http://blog.gogo.mnСүүлд нэмэгдсэн бичлэгүүдen-usSat, 20 Mar 2010 00:32:27 ULATjRSSGenerator by Henrique A. Viecilihttp://blogs.law.harvard.edu/tech/rsshttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry78901<p><strong><font size="3"> 1921.2.03. Одоогоос 89 жилийн тэртээх энэ өдөр Азийн морин Дивизийн орос, өвөр монгол, буриад, татар, халх, башкир, ойрд болон бусад үндэстэн, ястны цэргүүд Өргөө\одоогийн Улаанбаатар\ хотыг хятад цэргээс чөлөөлжээ. Анх 1920.10.27-нд эхэлж, 1921 оны 4-р сарын сүүлээр дууссан, ар Монголыг чөлөөлөх тулаанд Барон Унгерны хэдэн зуун цэрэг амиа алдаж, эрэмдэг зэрэмдэг болж, хөл гар нь хөлджээ...</font></strong></p> <p>Азийн морин дивиз ар Монголыг чөлөөлсөн товч огноо\шинэчлэгдэнэ\.Дашрамд хэлэхэд, Ховдын хязгаарт байсан 5000 цэргийнх нь ердөө 600 нь зэвсэгтэй Бакичийн отряд мэт нь Азийн морин дивизэд хамаарахгүй\<br /> 1918.9.01: Дивизия туземцев буюу \Буриадын морьт дивиз\ байгуулагдсан.<br /> 1918.11.01: Буриадын морьт дивиз нэрээ өөрчилж, Азийн морьт дивиз болов.<br /> 1920.9.20: Дивиз Монголын хил дээрхи Кира сууринд ирэв.<br /> 1920.9.22: Унгерны 2 зуут, улаантны 6 зууттай \урвасан цэргүүд нь очиж нийлсэн\ байлдан хөөв.<br /> 1920.9.30: Унгерны 940 морьт цэрэг Алтан сууринаас хөдөллөө. Цэрэг бүр 250 сумтай винтов буутай байв. Үүнээс гадна ачаанд олон буу явж байв.<br /> 1920.10.01: Дивиз Бохорын гол орчмоор Монголын нутагт орж, Булагтайн талыг туулаад Балжийн голд хүрэв. Энэ голыг гатлаад, Ханхарын даваагаар давж, Онон мөрний эхэд дөхөж очлоо. Зуны хувцастай цэргүүд шөнөөр даарч эхлэв.<br /> 1920.10.05: Дивиз Онон мөрний урд биед гарч, Бархын голыг өгсөн явсаар Хэрлэн голын эхэд ирэв.<br /> 1920.10.13: Дивиз Хэрлэны хөндийд байрлах Тарган вангын өргөөны ойролцоо ирж байрлав..<br /> 1920.10.16: Дивиз зүүн Тэрэлжид ирж байрлав. Өргөөд байсан хятадын 11000 цэрэгтэй гарнизон хотын хойд талаар бүхэлд нь, Сэлбэ, Улиастайн голыг дагуулан нуувчуудыг ухаж эхлэв. Нэмж хүн татаж, хятад цэргийн тоо 15000-16000-д хүрэв.<br /> 1920.10.22: Унгерн хятадын гарнизоны командлагч генерал Чу Лижянд:- Та нар зэвсгээ хураалгаад манай талд ор. Цэргүүддээ олгоогүй олгоогүй цалинг чинь би төлнө. Хятадад хаант засаг унасан тул та нарт тусламж ирэхгүй!&quot; гэсэн тулган шаардах бичгийг ирүүлэв. Хятад генерал татгалзсан хариу явуулаад, цэргүүддээ &quot;-Цахар, орос, буриад, түвдүүдээс бүрэлдсэн Унгерны цэргүүд Монголд байгаа хятад хүн бүрийг хүйс тэмтрэх зорилготой. Тийм учраас бид эсэргүүцэн байлдахаас өөр замгүй&quot; гэсэн тэс өөр сурталчилгааг явуулав. Тэд орос, монгол хүмүүсийг олноор баривчилж, хорьж, алж эхлэв.<br /> 1920.10.23: Татгалзсан хариуг авсан Унгерн &quot;-Өргөөд болон түүний ойролцоо олон хүний цусийг урсгасны хариуцлагыг танай хүлээх болно. Бид шаардлагагүйгээр хүмүүсийн цусыг урсгахыг хүсэхгүй байна. Би энэ асуудлыг шиидэхэд танд 3 хоногын хугацааг өгъе!&quot; гэсэн захидлыг хятадын командлагчид дахин ирүүлэв. Хятадын тал хариу өгсөнгүй.<br /> 1920.10.26: Унгерны цэрэг үдэш Өргөөд 60 км дөхөж мод сайтай баруун Тэрэлжид ирэв. Дэслэгч Жамсарановын 80 хүн Минжээс ирэв. Ковылкины 30 хасаг баригдан ирэв. &quot;Өндөр&quot;Дугаржав мээрэн, Лувсанцэвээн тэргүүний монгол цэргүүд тэнд байв. 4-р ангийн боловсролтой буриад Туванов удирдсан түвд зуут Богд Хааныг чөлөөлөв. Дивизийн нимгэн, зуны хувцастай 900 цэрэг хүйтэн шөнөөр хятадын байрлалыг довтлов.<br /> 1920.10.27: Резухины отряд Баянзүрх уулыг эзлээд цааш урагшилж чадсангүй. Унгерн өөрөө хотын хойд талаас довтлов. Үүр цайх үеээр хятадууд сөрөг довтолж Унгерны цэргийг ухраав.<br /> 1920.11.02: Унгерны цэрэг Өргөөг дахин довтолж 3 өдрийн тулаанаар хятад цэргийг хотын төв рүү шахсан боловч сум хэрэгсэл нь дуусчээ. Унгерн цэргүүдийнхээ 65%-ийг алуулж, шархдуулж, хөлдөөв. Офицеруудын нь 40% нь алагджээ. Ийнхүү дивиз ухарлаа..Дивиз эхлээд Тэрэлжийн Баян голд байсан орос сууринд хүрч амсхийгээд, дараа нь Хэрлэн голын хөндийд байрлав. Цэргүүддээ дулаан хувцас, хөнжил гудас хөлсөөр оёулж эхлэв. Цэргүүд өдөржин модон байшингуудыг барьж, цэргийн сургууль хийдэг байв. Хороо бүр халуун устай болов. Монголчуудаас цэрэг татаж хүчээ зузаатгасаар байв. Унгерн дэд жанжинаар бичиг үсэгт сайн Жамбалоныг, Монгол цэргийн жанжнаар тэргүүн Лувсанцэвээнийг томилов. Яамыг байгуулж, бичиг хэрэг, цэргийн хэргийг шийтгэх түшмэлээр Сэцэн хан аймгийн Баатар бэйл Жамъяныг, мөн албадад Зоригт бэйс Мишигдорж, тайж Цэрэндорж, гүн Дугарсүрэн, гүн Бавуудорж нарыг томилов. Цахарын 2 зуутыг Найдан ван удирдаж байв. Тэнд баргын жанжин Лувсан, түвдийн Саж лам нар байв. Гурил дууссан тул, Унгерн өөрөө 100 орос, 200 цахар цэрэг, 1 их буутай ирж Мандал сууринг хятад цэргүүдээс эзлээд, тэнд байсан гурилыг ачин Хэрлэн голдоо эргэн ирэв. 2 Өргөөд монголчууд, Унгерны цэргийн тоог олон дахин өсгөн мэдээлж, хятадуудыг сэтгэл зүйн дарамтад оруулсаар байв.<br /> 1921.1.22: Хүнс, хувцасаа базааж авсан Азийн морин дивиз Хэрлэны хөвөөн дахь байрлалаа орхин Өргөөгийн зүг хөдөллөө.<br /> 1921.1.29: Дивиз Өргөөд 30 мод ойртож ирэв.<br /> 1921.1.31: Туулын шугуй, Богд уулаар байрласан Унгерны цэрэг Өргөөг довтолж хятадуудыг анхны байрлалаас нь ухраав.<br /> 1921.2.02: Унгерны цэрэг шийдвэрлэх дайралтаа эхлэв.<br /> 1921.2.03: Өдрийн 3 цаг гэхэд, Унгерны цэрэг Өргөөг Хятадын цэргээс чөлөөлж дууссан байв. Шороноос олон монгол, орос хүмүүсийг суллав. Жамъян гүн, Жигмиддорж, Магсаржав нар суллагдав. Унгерн хотод дээрэм тонуул хийхийг хатуу хориглосон тушаалыг гаргав. Хятадын пүүсийг тоносон 2 монгол эмэгтэйг дүүжлэв. Унгерн, Тогтох тайж нар, Хиагтын зүг тутаасан хятадын цэргийг нэхэн очиж хиар цохив.<br /> 1921.2.11: Хаалган-Өргөөгийн замаар туслахаар ирж явсан хятадын хүчийг тосон бут цохив.<br /> 1921.2.29: Баяр гүний цэрэг Сангийн Далайн орчимд, Хиагтаас тутаасан 1000 гаруй гамин цэргийг олзлон авав.<br /> 1921.3 –р сарын эхээр 1000 орчим хүнтэй Унгерний отряд Чойрын сүмийн дэргэд гаминтай байлдаж, 8000 винтовийг сумны хамт олзолсон.<br /> 1921.3.15: Генерал Резухин Өргөөнөөс гарч Улиастайн өртөөний замын орчимд, Маймаачинаас зугтаасан гамингуудтай 5 өдрийн турш тулалдав.<br /> 1921.3.18: Унгерн машинаар Өргөөд буцаж ирэв.<br /> 1921.3.19: Өглөө нь Унгерн цахар цэргүүдийг Резухинд туслуулахаар илгээв.<br /> 1921.3.21: Унгерн нийслэл Өргөөнөөс гарч явлаа. Резухины араас явсан Унгерн хятадуудтай тулгаран байлдав. Сипайло улаантныг талархдаг орос, еврей нарыг алж эхэлсэн ч, Өргөөний гарнизоныг захирч үлдсэн Жамбалон болиуав.<br /> 1921.3.24: Унгерн хятадын Жа-У толгойлсон 5000 гаруй цэргийг устгаж 4000-ийг хөсөгтэй нь олзолжээ.<br /> 1921.4-р сарын эцэс гэхэд Азийн морин дивиз ар Монголыг хятадын цэргээс чөлөөлж дуусав.</p> <p><font size="3"><a href="http://themongols.ning.com">http://themongols.ning.com</a>&nbsp; Alkhana Bolod ahai.