” нэртэйгээр vvсгэж Гоминданы засгийн газраас зэвсэг техникийн тусламж авч тэдний эсрэг байлдсан, Ар Монголыг тагнан турших vvрэг хvлээсэн гэмт хэрэгт холбогджээ. Я.Мvгдэнбууг Ар Монголыг тагнан турших vйл ажиллагаа явуулсан гэх хэргээр Дотоод Явдлын Яамны дэргэдэх тусгай комиссын 1950 оны гуравдугаар сарын 10-ны єдрийн 1-р тогтоолоор Эрvvгийн хуулийн 60, 62, 66 дугаар зvйлийн 2 дахь хэсэгт зааснаар буудан алах ял оногдуулжээ” гэсэн байна. Yvгээр бол Мvгдэнбууг 1950 онд Монголд цаазалжээ. Гэтэл тvvнийг таван жилийн дараа Хятадад яахлаараа цаазалдаг билээ? Сvнсийг нь цаазалсан хэрэг vv? Жигтэйгийн жигтэй нь энэ буюу. Шулуухан хэлсv. Хятад, Монголын коммунис-туудын алинд нь ч итгэх аргагvй. Тэд бол нэг тэрэгний єрєєсєн дугуйнууд. Энэ талаархи єєрийн бодлыг хэлэхэд, Мvгдэнбууг Хятадын коммунистууд Монголын коммунистуудад хvлээлгэн єгчээ. Энэ бол “Их ах” Зєвлєлт Холбоот Улс монголчуудыг хагалан бутаргах нууц ажиллагааг “Бага ах” Хятадтай хамтран явуулж байсан ид vе. Дэмчигдонровыг хууран Монголд авчирсан КГБ, НАХЯамны нууц ажиллагааг санацгаая. Yр хvvхдийг нь цаазалсан явдлыг санацгаая. Чингээд хятадууд Монголыг нэгтгэх их санаа євєрлєсєн хvнийг монголчуудаар нь цаазлуулах далд бодол євєрлєн, “энэ чинь та нарыг тагнаж байсан” гээд Монголд тушаачихаж. Тэрнээс биш тэртээ Вангийн сvмийн хятад шоронд тарчилж байсан Мvгдэнбуу оргож босоод Монголын улаантны гарт гvйгээд орчихоогvй нь лавтай. Монголын коммунистуудын хувьд Монголоо гэсэн хvн дайсан нь болдог тул шалавхан цаазалж, хоёр хєршийнхєє санааг гvйцэл-дvvлээд санаа амарч. Хятад, Зєвлєлт хоёр ч монголыг монголоор нь алуулаад амар сайхандаа жаргаж. Эд ч яахав жаргах нь жаргаад амарах нь амарч, харин аварлын од гэж баттай итгэж явсан Ар Монголдоо буудуулах гээд нvхний амсар дээр зогсож байхдаа Мvгдэнбуу яасан их гомдсон бол?! Yгээр илэрхийлэхийн аргагvй юм бол сэтгэл шvv дээ. Би тэр гомдлыг vнэндээ vгээр илэрхийлж чадахгvй байна аа.Тvvнийг цагаатгасан мєнєєхєн дээд шvvхийн бичигт тvvнийг Хятадын хvн гэж бичсэн байгаа. Yгvй ээ, тэр бол Хятадын хvн биш Монголын хvн байсан, Монголын хvн хэвээрээ vлдэнэ!
Хятад, Монгол хоёрт хоёр цаазлуулсан эх оронч монгол хvv Мvгдэнбуугийн vнэн тvvх товчдоо ийм буюу.


www.tsahar.org

Uigarjin mongol bichgiin chaat.

2008 оны 01-р сарын 10 Нийтэлсэн Horidoimergen

Mongolchuud bid bugd l mongol bichgee hadgalj uldehiig ermelzdeg. Niitiig hamarsan jintei projekt uguilegddeg ni unen. Gehdee hun bur dor burnee mongol bichgee medej ashiglaj baival undestnii maani bichig useg muhuhgui. Ulamjlalt soyoloo muzein uzmer bolgood ashiglahgui hereglehgui baih yum bol ustaj muhnu. Enehuu boljoo chat iig hiisen Ovormongoliin Tsetsent ahdaa bi bolon busad mongolchuudiinhaa umnuus bayarlaj yavdagaa heleh yun. Odoogoor ene uigarjin mongol bichgiin chaatad 15000 garui hun burtgeltei bna. Mongol bichgiig uder tutamdaa shiglaj heregleh oron zai uguilegdej baisan unuu uyed ene tomoohon ur duntei ajil bolson ni damjiggu. (Dashramd helhed ter Latin usgeer Mongol bichgiig shahaj baigaa yavdaliis ers eserguutsej yavdagaa heleye. )

www.boljoo.com gej hayagar orj mongol bichgiin messengeriig tataj avaarai! Amjilt huseye.