<br /></font></p>http://horidoimergen.blog.gogo.mnhttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry78901Wed, 3 Feb 2010 00:53:30 ULAThttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry69544<object height="385" width="480"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/evhIdG1BYbs&amp;hl=en_US&amp;fs=1&amp;color1=0x006699&amp;color2=0x54abd6" /><param name="allowFullScreen" value="true" /><param name="allowscriptaccess" value="always" /><embed height="385" width="480" src="http://www.youtube.com/v/evhIdG1BYbs&amp;hl=en_US&amp;fs=1&amp;color1=0x006699&amp;color2=0x54abd6" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" /></object>http://horidoimergen.blog.gogo.mnhttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry69544Tue, 5 Jan 2010 11:57:03 ULAThttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry53968<object height="385" width="480"><param value="http://www.youtube.com/v/2PvEhEcGJLk&amp;hl=en_US&amp;fs=1&amp;color1=0x006699&amp;color2=0x54abd6" name="movie" /><param value="true" name="allowFullScreen" /><param value="always" name="allowscriptaccess" /><embed height="385" width="480" allowfullscreen="true" allowscriptaccess="always" type="application/x-shockwave-flash" src="http://www.youtube.com/v/2PvEhEcGJLk&amp;hl=en_US&amp;fs=1&amp;color1=0x006699&amp;color2=0x54abd6" /></object> <p>Herev ene duu buren sonsogdohgui bol ene hayag ruu orj sonsooroi. http://www.imeem.com/people/li4o348/music/jl4AD3v8/mini-nutug/</p> <p> <br /></p> <p> </p> <p>bi ene horvoog uzen yadna<br />ene amidral ereen baraan nulimas hatna<br />ingej bodohoor eldev muu sovin tatna <br />chadaltai ni chadalguidee deerelhej baidag sonin hachin<br />bosoo ene 2 uurdiin hosoo unen yosoo<br />niigem jurmiin haranhuid daragdsan minii uvur mongolchuud<br />neg negneesee deeguur garah gej medrel aldan shonholzood <br />harin hyatadiin umnu bolhoor dongolzood derevcheed erh chuluu<br />hairan saihan nutag shoroo evdersen met umhulsunu<br />17 rzuunaar tuljij 21 zuuniig daldluulsan <br />10 hedhen nastai balchir nas shig mini uvur mongol <br />odoo bosoh bolson shuu ovor mongol <br />esvel odoo tasrahnee hyataduudad idegden suuj bidnii nas barahnee<br />ezen chingis uvug deedes irtei baatar mongol yastanuud<br />udii ch gesen bidnii deerees harj l suugaa uzej l suugaa<br />ene&nbsp; bidnii gar deer hairan mongol undes muhuhnee<br />ene bidnii uvur deer harin mongol udam tasrahnee<br />bosotsgoo minii darlagdsan uvur mongol<br />botsostgoo minii torlogdson uvur mongol <br />bosotsgoo minii mallagdsan uvur mongol<br />mongol yastnii uuhai bidniig duudaj baigaa bosotsgoo<br />bosotsgoo minii darlagdsan uvur mongol<br />botsostgoo minii torlogdson uvur mongol <br />bosotsgoo minii mallagdsan uvur mongol<br />mongol yastnii uuhai bidniig duudaj baigaa bosotsgoo<br />ahan duus halh humuus bidniig hujaa gej duuddag <br />aa yaahav zugeer duuddag bizee l gej bi boddog <br />unendee tiim bish tednii sanaa bidnees terselsen <br />ulger tuuhee martaj bidnii sersselsen&nbsp; <br />etseg deedes burt chono orshin amidarj baigaa gazar aziin nuruu ch gesen <br />ted nar bidniig zovlogo huuhed shig sanajuurel gene<br />turul garal bidniig hujaa gej shuud l deerelhene<br />oros hunii garaar ta nar zagas bariulj <br />yalgaa baihgui bid nar muusain hyatadaar bariulj <br />uudam tald taria tariulj ulan tsaashni bid humsaa tairuulj <br />uchir gevel iim l bna bid nar zaya negtei mongol<br />ahan duus gedeg baina uu bid nar hayaa negtei mongol <br />odoo bid uuniig yarih tsag bish bosotsgoo <br />odo bid nar sanaa negten bosoh tsagaa sonsotsgoo<br />bosotsgoo minii darlagdsan uvur mongol<br />botsostgoo minii torlogdson uvur mongol <br />bosotsgoo minii mallagdsan uvur mongol<br />mongol yastnii uuhai bidniig duudaj baigaa bosotsgoo<br />bosotsgoo minii darlagdsan uvur mongol<br />botsostgoo minii torlogdson uvur mongol <br />bosotsgoo minii mallagdsan uvur mongol<br />mongol yastnii uuhai bidniig duudaj baigaa bosotsgoo<br />neg myanga yesun zuun duchin doloo<br />niigem jurmaar uurtuu zassan nohoi doloo <br />terel tsaas ene hyatduud bidniig daralsan daralsan <br />erh chuluunii naran uulen tsaaguur balarsan&nbsp; balarsan<br />melelssen mongol tsus mini tseejin dotor butsalj bnav&nbsp; <br />tamirdsan mongol muhuh genee ezen chinges haana bnav <br />turshan salhi shig morit tsergiin tani&nbsp; anhnii egneend bi jagsaya <br />tuuhen uldsen hun chuluu shig hun chuluu shig shuniin hevtuul bi zogsoyo <br />bid nar chin urgun uudam mongolchuud bidnii sanaa niilen <br />urshuuh soyorhloo avna bizdee<br />biden erh chuluunii shine agaaraar amas hiiyea<br />bid husej tusgaar togtnohiig bid husej bna<br />zorison zuilee temtsej baigaad yamar ch baisn bi butsahgui&nbsp; <br />zursan zurag enel hemeen noomoi suuyaa gej bi hutsahgui&nbsp; <br />uursdiinhuu garaar bid shine hiliin shugamaa zuraya&nbsp; <br />ungursun zuunii tuuhiig deed tengeriin zarligaar uriya<br />bosotsgoo minii darlagdsan uvur mongol<br />botsostgoo minii torlogdson uvur mongol <br />bosotsgoo minii mallagdsan uvur mongol<br />mongol yastnii uuhai bidniig duudaj baigaa bosotsgoo<br />bosotsgoo minii darlagdsan uvur mongol<br />botsostgoo minii torlogdson uvur mongol <br />bosotsgoo minii mallagdsan uvur mongol<br />mongol yastnii uuhai bidniig duudaj baigaa bosotsgoo <br /></p>http://horidoimergen.blog.gogo.mnhttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry53968Sat, 21 Nov 2009 00:23:54 ULAThttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry47136<p><img height="446" width="594" src="http://i132.photobucket.com/albums/q10/HORIDOIMERGEN/mongolofitser.jpg" /></p> <p> <span class="postbody">1-р эгнээнд: зүүн гараас, армийн командлагчын орлогч, МАХЦ-ийн Ерөнхий комиссар Д. Дашчарви/1898-1936/, МАХЦ-ийн Маршал Г. Дэмид/1900-1937/, <br />МАХЦ-ийн корпус командлагч Г. Самбуу/1901-1937/, 2-р эгнээнд: зүүн гараас, бригад командлагч Ж. Даваажаргал/1910-1937/, дивиз командлагч Б. Гончигшарав/1905-1937/, Жанжин штабын дарга, корпус командлагч Ж. Малж/1903-1937/, корпус командлагч Г. Дамба/1902-1937/, их бууны дивизионы командлагч Г. Жанцанхорлоо/1903-1937/</span></p> <p>БНМАУ-ын ардын армын чадварлаг удирдагчидыг 1937 он гэхэд хэлмэгдүүлэлт нэрэн доор зохион байгуулалттай алж устгасан болно. 1935-1939 онд манай ард түмэн түрэмгий японы эсрэг баатарлагаар тулалдсан билээ. Магадгүй эдгээр цэргийн чадварлаг удирдагчид маань тэр үед байсан бол Монгол Улсаа хамгаалаад зогсохгүй, Өвөр Монголын ахан дүүстэйгээ хамтаран хятад, японы түрэмгийлэгчдийг бут ниргэх байлаа. Харамсалтай нь ийм боломжыг монголчуудад олгохгүйн тулд элдэв зохиомол хэргийн нэрэн дор хамаг чадварлаг бүхнийг нь устгах ажиллагааг орос хятадууд хамтаран эхэлжээ. Тэд үүнийгээ одоо хэлмэгдүүлэлт гэдэг, гэвч энэ хэлмэгдүүлэлт биш зохион байгуулалттай аллага!!!&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <br /></p> <p> <img height="449" width="600" src="http://i132.photobucket.com/albums/q10/HORIDOIMERGEN/1939.jpg" /></p> <p>Халхын голд ийнхүү дайсны сумны өөдөөс давшиж явсан монгол цэргүүдийн нас дөнгөж 20-22 байсан нь архивийн баримтаар нотлогдсон.</p> <p>Тэдний аав, ах нар энхийн цагт монголдоо ногоон малгайтнуудад зүгээр л толгой руугаа сум зоолгуулж нас барсан, харин одоо тэдний гашуудлын гайшралын нулимс хатаагүй ч гэсэн эх орныхоо төлөө тулалдаж байна!!!&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <br /></p> <p>Монгол цэргийн яруу алдар бадартугай!!! Эх орноо хамгаалая!!! </p> <p><br /></p> <object height="344" width="425"><param value="http://www.youtube.com/v/KZbllxYHKx4&amp;hl=en&amp;fs=1&amp;" name="movie" /><param value="true" name="allowFullScreen" /><param value="always" name="allowscriptaccess" /><embed height="344" width="425" allowfullscreen="true" allowscriptaccess="always" type="application/x-shockwave-flash" src="http://www.youtube.com/v/KZbllxYHKx4&amp;hl=en&amp;fs=1&amp;" /></object>http://horidoimergen.blog.gogo.mnhttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry47136Thu, 29 Oct 2009 22:06:30 ULAThttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry43308<object width="445" height="364"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/S5IfNjBa1E4&hl=en&fs=1&color1=0x006699&color2=0x54abd6&border=1"></param><param name="allowFullScreen" value="true"></param><param name="allowscriptaccess" value="always"></param><embed src="http://www.youtube.com/v/S5IfNjBa1E4&hl=en&fs=1&color1=0x006699&color2=0x54abd6&border=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" width="445" height="364"></embed></object>http://horidoimergen.blog.gogo.mnhttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry43308Thu, 8 Oct 2009 13:53:45 ULAThttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry39031Тэрээр Европын тооллын 1880 онд Агийн Буриадад төржээ. 1888-1891 онд Агийн сургууль төгсөөд 1891-1894 оны хооронд Чита дахь Оросын гимназид сурч байв. Дараагаар нь 1895-1897 онд Ленинградад Бадмаев-н сургуульд суралцаж байсан боловч 1897 онд тус сургууль хаагдсаны улмаас 1898-1902 онд Иркутскийн Багшийн семинарт сурч төгсжээ. 1902 оноос Петербургийн их сургуульд Барадины хамт (Улаан-Үдийн Судар бичгийн хүрээлэнгийн захирал) сонсогчоор орсон гэдэг. 1903 оны зун буриад монгол ардын уран зохиол, бөө мөргөлийн чиглэлээр судар ном цуглуулж эхэлсэн. 1904 оны зун Оросын хүрээлэнгийн дэмжлэгтэйгээр судалгааны ажил хийн, Нийслэл Хүрээ, Ага (Хори) Буриадаар ирэн очин байжээ. 1905-1906 онд мөн адил судалгааны ажлаар Монголд байж байгаад Санкт Петербургт буцан ирсэн ажээ. 1907-1908 онд Санкт Петербургийн их сургуульд ажиллаж монгол хэл зааж байв. 1909-1910 онд Өвөр Монголоор судалгааны ажлаар аялсан. 1911-1917 онд Буриадаас Монголд ирж Нийслэл Хүрээ (Өргөө, Урга)-нд амьдарч байжээ. Тэрээр Олноо Өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын төрд хүчээ өргөхөөр шийдэн 1911оноос Гадаад хэргийн яаманд ажилтан, “Шинэ толь” сонины хянан тохиолдуулагчаар ажиллахын зэрэгцээ 1912 онд Орос-Монголын найрамдлын гэрээ хэлэлцээрт Санкт Петербург хотноо Монголын төлөөлөлгчдийн бүрэлдэхүүнд багтаж, орчуулагчаар оролцон, гадаадын бусад орны элчин сайдуудтай харилцаа тогтоон, улмаар Монголын тусгаар тогтнолыг олон улсаар хулэээн зөвшөөрүүлэх талаар хөөцөлдөж байжээ. 1913-1917 онд Монголд сургууль нээн хичээл заахад түүний анхны сурагчдын нэг нь хожмын төрийн зүтгэлтэн Х.Чойбалсан байсан түүхтэй. 1913 онд Ерөнхий сайд Т.Намнансүрэнгийн хамт Хаант Орост айлчилсан. 1915 онд Орос-Монгол-Хятад гурван улсын Хиагтын гэрээ бичигт оролцон Цогт, Бадамжав нарын хамт эх зохиогч, орчуулагчаар ажиллажээ. 1915 оны 09 дүгээр сарын 01-нээс “Нийслэл хүрээний сонин бичиг” гэдэг сонин Нийслэл Хүрээнд гаргахад оролцож байв. 1919 оны 03 дугаар сарын 30-ны єдєр Эрхүүгийн их сургуульд байхдаа Ж.Цэвээн оюутнуудыг зуных нь амралтаар Монголд томилолтоор ажиллуулах хүсэлт тавьсан ба таван оюутныг Нийслэл хүрээ, Ховдын хязгаарт илгээх болжээ. 1920 оноос Ж.Цэвээн Коминтерний Алс Дорнодын нарийн бичгийн дарга нарын газарт ажиллаж байхдаа Монголын Ардын хувьсгалын хөдөлгөөнд оролцон, 1921 оны 03 дугаар сарын 01-нд Дээд Шивээд болсон Монгол Ардын намын анхдугаар их хуралд оролцсон 26 хүний нэг нь болж түүхэнд үлджээ. Тэрээр МАН-ын анхны мөрийн хөтөлбөрийг боловсруулахад биечлэн оролцож, тус их хуралд хэлэлцүүлжээ. Ардын сургууль байгуулагдахад түүний бичсэн “Орчлон ертєнцийн байдал” ном нь 20-иод оны үеийн дунд сургуулийн сурах бичиг, гарын авлага болж байсан ажээ. 1921-1932 оны 11 дүгээр сард Судар Бичгийн Хүрээлэн үүсэхэд Онходын Жамъян гүний нарийн бичгээр ажиллаж байлаа. 1924 онд Улсын Бага Хурлын гишүүн, 1924 оны БНМАУ-ын анхдугаар Үндсэн хуулийг бичиж боловруулахад оролцов. 1926-1927 онд эхнэр Бадамжав нь Герман уруу анхны монгол оюутнуудын нэг нь болон мэргэн гүн Гомбожавын хамт явсан байдаг. 1932-1940 онд Ленинградад Гэгээрлийн дэд сайд Эрдэнэбатхантай хамт цөлөгдөж Дорно Дахины институтэд ажиллажээ. 1936 онд “17-р зууны үеийн монгол түүхийн ойллого” номоо Орост орос хэлээр хэвлүүлээд дараа нь англи хэлээр орчуулсан байна. Түүнийг баригдсаны дараа жил буюу 1938 онд эхнэр Бадамжав Цэдэновна нь Улаанбаатарт өөд болсон нь түүний хувьд хүнд цохилт болсон нь дамжиггүй юм. 1940 онд 02 дугаар сарын 19-нд Оросын дээд шүүхээр шийтгүүлэн 5 жилийн ял сонсжээ. 1942 онд Оренбургийн шоронд 62 насандаа өөд болсон. Үүнээс хойш бүхэл бүтэн нэгэн жарны дараа буюу 1993 онд Оросын Засгийн Газрын шийдвэрээр хэрэг нь цагааджээ. Энэхүү бичгийн их хүн Жамсрангийн Цэвээн нь ардын аман зохиол, бичмэл ном судар цуглуулагч байлаа. Петербургийн их сургуулийн оюутан байх цагаасаа монгол ардын үлгэр тууль, ерөөл магтаал, оньсого, бөөгийн дуудлага зэрэг аман зохиол уйгагүй цуглуулж, ном туурвин эрдэм шинжилгээний эргэлтэнд оруулж байсан эрдэмтэн судлаач хүн. Шигтгээ 1. “Монгол Улсын 17 дугаар онд Богдхан уулын хошууны бүх бичиг үсэгтэй хүмүүсийг тодорхойлон өргөсөн анкетын 10 дугаар хуудсанд: Жамсранов Цэвээн 46 настай, тус хошууны Эрдэнэ сумын 12 дугаар аравны харъяат, хар ард, намын гишүүн, урьд өмнө аймаг, хошууны хуралд сонгогдож байгаагүй, Засгийн Газрын албанд ажилладаг, бичиг бичих, эх зохиоход сайн, орос хэлтэй, хөрөнгө чинээний хувьд бод мал 4, гэр 1, ял шийтгэлгүй хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь Үндэсний Төв Архивын хөмрөг 49, данс 2, хадгаламжийн нэгж 22-д бий.” Тэрээр нэрт монголч эрдэмтэн Б.Я.Владимирцовын саналаар олон сайхан үлгэр цуглуулж түмний сонорт хүргэсэн бөгөөд түүнд Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн шагнал олгож байсан түүх буй. К.Марксын “Капитал”, Ж.Боккачиогийн “Декамерон”, Ж.Вернийн “Арван таван наст капитан” зэрэг олон зохиолыг монгол хэлнээ орчуулж явсан энэ гүүш 1929 онд “баруунтан” хэмээгдэн МАХН-аас хөөгдөж явсан “эсэргүүн” толгой. Шигтгээ 2. “Богдхан уулын аймгийн Богдхан уулын хошууны Эрдэнэ сумын 1929 оны хүн амын тооллогын бүртгэлийн 408 дугаар хуудсанд: Цэвээний Жамсран 48 настай, дүү Аюур 23 настай, дүү Аюур 25 настай, гэргий Бадамжав 40 настай гэж бүртгэгдсэн байна. Энэ нь Үндэсний Төв Архивын хөмрөг 49, данс 2, хадгаламжийн нэгж 47-д бий” Хожим Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн эрдэмтэн гишүүн, Ленинград дахь ЗХУ-ын ШУА-ийн Дорно дахиныг судлах хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажил хийж яваад 1937 онд улс төрийн хилс хэргээр баривчлагдан хэлмэгдсэн гашуун хувь заяатай энэ эрдэмтний цуглуулсан ном судар ч бас хэлмэгдсэн түүхтэй. Монголын хоёр ч төрд хоёргүй сэтгэлээр хүчин зүтгэж явсан түүнийг хэлмэгдэн баригдсаны дараа ар гэрт нь үлдсэн ном судар, бичиг зохиол, цуглуулсан аман зохиолын дээж бичгийг ах дүү нар нь айл айл дамжуулан нуун далдалж байсан хэдий ч айдас хүйдэс, хардлага сэрдлэг нөмөрсөн он жилүүдийн хүчинд автан устгахаас өөр замгүй болжээ. Их эрдэмтний цуглуулсан ном судрын өвийг гурван шөнө шатаагаад бараагүй гэдэг. Судар ном, шаштир түүхээ шатааж, сэхээтэн мэргэдээ хэлмэгдүүлсэн мөн ч бурангуй цаг үе байж дээ. Энэ л бэрх ороо бусгаа цаг дор энэхүү бичгийн эрхэм хүмүүнд “Зөвлөлтийн эсрэг үзэлтэн”, “Японы тагнуул” гэсэн нэр зүүж, 1937 оны 08 дугаар сарын 11-ны өдөр баривчилсан юм. 1940 оны 02 дугаар сарын 19-ны өдөр болсон шүүх хурлын тэмдэглэлд түүний талаар “Жамцарано Цыбен Жамцаранович, уроженец Агинского района-Бурят Монгольской АССР, монгол, гражданин МНР, беспартийный, до ареста в 1937 г. работал старшим научным сотрудникам Института востоковедения Академии наук СССР, ранее не судимый, к 5 годам тюремного заключения ” хэмээн үлджээ. Эл тэмдэглэлийг эх монгол хэлнээ чадан ядан орчуулваас дараахь утга гарч байна. Уг өгүүлбэрт, “Жамсран Цэвээн Жамсранов, Зөвлөлт Холбоот Улсын Автономит Буриад-Монголын Агийн тойрогт төрсөн, монгол, БНМАУ-ын иргэн, нам бус, 1937 онд баривчлагдах хүртлээ ЗСБНХУ-ын Шинжлэх Ухааны Академийн дорно дахиныг судлах хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажил хийж байсан бөгөөд 5 жил хоригдох ялаар шийтгүүлсэн” хэмээжээ.http://horidoimergen.blog.gogo.mnhttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry39031Mon, 14 Sep 2009 00:12:57 ULASThttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry36517<p><object height="340" width="560"><embed height="340" width="560" src="http://www.youtube.com/v/pE5CfjocAB4&amp;hl=en&amp;fs=1&amp;color1=0x006699&amp;color2=0x54abd6" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" /></object></p> <p>minii