Boljoo chat iin haragdah baidal.

Boljoo chat iig hereglegchdiin tarhalt. 

Mongoliin erh chuluu holboonii namaas hyatdiin kommunist namd ugsun 12 zuil shaardlagiin bichig.

2008 оны 01-р сарын 08 Нийтэлсэн Horidoimergen

Ovormongoliin zaluus ih gurnii daranguilliig eserguutsej iinhuu duulj bna.

2008 оны 01-р сарын 08 Нийтэлсэн Horidoimergen

Монголын Цагаагчин Гахай Жилийн Хувьсгал

2008 оны 01-р сарын 05 Нийтэлсэн Horidoimergen

Та бүхэндээ Монголын Тулгар Төр сэргэсэн цаглашгүй баярт мөчийг тохиолдуулж Khereed L.Jamsran guain "Монголын Цагаагчин Гахай Жилийн Хувьсгал" түүхэн номыг хүргэж байна. Монгол түмний минь мэлмий бат орших болтугай.

 

Нийтлэгчийн зүгээс номын өмнөтгөл болгох нь 1911 оны 12 р сарын 29-н, түүхэнд Цагаагчин гахай жилийн хувьсгалын ялалт болон тэмдэглэгдсэн энэхүү өдөр нь Монгол үндэстэдийн удаан жилийн турш хүсэн хүлээсэн Монголын ард түмний эрхэт байдал бөгөөд Монголын Тулгар Төрийг ахин бадраасан онцгой цаг болж Монгол хэмээх ард "дэ факто" тусгаар тогтнолыг олж чадсан юм. Ийнхүү Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсыг байгуулснаар 200 илүү жил үргэлжилсэн Манж Чин Улсын ноёрхол, Орос Хаант Улсын эрхшээлийг эцэстээ халж чадсан билээ.  Гэвч ердөө таван жилийн дараагаас харь гүрнүүдийн илдэн дор задрал гарч  Баруун Буряад, Урянхайн хязгаар, Хойд Ойрадыг ЗСБНХУ-д 1920-1940 н онуудад алдав. Энэ үед нийт  Монголчуудын гал голомтыг ч харийнханд алдах аюул дахин бий болсон юм. Иймээс 1945 оны 10 р сард Төв Халхын 4-н аймагт голдуу явагдсан санал хураалтаар хаяа нийлсэн хоёр их хөршөөсөө "дэ журэ" Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг  тусгаарлан авч үлдсэн ч яг үүнтэй зэрэгцэн 1945-1947 онуудад дөнгөж төвхнөж амжаад байсан Дундад Улсад  Өвөр Монголын Өөртөө Засаглалт Орныг нийлүүлэхийг зөвшөөрснөөр Монголын зүүн болон өмнөд хошуу нутгуудаа ард түмэнтэй нь золионд гаргажээ .

 

1990 н он гарлаа. 20-р зууны эхэнд эрх чөлөөгөө олж чадаагүй ард түмнүүд дарангуйлагч захиргаанаасаа салан тусгаарлахыг эрмэлзэж , эхнээсээ зорилгодоо хүрцгээж байв. Монгол Улсад үндэсний ардчилсан хувьсгал яллаа. Гэсэн ч энэ бол төгсгөл бас эхлэл ч биш юм. Ирээгүй одоод түүх хэрхэн бичигдэхийг Өнгөрсөн одоог атгасан Одоогүй одоогийнхон та бүгд шийднэ буй за.

Дараахь URL-аар орж үзнэ үү.

http://static.scribd.com/docs/hvr9ilnds422f.swf?INITIAL_VIEW=width

Nomiin ehiig olgoson Surleg ahdaa niit unshigchdiinhaa umnuus bayarlalaa. 

 

Zorihol baina

2008 оны 01-р сарын 04 Нийтэлсэн Horidoimergen
Duushan Erdeni Batsuh

Zohid

2008 оны 01-р сарын 04 Нийтэлсэн Horidoimergen
Duushan Erdeni-Batsuh.

Saran huhiin ayalgaar

2008 оны 01-р сарын 04 Нийтэлсэн Horidoimergen
Duushan Erdeni-Batsuh.

Inagai husel

2008 оны 01-р сарын 04 Нийтэлсэн Horidoimergen
Duushan Erdeni-Batsuh.

Ertiin duran.

2008 оны 01-р сарын 04 Нийтэлсэн Horidoimergen
Duushan Erdeni-Batsuh.

©2009 HORIDOIMERGEN | Template Blue by TNB