nuheduud tanda ene duugaa zoryuulja bainabdii<br />yee buyanto alagui hongor haluun naranda huniin senher harada<br />ene manai gazarta buryad daidata<br />zaluu seber basgaduud bugdoore yanhaduud<br />hubuuduud uhaatai ajalgui huudag gertee<br />tom yehe darganuud hun buhen oroduud<br />ugendo berhetei unendo mehetei<br />yataraa shuyanabshi yataraa xatarnabshi<br />manai ulaan ude hoto barhirnaa haranabshi<br /><br />manai ulan ude hoto barhirana haraanabshi<br />buryad hubuud nugeltei buhii orod hamgatai<br />yume hehe zalhuutai nu turel helee martahai<br />mangad nere abanhai medehe durshal ugii iim goyoor yun muuhai<br />hen shamda tuhaldag hen shamda haruuldag<br />hen shamda uuriingu holoogoor duugaa duuladag<br />naaguur saaguur hariish unen bederiish<br />tengerideshyee unen baihaguiee<br />xaraarai huuba aradai nyusa<br />buryadai nulims arshaarai<br />nyutagnai shangaar uilana shagniish<br />suuglarai shadal turgoorai<br /><br />rossii uhaar oilgohgui etigehe shaldalgui bide usoon zon<br />oilgooroi seheer bodooroi bi uuruu<br />uuriinguu ugeer shamda unehooro<br />nyusa tobshoo huuroob<br />beye buu umooroo unen zurhuuroo<br />uuriingoo bodolooroo huh tengeriin doro<br />tuuhee dotor oroob oroldonob oloor<br />doromjolnob oroi uluu orod boloob<br /><br />yee hoyer garaa deeshee urgehede namda tuhalnash yundeb gexedee<br />bishni buryad soyoliiye urgeneb bishni yoho zanshalaa gamnanab<br />buryad shuhan minii dotor buryad bodol oilgiish zuboor<br />buryad ug garbaltai bainab buryad oronoo bi magtanab<br />xaraarai huuba aradai nyusa<br />buryadai nulims arshaarai<br />nyutagnai shangaar uilana shagniish<br />suuglarai shadal turgoorai<br /></p>http://horidoimergen.blog.gogo.mnhttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry36517Tue, 25 Aug 2009 18:45:07 ULASThttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry31608<strong><span style="color: #ff0000;"><span style="color: #000000;"> Монголын тусгаар тогтнолын тэргүүн зэргийн зорилт нь бүх Монгол үндэстнийг нэгтгэж хүчирхэг Нармай Монгол улсыг байгуулах явдал мөн. Манай Монгол улс жинхэнэ утгаар тусгаар тогтнож хөгжье гэвэл бүх Монгол Туургатныг хамрах явдал. Одоогийн тусгаар тогтносон Монгол улсаар зогсохгуй. Ингэхийн тулд Дэлхийн Монголчуудын ариун голомт болсон Монгол улс нь бүх монголчуудыг өөртөө эдийн засаг, соёл, шашин, улс төрөөр үлгэрлэн дагуулах ёстой. Олон зууны баялаг түүх, зан заншил, уламжлалаа сэргээж үндэстний хувьд нэгдмэл байдлаа үеийн үед хадгалан үлдэх цорын ганц зөв зам нь жинхэнэ ёсоор тусгаар тогтносон Нармай Монгол улс байгуулах явдал мөн! Монголын язгуурын үндэстний үзэлтнүүдийн өмнө тавьсан зорилго ямар их чухал, хүнд бэрхийг онцлон нийгмийн дэвшил нь алгуур, өөрчлөн хувьсах замаар явагдах ёстойг анхаарч, ирээдүйд итгэх гүн бат итгэлтэй, идэвхтэй зарчим баримталан зоригтой шийдмэг байхын чухалыг энд тэмдэглье!!! Урагшаа бүх дэлхийн монголчуудаа!</span> Орон бүхний монголчууд нэгдэх</span></strong><strong style="color: #ff0000;">т</strong><strong><span style="color: #ff0000;">үн! </span></strong><br />http://horidoimergen.blog.gogo.mnhttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry31608Thu, 25 Jun 2009 10:33:00 ULASThttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry31789<p>&quot;Бид Назарбаевын адил өөрийн үндэстнээ цуглуулах эрхтэй&quot;. 2003, Зохиогч Болд, &quot;Ноцтой Мэдээ&quot;.<br /> Оршил:-Даяарчлалаар далимдуулан &quot;түр байрлах&quot; дүрвэгсэд, тариачид, ажилчдын дүрийг эсгүүлэн Монгол Улсад харийнханыг үүрд суурьшуулах тухай асуудлыг тавьбал нь бид өөдөөс нь өөрсдийн ах дүүсийг харийн нутгаас авчрах асуудлыг сөргүүлэн тавьж &quot;даяарших&quot; ёстой. Монгол улсын дэлхийд 18-т орох уудам нутаг маань зарим хэт шахалдаж, хэт халууцаж байдаг болон жижиг нутагтай том хүсэлтэй үндэстнүүдийн хараанд их өртөж байгаа бололтой. Өвгөдийнхөө нутгийн ихэнхийг алдсан бидэнд одоо харийнханд илүүчлэх сөөм ч газар байхгүй.<br /> &quot;Ноцтой Мэдээ&quot;: -Сүүлийн үед даяарчлал гэж их ярих болжээ. Ер нь энэ үйл явдалд манай улс яаж оролцвол зохистой гэж та үздэг вэ?<br /> Болд: -Нэг их даян дэлхийд санаа зовсон хүмүүс монголоор дүүрч, тэд өдөржин даяарчлал, гэж ярьж, бүүр далайлгах аястай болж. Гэтэл даяарчлалын пянг даахгүй байж мэдэх үндэстэндээ санаа зовогчид ховор. Уг нь даяарчлал монголоор дутахгүй. Мэдээлэл, эдийн засгийн даяарчлал тэртэй тэргүй жам ёсоороо явж байна. За тэгвэл тэр даяарчлалд нь бид өөрийнхөөрөө, генийн фонд, хүний нөөцийн төлөө оролцьё. Яаж? Бид чинь ердөө 2.5 саяулханаа биш шүүдээ. Оросод бараг сая, Хятадад 5 сая гаруй монгол хүн байна. Түүнээс гадна Афганистанд 5 сая гаруй Хазара гэх хүмүүс байгаагын 2.5 сая нь цэвэр монгол цусных. Энэ талаар би судалгаа хийж үзсэн. Цагаадайн эзэнт улсыг задрахад эх монгол нутаг руугаа буцах замдаа Афганистаны нутагт бөөгнөрөн саатаж өдүгээг хүртэл тэнд суурьшиж буй тэдний түүх их гашуун. Англичуудын гар хөл болсон пуштун нарт хядуулж байсан ч, зөвлөлт-афганы дайнд зөвлөлтийн цэргүүдийг бусдаас түрүүлж Хазаражатад ялж эрэлхэг гэдгээ харуулсан хүмүүс.<br /> &quot;НМ&quot;-Таныхаар даяарчлалд Монгол үндэстнээрээ нэгдэн оръё гэж бодьё. Өнөөдөр өвөрмонголоос бусад нь монгол хэлээ мартсан шүү дээ. Хэрэв Хазар мэтийг нэгтгэвэл хэл шашны том ялгаа гарах биш үү?<br /> Болд- Шашны хувьд. Өөрсдөө харийн, буддын шашинд орчихсон байтлаа манайхан харийн шашнаар бие биенээ айлгах хэрэгүй. Ирээдүйд монголчууд харийн шашнуудаас бүрэн татгалзаж, зөвхөн монгол хүн шүтэх, үндэсний шашинтай болох хэрэгтэй. Хазарууд 16-р зууныг хүртэл цэвэр монголоор ярьж байсан гэдэг. Зуун жил өнгөрөх тутамд тэдний монгол үгсийн сан 10%-иар цөөрч иржээ. 19-р зуунд пүштүнчүүд манай хазаруудын 60%-ийг алж устгасан. Пүштүнчүүд олзлогдсон Хазаруудын нөхөр, эхнэр, хүүхдүүдийг салган өөр өөр айл, омогууддаа байлдааны шагнал болгон өгч байсан. Гэвч 700-800 жилийн турш зөвхөн түрэг, персүүдтэй зэрэгцэн амьдарч ирсэн хазаруудын хэлэнд өнөөдөр нялх, толгой, алга, хавирга, улаан, оочих, тутаах зэрэг монгол үгс 10% байгаа бол түрэг үгс 10%, үлдсэн 80% нь перс байна. Бидний адил бас харийн шашинд гүн орсон Хазарууд одоо -шашин бол аврал биш-гэдгийг бас ойлгож эхэлжээ. Тэдний гол итгэл найдвар нь үндэстний үзэл болж эхэлжээ. Дашрамд хэлэхэд, морьны хазаар гэх үгийг монголчууд байнга хэрэглэж байсан нь нутгийн персүүдын хазара буюу 1000-т гэх үгтэй ижил сонсогдож байснаас үүдэн тэднийг Хазара хэмээн нэрлэсэн байж мэднэ. Бас нэгэн зүйл. Хазаруудыг монгол цэргүүд болон нутгын эмсийн хоорондоос үүссэн гэж их бичдэг. Тийм ч хазарууд бий байх. Гэтэл тэдний нилээд нь цэвэр монгол царайтай байгааг яаж тайлбарлах вэ? Миний бодлоор, энэ нь харийн нутагт цэрэг эрсийг удаан хугацаагаар байлгахын тулд монгол нутгаас тэдний ар гэрийнхэнийг аваачдаг байсантай холбоотой юм. Афганистанд хазаруудаас гадна могол гэж баруун монгол аялгаар ярьдаг хүмүүс бий. Одоо тэдний дөнгөж 200-300 нь монголоор ярьж байна гэнэ. 40-өөдхөн жилийн өмнө тэдний 40000 нь монголоор ярьж байсан гэдэг. Дандаа дайны хөлд дүрвэж явсаар хүүхдүүд нь битгий хэл томчууд нь ч хэлээ мартжээ.<br /> &quot;НМ&quot;: -Та Монгол үндэстнийг нэгтгэх үзэл санаандаа их үнэнч яваа бололтой. Үнэхээр нэгтгэхэд хүрвэл газар нутаг маань хүрэлцэх болов уу.<br /> Болд: -Эцэг өвгөдийнхөө нутгийг бусдад бэлэглэж үлдээгээд, буриад, өвөрмонголчуудыг Монгол улсад авчрах тухай яриа байж болохгүй. Буриад, Өвөрмонгол байгаагүй бол бид Орос, Хятадтай шууд нүүр тулна. Эд нар маань оршин амьдарч байгаагаараа биднийг харийн хүмүүсээс нилээд хэмжээгээр халхлан байгаа гэсэн үг. Зөвхөн, харийн нутагт хувь заяаны эрхээр үлдэж хоцорсон хүмүүсийн үр садыг аажмаар эргүүлэн суурьшуулах боломж, шаардлага, ёс суртахууны үүрэгийн тухай ярьж байна. Ялангуяа, тушаал авч харь холын орнууд руу явсан цэргүүд, тэдний гэрийнхэний үр садын хувьд.<br /> Энд нэгэн зүйлийг онцолж хэлъе. Дайны улмаас олон мянган хазарууд Афганистанаас дүрвэн гарахад дэлхийн олон орон хүлээн авсан. Гэтэл мах цусныхаа тасархай тэднийгээ Монгол Улс огт хайхраагүй. Өлсгөлөн, ядууралд нь нэг ч шуудай гурилаар туслаагүй. Үүнд дэлхийд олон хүн гайхсан байх. Газар бол зөвхөн одоо амьдарч байгаа үеийнхэний өмч биш. Газар бол хамгийн ирээдүйд төрөх үе үеийн монголчуудын өмч. Мөн эх нутагтаа эргэж ирж чадаагүй монгол цэргүүдийн үр садад ч хүртэх өмч байж магадгүй. Хазаруудыг бүгдийг авчрах тухай хэн ч уриалахгүй. Хазара гэх хүн бүр монгол гаралтай гэж гэнэн бодож бас болохгүй. Тэдний зөвхөн монгол царай зүсээ хадгалж үлдсэн бөгөөд өөрсдийгөө зөвхөн монголчуудын үр сад гэж үздэг хэсэгтэй л бид ярих ёстой.<br /> Казакстаны ерөнхийлөгч Н.Назарбаев Зөвлөлтийн бүгд найрамдах улсынхаа хүн амын дөнгөж 38%-ийг эзэлж байсан казак үндэстний үр садыг энд тэндээс цуглуулсаар байгаад одоо 70-иас давуулчихаад цааш явж байна. Герман, Турк, Орос зэрэг олон орон өөрийн үндэстний хүмүүсийг харийн нутгаас авч байна.<br /> Даяарчлалаар далимдуулан дүрвэгсэд, тариачид, ажилчдийн нэрээр харийн үндэстнийг монголд суурьшуулах тухай асуудлыг тавибал нь бид өөдөөс нь өөрсдийн ах дүүсийг авчрах асуудлыг сөргүүлэн давьж бид даяарших ёстой.<br /> &quot;НМ&quot;: -Хазарууд бас манайхан шиг өгзгөндөө хөх толботой төрдөг үү?<br /> Болд: -Хөх толботой болгоныг бидэнтэй гарал үүсэл нэг гэж үзэж болохгүй. Хөх толбо чинь хүний л нэг шинж болохоос биш угсааг тодорхойлох зүйл биш. Хөх толбогүй үндэстэн ховор. Бүүр африкт ч бии. Сүүлдээ улс төрийн толбо болж хувирсан. Харин хөх толбо мэтийг ярьж гэнэн монголчуудыг уяраах оролдлого их явагддаг болсон. Эцэст нь хэлэхэд, монгол үндэстэн биологын насжилтаараа дэлхийд залуугаараа байгаа цөөхөн үндэстний нэг. Үүнийг &quot;халзрал&quot;-ын онолоор нотолдог. Залуугаараа битгий хэл өтөлсөн хойноос ч монгол эрчүүдийн толгойны үс халзрах тохиолдол маш ховор тохиолддог гайхалтай байдал бол үүний нэг нотолгоо гэж үздэг.</p> <h1>2003, Зохиогч Болд, &quot;Ноцтой Мэдээ&quot;.</h1> <p> </p>http://horidoimergen.blog.gogo.mnhttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry31789Wed, 17 Jun 2009 22:39:04 ULASThttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry14142Өвөг дээдсийн минь үлдээсэн газар шороо өндөр сайхан уулс, өргөн тунгалаг гол мөрөн, өтгөн хөвч шугуй, үржил шимт хөрс мину!… Өвөг дээдэс минь мянга мянган жилийн турш Тандаа шингэж, газар шороо, уул ус болон хувираад бидэнтэйгээ зэрэгцэн оршиж байна.<br /> Өвөг дээдэс минь Эх орон болж тэднийхээ ариун бие цогцсоос бүрдсэн нутгийг л бид эх орон гэж нэрлэмүү. Энэ уудам газар шороон дээр Чингис хаан алхалж мөнх тэнгэрийг нь ширтэж Онон мөрний уснаас амсаж, бас Мандухай сэцэн хатан хүлэг мориндоо дөрөөлж, хээр талынхаа тоосыг босгон давхиж Занабазар хойчийн түмэн үеийнхээ төлөө бясалгал үйлдэж Дөрвөн уулаа хайрлан шүтэж Цогт тайж өвс ногоон дунуур явж Равжаа гүн шөнөөр толгодын нь оройд сууж, Чингүнжав хөвч шугуйн дунд гөрөөлж явсан.<span id="more-1118"></span> <p>Сүхбаатар цантсан сормуустай нүдээр өвлийн уулсыг ширтэж, Нацагдорж шүүрс алдаж моддын мөчрийг нь илбэсэн! Аяа аугаа их газар шороо минь! Аугаа их Монголын хөвгүүд минь ! Эдүгээ цөм эх орныхоо алтан хэвлийд нойрсон, Эх орон болон хувирчээ.</p> <p>Амьдарч, гэмцэж, бодож, шаналж явсан бүхэн нь Монголынхоо төлөө гэсэн нэгэн үзүүрт сэтгэлээр өөр өөр зуунд, өөр цагт амьдарсан тэднийг нэгтгэж, үлэмжийн их үйлс бүтээлгэсэн юм. Эх орон минь зөвхөн газар шороо, гол мөрөн бус түүх домог уй гашуу, ялалт, эмгэнэл. Равжаагийн бүтээсэн шүлгүүд. Шаравын зураг. Дамдинсүрэнгийн “Хэнтийн өндөр ууланд” аялгуу намар намрын тариа, тэр их ургацыг хураасан олон түмний хөлс хөдөлмөр, малчны цагаан гэр, жил жилийн төлийн дуу, хаврын салхи юм.</p> <p>Үр хүүхэд минь хар нялхаасаа эх орноо бие сэтгэлдээ тээж сургууль, ээж, багш нараа мөр зэрэгцэн суух бяцхан андаа бас сурах бичиг, суудаг ширээ сандал, ангийнхаа цонх, цонхоор харагдах улиас, улиасны мөчир бүхэн, мөчир дээр нь суух бяцхан болжморыг. хүртэл Эх орон гэж ойлгосон цагт л бидний оюун санааны амьдрал эхлэх буюу.</p> <p>Эртний их сүмийн туурь, энэ сум хийдийг яагаад нураасан, хэрвээ алтан ганжир нь үүрийн туяа өглөөний наранд гялалзаж, сүр жавхлант 700 гаруй сүм хийд, монгол нутаг даяар сүндэрлэж мөргөл өргөлийн дуун эгшиглэж байсан бол… гэсэн бяцхан гуниг, боргоцой жаахан үрсийн минь цээжийг эзэмдэж, төрөлх нутгийнх нь уулсад бугын дуу цуурайтаж ахуй цаг дор бид гоо сайхныг цээжний гүндээ мэдэрнэм.</p> <p>Монгол орныхоо төлөө харийн дайсантай тулалдаж, эцсийн мөч ирэхэд дайсандаа амьдаар баригдахгүй гэж элгэн дороо гранат тэсэлсэн Даваадорж, Тэгшээ нарын баатарлаг зориг, Халхын голоор Эх орон руу минь довтолсон дайсны эрлэг нь болж, алаг морьтойгоо хүн ардын зүрх сэтгэлд мөнхөрсөн Дандар.</p> <p>Норовбанзадын дуулсан уртын дууны уран нугалаа, өвлийн шөнөөр эмгэн ээжийн ярьсан үлгэр, бударсан цасан дундуур хөтлөлцөн алхах охид хөвгүүд цөм Эх орон юм. Морио усалдаг булаг шанд, бутанд хярсан туулай, ялаа шумуул, цагаан дэрс, Явуухулангийн хайр, Чойномын хилэн, Цэдэндоржийн санаашрал, ээжийн минь мөргөл залбирал ч Эх орон юм.</p> <p>“Өвөг дээдсээсээ бид Эх орноо хүлээж авсан, үр ачдаа хүлээлгэж өгнө!…” арван естэйдөө бичсэн энэхүү шүлэг минь цээжний гүнд үүрэндээ хоргодсон шувуу лугаа адил торниж, өдгөө зүрх бүхэн рүү ниснэм. Аяа, Эх орно минь та баатруудын өлгий буюу. Шуурган их тулалдааны дундаас Зэв, Сүбээдэй, Зэлмийн дуулга<br /> нь гялалзаж, алтан наран адил бамбай нь үзэгдэн, үе үеийн баатрууд болох Цогт тайж, Мандухай, Чингүнжав, Сүхбаатар, Амарын дүр торх сүүмэлзэн үзэгдэхэд өр зүрхэнд цог хийморь бадарнам.</p> <p>Юуны төлөө тэд минь амь үрэгдсэн билээ?!…. “Цогт тайж үхэвч, Монгол улс үлднээ…” гэсэн гайхамшигт үгс, үхлийн нь эцсийн агшнаа яруу найрагч-баатар түүний амнаас гарахад монгол хүний нулимс яахин эс урсана?… Баатрууд явж, монгол улс үлджээ. Тэд монголоо үлдээгээд, өөрсдөө явжээ. Мянга мянган жил<br /> ийнхүү монголынхоо төлөө үхэж чадсан баатруудын чин зориг, оюун билэг, амь насан дээр Эх орон минь тогтнож, цэнхэр уулс минь бидэндээ хүрч ирсэн юм.</p> <p>Эрин зуун бүрээс хэн нэгэн суу билэгтэн тодорч, XҮII зууны жинхэнэ монгол хүн нь Занабазар, XIX зууны гайхамшиг нь Равжаа болном. Тухайн зууных нь хүмүүс монголын оюуны ертөнцийн бахархал болсон Занабазар, Равжаа нарт шингэн үлджээ гэж бодоход Равжаагийн шүлгээс амьдарч Шагсан цаг үеийнх нь бүхий л зүрхний лугшилт сонстном.</p> <p>Аугаа их Чингүнжавын үхэл бол жинхэнэ ялалт байлаа. Италийн Жордано Бруно үзэл бодлоосоо няцсанд орвол үхсэн нь дээр гэж үзээд, түүдэг гал дээр<br /> шатсан. Тэрээр дүрэлзэн бадарсан гал бодохдоо хүн төрөлхтний ялалт, хүний сэтгэлийн ялагдашгүйн<br /> дэлхий дахины нэгэн алхам байлаа.</p> <p>Эрнест Хемингуэй:<br /> “Хүнийг алж болно, ялж чадахгүй” гэжээ. Эх орныхоо эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө эрслэн боссон Чингүнжавын үхэл бол хүн төрөлхтний түүхэнд хэзээ ч мартагдашгүй үйл явдал юм. Оюунт хүний зүрх сэтгэлд багтамгүй аймшигт тамлалтыг тэр даван гарч, хүний ялагдашгүйн ид хавыг харуулсан юм. Манж нар түүнийг эх орноо өмгөөлөн боссоных нь хариуд харь нутагт аваачиж, зоосны нүхээр сүвлэж алсан ч,<br /> Чингүнжавыг бид зуун зууны турш өчүүхэн ч мартсангүй.</p> <p>Улайссан төмөр зоосыг арьс махан дээр нь тавьж, зоосны нүхээр шатаж хиншүү ханхалсан мах нь гарч ирэхэд огтлон хясаар үхүүлсэн үзэшгүй муухай тамлалыг давж, үнэн ялахад итгэсээр үхсэн Чингүнжав мину! Түүнийг минь яаж үхсэнийг гагцхүү мөнх тэнгэр л гэрчилнэ дээ!</p> <p>Эх орон, элгэн нутгаасаа хол, санаж сарвайх нэг ч хүн дэргэд нь үгүй цагт ирсэн аймшигт үхэл нь, зоригт эрийг нугалж чадаагүй ээ! Чингүнжавын үхлийг үеийн үед санаж, үргэлж залбиран явах нь бидний ариун үүрэг ээ! Уншигч та ганц хором ч бол хуруугаа лааны дөлөн дээр барьж зогсох гээд үз дээ!… Чингүнжавыг тарчлаасан зоосыг өөрийнхөө биен дээр тавилаа гэж төсөөлөн бод доо! Хүнийг тарчлаан зовоох сэтгэшгүй бузар аргыг сэдсэнээрээ Манж нар оюуны үлэмж доройтолд орж, хүн биш араатан шинжээ илчилсэн бол, тийм аймшигт цаазыг тэсэн давж, Эх орноо худалдалгүй үхсэнээрээ Чингүнжав монголын ард түмний эр зориг, тэвчээр, үзэл санааны туг болсон юм.</p> <p>Түүний үхэл нь Бруногийн гавъяатай эн тэнцэх бөгөөд, хүний ялагдашгүйн дуулал юм. Занабазарын бүтээл туурвил, Чингүнжавын үхлээр бидний монголчууд хүн төрөлхтний оюун санааны хамгийн дээд төвшинд хүрснийг нотолсон юм. Хэдийгээр Чингүнжав нь Өндөр гэгээн шиг урлагийн суут бүтээл туурвиагүй ч түүний чин сэтгэл, чин зориг нь түүний үхэл, түүний ялалт нь хүний оюун санааны оргил туурвил, бидний зүрх сэтгэлийг эгнэгт хөндөх үйл явдал юм.</p> <p>Ийм л хүмүүс амьдарч, тэмцэж явсны үрээр Монгол минь үр ачдаа хүрч ирсэн юм. Бидний өвөг дээдэс бол Чингис, Занабазар, Чингүнжав, Равжаа, Мянгат гэж бодоход зүрх сэтгэлд өөрийн эрхгүй омгорхол төрнөм. Тэд монгол улсыг бүтээлцэж, Монгол улсыг урлагийн бүтээл шиг туурвисан юм.</p> <p>Эх орон минь Цаст Алтай, сүрлэг Хэнтий, униарт Хангай, шаргал говь, цэнхэр тал төдийгүй, Чингис, Занабазар, Чингүнжав, Равжаа, Мянгат, Мандухай, Сүхбаатар хэмээх ойлголтод сүрднэм. Тэдний бидний оюуны амьдралын салшгүй хэсэг болж, зүрх сэтгэл минь оршиж байна.</p> <p>Иймээс ч би, улс орныхоо хувь заяаг бус, амиа бодсон хүмүүст “өвөг дээдэс чинь та нарыг хаа нэгтээгээс харж байгаа шүү” гэж хэлсэн юм. “Эрт орой хэзээ нэгэн цагт ертөнц дахины тооцоо ирнэ” гэсэн мөр шүлэгт минь буй. Нүгэл бүү үйлд, үр хүүхэд минь! Энэ бол Чингүнжав, Занабазар, Равжаагаа доромжилсон хэрэг болно.</p> <p>Тэд олон зууны өмнө бидний төлөө амьдарч, үхэж чадсан учир, өнөө бид Эх орныхоо газар шороон дээр сэтгэл бардам алхах эрхтэй байгаа юм. Алс тэртээх 1921, 1930 онд ч бидний өмнөөс л буудуулж байсан. Бидэнд амьдрах эрх олгоод өөрсдөө одсон алтан сайхан өвгөд минь!</p> <p>Бодоо, Данзан, Амар, Лосол нар минь! Тэдэн шиг мянга мянган хүмүүс минь монголоо бидэнд үлдээжээ. Үе үеийнхний бүтээл туурвил болсон Эх орныхоо хөрс шороон дээр алхахдаа, эцэг дээдсээрээ бахархахгүй, тэднийхээ үйл хэрэгт үнэнч зүтгэхгүй бол хүн болж төрсний учир юу билээ.</p> <p>Монгол улсын тусгаар тогтнолын төлөө мятаршгүй тэмцэгч Манлай ван Дамдинсүрэн гамингийн шоронд насан эцэслэхдээ “дайсанд муугаа үзүүлэхгүй, босоогоороо үхнэ” гээд хана түшиж таалал төгссөн агшинг санагтун!</p> <p>Итгэл алдрах бүрдээ би Монголын гайхамшигт баатруудыг санадаг юм. Тэндээс бэрхийг давах хүч<br /> тэнхээ авдаг юм. Аль эрт орчлонгоос одсон хэрнээ, хэдэн зууны дараа ч амьдарч буй бидэнд тэмцэх, бүтээх урам хайрладаг өвөг дээдэс минь -Эх орон мину! “Өвөг дээдсээсээ бид Эх орноо хүлээж авсан Үр ачдаа хүлээлгэж өгнө!</p> <p>Туг, сүлд, тусгаар тогтнол<br /> Тулгын гурван чулуу<br /> Тулсан голомтоо<br /> Өвөг дээдсээсээ бид хүлээж авсан.<br /> Үр ачдаа хүлээлгэж өгнө!<br /> Алтай, Хангай, Говь талаа чулуу бүхэнтэй нь<br /> Өвс ногоо шорооных нь ширхэг бүхэнтэй<br /> Алтан нар, мөнгөн сарыг тоолохын аргагүй од мичидтэй нь<br /> Хөвсгөл, Увс, Буйрыг усных нь дусал загас бүхэнтэй нь<br /> Өвөг дээдсээсээ бид хүлээж авсан.<br /> Үр ачдаа хүлээлгэж өгнө!<br /> Гал, ус, газар шороогоо<br /> Гардаж авсны учир бид<br /> Ганц бус, түм түмэн амиараа дүйж хамгаалсан<br /> Галдан бошигт, ван Мaгсaржав<br /> Илдээ далайж, босоогоороо нөгчсөн эрс<br /> Идэрхэн насандаа монголоо аварсан Сүх<br /> Ахиж олдохгүй эх орныхоо эс ширхэг бүхэнд<br /> Алтан амь, хүсэл хайраа шингээсэн!<br /> Эх орон, хойч үеийнхээ төлөө<br /> Энэ бие, өвөг дээдсийн тангарагийг давтнам…”<br /> Аль эрт бичсэн дээрх шүлгээ нэхэн санаж, Нижигнэх тулалдаан дунд соёмбот тугаа өргөсөөр насан эцэслэсэн Цогт хунтайжийг бодоход үеэс үе дамжсан үл мөлхөх, үл тасрах нэгэн холбоос буйг санаж, зуун зууны турш юуны төлөө яах гэж баатар эрс амь эрсдэж явсны учир тодрон, тэд байгаагүй бол Монгол байхгүй гэдэг ганцхан үнэнд хүрнэм.</p> <p>Чингүнжавын үед Халхын ноёд тарган морио унаж, торгон дээлээ өмсөж хээр тал, уул толгодоор давхиж, Манжийн хааны хайр хишгийг хүртэн эд баялаг, хэргэм зэрэгтээ умбаж суухад шадар ван яагаад тэмцэн босов оо? … Тэр бусдын адил амар жимэр амьдарч, насан эцэс болохыг хүсээгүй гэж үү? …? Хүссэн! Гэвч тэр амьдрах хүслээ, өөрийгөө ялж, үйл хэрэг нь бүтэхгүй болоход юунд хүрэх, яаж үхэхээ мэдсэн ч няцаж буцалгүй боссон юм.</p> <p>Түүнийг Монголынх нь хувь заяа тарчлааж, тэр аугаа их хайр, шаналалынх нь дэргэд хувийн зовлон хийгээд ойр дотныхны зовлон, магадтай ирэх үхэл юу ч биш болсон юм. Улс орон ард түмнийхээ хувь заяаг өөрийн амьдралаас үлэмж дээгүүр тавьж, зөвхөн өөрөө төдийгүй ээж, эхнэр, үр хүүхэд нь ч хохирсон билээ.</p> <p>Өдгөө Чингүнжав үгүй ч, бидний сэтгэлд үргэлж бодогдож, амьдрахын дээд утга учрыг өгүүлнэм. Хэдэн зуун жилийн турш хүн ардын зүрхэнд хоногшиж, монгол хүн бүхэн түүнийг өөртэйгээ цуг авч явнам. Нэг л хүн шүү дээ. Гэхдээ тэр нэг хүн л бүх хүний дотор оршиж, зуун зууны турш найрагчийн зүрхийг эзэмдэж байна…</p> <p>Чингүнжав бидний бахархал, уй гуниг хүсэл мөрөөдөл, эр зориг, хайр ялалт болжээ! Аяа Эх орон минь та, сайн эрсийн зүрхний гал, сайхан хүүний тунгалаг нулимс, өвөг дээдсийн минь залбирал, түмэн үеийнхний амь нас, баатрудын гэрээслэл, үл цөхрөх итгэл, үл унтрах хүсэл, үл ялагдах зориг, үл буурах хайр дээр оршном. Эх орон минь, миний хувьд өнө эртний говь, цаст цагаан оргил. Чингис хаан, эмгэн ээжийн үлгэр, Чингүнжавын үхэл, эртний сүмийн туурь, Алтан-Овоо, Цэдэндорж багшийн минь шүлгүүд, хээрийн толгод, Наранбулаг минь юм.</p> <p>Эх орон минь миний хувьд Занабазар, Мандухай сэцэн хатан, Равжаа, Нацагдорж, Заваа Дамдин, эмгэн ээж минь юм. Эх орон минь, миний хувьд ингэний буйлах дуу, толгодын дунд төөрсөн янзага, өрх дэрвэсэн салхи, Торой банди, гэрийн хоймор суух аав, үнээ саах ээж, мэгзэм унших хүү Гангабаатар минь юм.</p> <p>Аяа, Эх орон минь, Эхний болоод эцсийн дуу минь, уй гуниг, баяр баясгалан минь, энэ дэлхийгээс би явж, та үлдэнэ. Бид бүгдээрээ явж, та үлдэнэ. Бидний үр хүүхэд ирж, ач үрс минь ирж тэд бас буцсан ч та үлдэнэ. Та үеийн үед цаст цагаан Алтайгаа гялбуулан Хөвсгөл, Увс, Буйрын гүн цэнхэр нуураа мэлтэлзүүлэн, үр ачийг минь үдэж, угтсаар байх болно. Өөр Нацагдорж, шинэ Занабазар, суут их Чингис дахин төрнө.</p> <p>Тэд, танд минь хүчээ өгнө. “Үхнэ гэж би айхгүй, мөнхөрнө гэж бүр ч горьдохгүй”. Гэхдээ Монгол минь үлдэнэ. Монгол минь байсан цагт Чингис хаан, Занабазар, Мандухай сэцэн, Равжаа, Нацагдорж цөм байх болно. Би монголдоо өвөг дээдэсдээ хайртай байсан. Хайртай гэж хэлэх амархан. Хайрыг амь нас, зүрх сэтгэлээрээ төлдөг юм. Өвгөд минь цөм монголынхоо төлөө үхсэн.</p> <p>Монгол минь үлдсэн! Монголдоо тэд минь шингэсэн! Монгол бол Чингис юм.. Чингүнжав юм. Занабазар, Мандухай сэцэн, Цогт хун тайж, Сүхбаатар юм гэж дахин давтан хэлнэм. Монгол гэж юу юм бэ? гэвэл намайг төрүүлж, цагаан сүүгээ хөхүүлсэн ээж минь юм. Өөр ээж надад үгүй. Аав минь гэж хэлнэм. Өөр аав надад үгүй. Надад ганцхан аав, ганцхан ээж, ганцхан эх орон бий.</p> <p>Хэтэрхий сайн мэддэг юмныхаа тухай ердөө юу ч мэддэгүй гэсэн үг бий. Аугаа их монголынхоо тухай би юу мэдэх билээ. Юу ч мэдэхгүй. Тэр бол тэнгэр шиг хязгааргүй, тэнгис шиг гүн ойлголт юм. Дэлхийн мэргэдийг би гайхан биширдэг ч дэргэд нь өссөн аав, ээжийнхээ сэтгэл, оюуны чанад хүрч чадаагүй. Хэрвээ хүнд амь нас гэж буй аваас, тэр нь Эх орон буюу.</p> <p>Хэрвээ хүнд мөн чанар гэж буй аваас, тэр нь Эх орон буюу. Гэрийнхээ тооноор тэнгэрийг нь эхэлж харсан, гэгээн тунгалаг Монголдоо би ирсэн. Монголдоо шингэнэ. Монгол хүн хэзээ ч хувийн өмчтөн байгаагүй. Яагаад гэвэл бүх дэлхий түүний өмч байсан. Хөх тэнгэр ч түүний хөрөнгө юм. Уулс, толгод, гол ус, өвс ногоо, ая дуу, гэрэл гэгээ, чулууд, одод цөм түүний өмч!…</p> <p>Өмнөдийнхөн гэр дэх хогшлоо өмч хөрөнгө гэж байсан бол монгол хүн гадаах малаа өмч гэж байсан ч, хэрэг дээрээ мал нь түүний байгальтай харьцах харьцаа, хөдөлмөр, амьд ертөнцийг дээдлэх хайр, байгаль дэлхийгээ бишрэх үзэл юм. Өмчгүй болохоороо шунах сэтгэл бас байсангүй.</p> <p>Энэтхэг хүн үхрийг дээдлэх сэтгэл нь аугаа их нинжин сэтгэлийн илрэл, байгалийг дээдлэх, амьтныг энэрэх сэтгэл байдаг бол монгол хүний таван хошуу малдаа хандах сэтгэл нь мөн тийм хайр, ертөнцийг ойлгох, хүндэтгэх, түүний харьцах “сургууль” билээ.</p> <p>Бидний хувьд хөөрхөн цэнхэр ишиг, хүлэг сайхан морьд Эх орон юм. Ишгийг энэрэх сэтгэлгүй хүн, эх орноо хайрлах нь худлаа! Сайхан морьд хараад сэтгэл нь сэргэдэггүй хүн, сайхан уул хараад баярлах нь ховор!</p> <p>М онгол хүний хувьд толгодын цаана ингэ буйлах, уулан дээр хүлэг үүрсэх нь ертөнц дахины аялгуу юм.<br /> Хэзээ ч эд хогшилд сэтгэл нь хүлэгдээгүй учир, монгол хүн эрх чөлөөтэй байж цаглашгүй сэтгэлгээний урлагт хүрсэн юм. Тэдний таньж мэдсэн гоо сайхан нь үүрийн туяа шиг, оддын гялбаа шиг, зөн билэг шиг, анхны хайр шиг Эх орон буюу.</p> <p>Эх орноос минь тусдаа дэлхий гэж үгүй. Аугаа их Гималаи, Номхон дөлгөөн гадаад далай, санчир гаригч эх орны минь үргэлжлэл. Эх орны минь эхлэл сэтгэлд буй. Гэвч сэтгэл минь хязгааргүй учир Эх орон минь төгсгөлгүй. Өвөг дээдэс минь, дэлхийн талыг хүлэг сайн морьд, ирт сэлэм, эр зоригоороо эзэгнэж байсан бол, ур ач нь ертөнц дахиныг нигүүлсэнгүй сэтгэл, гоо сайхан, цаглашгүй гүн сэтгэлгээгээр эзэгнэх болно.</p> <p>Аяа, Эх орон минь та, тулалдааны цагт зэвсэг минь билээ<br /> Ариун ерөөл тань далдаас эгшиглэн ялахын зөн татнам.<br /> Аяа, Эх орон минь та ядрахын цагт сүүлчийн тэнхээ минь билээ.<br /> Алтайн уулс тань үл алдрах ертөнцийн хүчээ надад өгнөм.<br /> Аяа, Эх орон минь та харийн хәл дээр хөрвүүлшгүй баяр минь билээ.<br /> Аяархнаар хуран хурсаар намрын бороо шиг шаагинам.<br /> Аяа, Эх орон минь та амьд явахад цорын ганц шагнал минь билээ.<br /> Алтан цох, шөнийн салхи, таны гол мөрнөөс дээд шагнал надад үгүй<br /> Аяа, Эх орон минь та миний дундаршгүй баян эрдэнэсийн сан билээ.<br /> Аглаг уулс, хөвч их ой, жигүүртэн шувууд чинь орчлонд намайг хамгийн баян болгоном.<br /> Аяа, Эх орон минь та, миний ирээдүйн тухай төсөөлөл, мөнх тэнгэрийн гэрч билээ<br /> Ард түмэндээ өргөх дууны мөр, шүлгийн номуудын минь нэр билээ.<br /> Аяа, Эх орон минь та, миний ухаарлын гэр, өчигдрийн алдааны шүүгч билээ<br /> Ашид өөрийгөө ариутган, таныхаа гол ус шиг тунгалаг үлдэхсэн гэж яарнам.<br /> Аяа, Эх орон минь та, хаврын гэгээн өглөө, зуны үдшийн дуу минь билээ.<br /> Атаатныг дарсан өвөг дээдеийн минь тухай хүрэл номын хуудас билээ<br /> Аяа, Эх орон минь та, алдар гавъяа, хүсэл мөрөөдлийн цорын ганц дурегал<br /> Алс өнийг нэвтлэн тэнгэр өөд цоройсон цорын ганц хөшөө!</p> <p>О.Дашбалбар 1991 оны 1-20</p>http://horidoimergen.blog.gogo.mnhttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry14142Tue, 14 Apr 2009 13:14:25 ULASThttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry26961<embed id="VideoPlayback" src="http://video.google.com/googleplayer.swf?docid=-839694872555760489&amp;hl=en&amp;fs=true" style="width: 400px; height: 326px;" allowfullscreen="true" allowscriptaccess="always" type="application/x-shockwave-flash" />http://horidoimergen.blog.gogo.mnhttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry26961Tue, 24 Mar 2009 23:55:00 ULAThttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry25936<p>Ер нь олон мянган зууны баялаг түүх, зан заншил, уламжлалаа сэргээж угсаатны хувьд нэгдмэл байдлаа үеийн үед хадгалан үлдэх цорын ганц зөв зам нь жинхэнэ ёсоор тусгаар тогтносон Нармай Монгол улс байгуулах явдал билээ. Чингэхийн учир Нармай Монголыг байгуулах нийгмийн дэвшилд ерөнхийдөө алгуур, өөрчлөн хувьсах замаар явагдах ёстой бөгөөд ирээдүйд итгэх гүн бат халуун итгэлээр, идэвхтэй зарчимч зарчим баримтлан хүрнэ гэж үздэг.&nbsp; Манай монголчууд угаас бусад үндэстэнтэй харьцуулахад орон зай цаг хугацаанд үл баригдан эрх чөлөө, чөлөөт байдлыг илүү эрхэмлэдэг нэн өвөрмөц евро-азийн нүүдэлчин соёл иргэншилт үндэстэн юм. Тиймдээ ч эзэн Чингис хааныхаа сургаалаар <br />Өндөр уулын хөтөл зорь <br />Өргөн далайн олом зорь <br />Хол хэмээн бүү цөх <br />Явбаас хүрьюү <br />Хүнд хэмээн бүү цөх <br />Өргөвөөс даагдьюу хэмээн өвөг дээдэст маань хичнээн саад бэрхшээл эс мундавч тэмцсээр өдий хүрээд энэ замнал залгамж халаагаа аван үргэлжилж, алс хэтдээ ч мөнх үргэлжилэх болно... Цааш нуршилгүй гол юмаа тайлбарлан, санал хураалтаа эхлүүлье! Би бээр дипломны ажлынхаа сэдвийг &quot;Монгол Туургатны Ордон&quot; буюу алсдаа Нармай Монголын Төв болно хэмээн төсөөлөн сэтгэж энэ сэдвээр барилга архитектурын төсөл гаргахаар биеэ мэдүүлсэн болно. Судалгааны ажлын хүрээнд (өнгөрсөн хугацаанд тодорхой хэмжээнд судалгаа хийлээ) та бүхнээс санал хураалт авах хүсэлтэй байна. Бүлээн усаар угаавал хиргүй, бултаараа хэлэлцвэл буруугүй гэдэг. Та бүхэн чөлөөтэй санал бодлоо хэлж болно. Уг ордон маань хаана байрлахаас авхуулаад ямар үйл ажиллагаа явуулах, ямархуу байдалтай байвал зүгээр гэх мэтээр санал хүсэлт сэтгэгдлээ доор бичвэл их талархах болно. (Судалгааны ажлын материалд та бүхний санал хураалтыг хавсаргана)<br /><br />Монголын мянга мянган залуусдаа ухамсарт амидралд нь монгол эх орноо хайрлан хамгаалах, түүний хөгжил цэцэглэлтийн төлөө амь бие хайрлахгүй мэдлэг оюунаа дайчлан суралцаж, хөдөлмөрлөн тэмцэх зориг эрмэлзэл нь улам бүр бадрах болтугай гэж ерөөл дэвшүүлэе. &nbsp;<br /></p> <p>Хүндэтгэсэн Хоридоймэргэн </p> <p>&nbsp;Тодотгож асуух зүйл байвал сэтгэгдэлээр дамжуулан асуугаарай. :))) <br /></p>http://horidoimergen.blog.gogo.mnhttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry25936Mon, 2 Mar 2009 22:17:29 ULAThttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry2330Єнєєгийн дэлхий дахин ба панмонголизм (нэгдсэн монголын тухай vзэл баримтлал) Аливаа ард тvмэн тєр улсын хоорондын харилцаа нь тухайн ард тvмнийг удирдан залгaмжлaгчдын оюун санаа, шашин шvтлэг, vндэсний vзэл болон єєр бусад хvчин зvйл, vзэл баримтлалд суурилсан амин хувийн сонирхлоос єгсvvлээд тухайн улс орны бvс нутгийн эрх ашиг, єєр хоорондоо тогтоосон гэрээ хэлцэл, холбоо хэлхээ зэрэг vй олон шалтгаанаас vvдэлтэй зогсоо чєлєєгvй дайн дажин, зєрчил тэмцэл, єрсєлдєєн сєргєлдєєн тєдийгvй зєвшил хэлцэл, эвлэрэл нэгдэл, найрамдал хамтын ажиллагаа, аль алиныг агуулсаар ирсэн гэдгийг хvн тєрєлхтний туулсан тvvх харуулж байна. Тєр улсын харилцааны хэлбэрvvд болох импери (их гvрэн), колони (хараат орон), метрополи (эзэгнэгч улс), протекторат (ивээлд багтсан орон), автономия (єєртєє засах эрхт улс), сюзеренитет (дагавар улс), суверенитет (тусгаар улс), федерация (холбооны улс), конфедерация (эвслийн улс), холбоо, хамтын нийгэмлэг зэрэг нь олон зууны туршид бvрэлдэн бий болсон юм. Єнєєгийн дэлхийн улс тєрийн газрын зураг бол vvний нэгэн тод жишээ болно. Улиран одсон мянганы дотроос дэлхийн улс гvрний хувь заяанд хvчирхийлэл тvрэмгийллийг хамгийн тод агуулсан зуун бол єнгєрсєн ХХ зуун байв. Чухам энэ зуунд гарсан дэлхийн хоёр дайн хамгийн их цус урсган байж дэлхийн улс тєрийн газрын зургийг vндсээр нь єєрчлєн хуваасан юм. Дэлхийн газрын зураг дээр шинээр хуваагдсан тэр хэсэгт шинэ улс байгуулагдан тусгаар ард тvмнvvдийг нэгтгэж эхлэв. ХХ зууны дунд vеэс Африк, Ази, Латин Америк дахь колонийн систем задарч хэдэн арван шинэ улс орнууд vvслээ. Зохиомлоор байгуулсан Югославын холбоо дотооддоо vvссэн цуст сєргєлдєєний vр дvнд хэд хэдэн бие даасан улс болж бутрав. Vvнээс дутуугvй бас нэгэн чухал vйл явдал бол гаднын шууд оролцоотойгоор хоёр хэсэгт тусгаарлагдаад байсан Въетнам дараа нь Герман эргээд нэгдсэн явдал байв. Геополитикийн бодлого, Европ тєвтэй vзэл баримтлалын vvднээс Европын холбоо нэлээд хэдэн улс орнуудыг эгнээндээ нэгтгэж эхлэв. Vvний хамт Орос Улс Тусгаар Улсуудын Хамтын Нєхєрлєл (СНГ), Белорусын Xолбоо гэгчийг байгуулaхаар эрмэлзэж байна. Мєн сvvлийн vед Пантуркизм, Панисламизмийн vзэл санаа эрч хvчээ авч буй. Евро-Азийн тухай дахин яригдаж эхэллээ. Пан-Америкийн vзэл санаа урьдын адил амь бєхтэй байсаар байна. Пан-Азийн vзэл гvн нойрноосоо сэрэхийн сацуу Азийн сэргэн мандалтын тухай асуудал гарч ирэх болов. Эдгээрийн хамт аливаа vндэстэн оршин тогтнох тусгаар байдлаа єєрдєє тодорхойлох хандлага эрчимжиж байна. Жишээ нь чех, словакийн ард тvмэн соёлтойгоор салан тусгаарлагдаж, тус тусдаа єєрийн улсаа байгуулсан явдал юм. Vндэстний єєртєє засах эрхийн тєлєє хамгийн хурц ширvvн тэмцэл єрнєж байгаа газар бол Кавказын бvс нутаг билээ. Vvнтэй адил тєстэй асуудал нэг жилээр биш Ази тивд ч гэсэн vргэлжилж байгаа юм. Энэ бvхэн нь єнєєгийн дэлхий дахинд ємнє нь салан тусгаарлагдсан байсан улс тvмнvvд эргэн нэгдэж єєрсдийн хууль ёсны сонголтоо бие даан хийх эерэг vйл явц ид явагдаж эхлээд буйг харуулж байх шиг. Монголчууд бидний хувьд энэ vйл явцын мєн чанар хэтийн тєлвийг сайтар ухааран мэдэрч, Монгол vндэстнvvдийн нэгдэл буюу Пан-Монголизмын талаар оновчтой концепц боловсруулах нь чухал юм. Энэ нь тухайн асуудалд орчин цагийн улс хоорондын болон vндэстэн хоорондын харилцааны салбар дахь ололт амжилт, ХХI зууны ирээдvйн vvднээс хандахын зэрэгцээ Пан-Монголизмын хуучин баримталж байсан vзэл санааг сэргээн баяжуулж, vндэстний хєдєлгєєний онолын шинэ байр сууринаас vндэстний цєєнхийн талаарх олон улсын хууль эрх зvйн конвенц болон улс тєрийн шинэ сэтгэхvйгээр хандахыг нєхцєл байдал шаардаж байна. Vvний тулд юуны тvрvvнд тухайн асуудлыг ойлгож, мэдрэх мєн чанарыг нь ухан ойлгоход онцгой ач холбогдол нь єнєєг хvртэл хэвээр байгаа нэрт онолчид болох доктор Ц.Жамцарано (Жамсраны Цэвээн) (1), профессор Элбэгдоржи Ринчин (2), доктор Э.Хара Даван (3) зэрэг тvvхт хvмvvсийн зохиол бvтээл, vлдээсэн євийг анхааралтай судлах хэрэгтэй юм. Сvvлийн жилvvдэд манай зарим нэгэн гавихгvй тvvхчид Элбэгдорж Ринчиногийн нэрийг дан хараар будахын тулд янз бvрээр бичих нь элбэг боллоо. Vvнтэй холбогдуулан хэлэхэд Монгол судлалын VII их хурал дээр японы монголч эрдэмтэн Футаки Хирошигийн тавьсан &quot;Элбэгдорж Ринчино гэж хэн бэ?&quot; гэсэн илтгэлийг уншихыг энэ нийтлэлийг зохиогчийн зvгээс санал болгож байна. Зохиогч энэ нийтлэлдээ Ринчиног Пан-Монголизмын хєдєлгєєний удирдагчдын нэг тєдийгvй энэхvv vзэл санааны гол онолч байсныг тухай vнэн тvvхийг бичиж цагаатгасан байдаг. Пан-Монголизмын онолчдын зохиол бvтээлvvд тэрслvv хортойд тооцогдон урт удаан хугацааны турш уншигчдын хvртээл болж чадалгvй хоригдож байсан юм. Тэр ч бvv хэл &quot;панмонголизм&quot; хэмээх vг жинхэнэ утга санаагаа алдан гажиж, их гvрний дээрэнгvй vзэлтнvvдийн айдас зэвvvцэл зvхлийг байнга хvртэж байсан тєдийгvй газар нутгийн байршил болон тvvхийн оногдох хувь заяаны эрхээр энэхvv vзэл хєдєлгєєний тєв гарцаагvй болох ёстой Монгол оронд хvртэл нэгэн vе зєвхєн айдас болгоомжлол тєрvvлдэг байлаа. Зєвхєн сvvлийн жилvvдэд Монголын хэвлэлд Панмонголизмынхєдєлгєєний тvvхийн талаар тайлбарласан хэд хэдэн нийтлэл (4), гарсан боловч харамсалтай нь эдгээрийг зохиогчид єнєєгийн дэлхий дахинд Панмонголизмынvзэл оршин байх хэрэгтэй юу? гэдэг зарчмын гол асуудалд хоёрдмол эсрэг хєндлєнгийн байр сууринаас хандсан байдаг. Иймд энэ асуудлын талаархи vг хэллэг ойлголтыг зєв тодорхой болгохын тулд Сталины хэлмэгдvvлэлт, дарангуйллын vеийн их гvрний бодлогын дагуу хийгдсэн vзэл суртлын ширvvн тэмцлийн явцад тогтсон “хєрєнгєтний vндсэрхэг vзэл”, “vндэсний vзэл” (национализм), &quot;дээрэнгvй vзэл” (шовинизм), “салан тусгаарлах vзэл” (сепаратизма), “эх оронч vзэл” (патриотизм), “эв хамтын vзэл” (интернационализм) болоод эцэст нь &quot;панмонголизм&quot; зэргийг тойрсон илэрхий хуурамч зохиомол ойлголтоос хvмvvсийн сэтгэхvйг чєлєєлєх хэрэгтэй юм. Тиймээ, энэ бол vнэн. Монголчууд бид энэ зуунд vндэсний эрх чєлєєний тєлєєх тэмцэлдээ томоохон амжилтанд хvрч, улс орныхоо тусгаар тогтнолыг сэргээн тогтоож, улс тєрийн гадаад бодлоготоо тодорхой амжилтанд хvрсэн билээ. Манжийн 220 жилийн дарангуйллаас 1911 онд гарч, тусгаар тогтнол, тєр улсаа тогтоолоо. 1919 онд Читa хотноо болсон Пан-Mонголын их хурлаас Євєр Монгол, Барга, Буриад бvрэлдхvvнд нь орсон бvрэн эрхт Монгол улсыг тунхаглав. 1921 онд Монгол тусгаар улс гэдгээ дахин зарлалаа. 1946 онд Гоминданы Хятад Монгол улсыг тусгаар улс хэмээн хvлээн зєвшєєрєв. 1962 онд БНМАУ НVБ-д элсэв. Єнєєдєр Монгол улс дэлхийн бvх улс гvрнvvдээр хvлээн зєвшєєрєгдсєн, дэлхийн 130 гаруй оронтой дипломат харилцаатай улс болоод байна. Монгол улс болон Монгол vндэстний тусгаар тогтнол бол олон зууны тvvхийн vе шатыг дамжиж ирсэн юм. Монголын анхны нэгдсэн улс vvсэн, улмаар эгнэшгvй хvчирхэг гvрэн болж тєрєлх газар нутаг дээрээ улс гvрнээ байгуулж явснаа дотоодын vймээн самуун феодал ангийн сєргєлдєєн тэмцлийн улмаас тєр улсаараа сарнин задарч, Манж, Оросын их гvрний эзэрхийлэл, дарангуйлал, захиргаанд орж, тусгаар тогтнолоо алдаж байснаа дахин байгуулагдаж, Гадаад болон Дотоод Монгол, Баргын (Буриад Монгол Оросын эзэнт гvрний харъяанд vлдсэн) нутаг дээр сэргэн бий болж байв. Тєрєлх газар нутгийг маань их гvрний эрх баригчид дур мэдэн Гадаад Монгол, Дотоод Монгол, Буриад Монгол хэмээн 3 тусгаар хэсэг болгосны дээр Монголын багагvй газар нутгийг бялуу хуваахын адил зvсэн огтолж, бие биендээ найр тавин єгч байхыг харсан гэрчvvд нь Монголчууд бид єєрсдєє билээ. Энэхvv шудрага бус vйлдлvvд нь дэлхийн олон нийтийн анхаарлаас нууц далдуур хийгдэж тухай бvрдээ таг дарагдаж ирсэн юм. Хvчээр хуваан салгасны хохирол гамшиг, vр дагаврыг бидний Монголчууд 3 зууны турш амсаж яваа тул эргэж нэгдэх хvсэл бидний дотор хэзээд оршсоор байдаг юм. Эргэж нэгдэх сvvлийн оролдого буюу панмонголизм нь єнєєг хvртэл биеллээ олж чадаагvй ч гэсэн Монголчууд бид задран бутарч явсан тєдийгvй буцаад эвсэн нэгдэж, эргээд хvчирхэгжиж явсан vе тvvхэнд бий билээ. Тиймээс ч энэхvv vзэл бол бvх Монголчуудын vе vеийн хvсэл, Монгол vндэстний хамгийн эрхэм хvслийн нэг юм. Тиймээс ч хэзээд амь бєхтэй оршсоор байх болно. Vvнд итгэл алдрах цаг болоогvй байна. Яагаад ийм єєдрєг сэтгэлээр хандаж байгаа тухайд гэвэл нэгдvгээрт: дэлхийн тvvхэнд хамгийн зангилаа vvрэгтэй гэж тооцогддог vндэстний асуудал ХХI зуунд маш хурцаар тавигдаж байгаа, хоёрдугаарт: эрдэмтэд судлаачдын vзэж буйгаар энэ зуунд vндэстний тусгаар тогтнолын асуудалд шинэ эргэлтvvд гарч тусгаар улс орнууд аяндаа vvсэх бодит vе ирж байгаа тухай болон, гуравдугаарт: эдгээрийн шууд vр нєлєєгєєр нийт Монгол угсаатны нэгдэн нийлэх эрмэлзэл, тэмvvлэл нэмэгдэх тєдийгvй бодит оролдлогууд vvсэн гарч болох тухай таамаглан яригдаж байгаа зэрэг болно. Vvний зэрэгцээ XXI зуунд панмонголизмын vзэл улам болосронгуй болж, тvvнийг хэрэгжvvлэх анхны алхамууд хийгдэж эхлэх юм. Чухам энэ зуунд монголчууд нэгдсэн нэгэн vндэстэн болох vйл явцад томоохон амжилтанд хvрч болох талтай билээ. Монголчуудын нэгдэл гэдэг асуудлын эргэн тойрон шийдвэрлэвэл зохих олон vе шаттай асуудлууд байна. Энэхvv бэсрэг нийтлэлийг бичихдээ бид энэ удаад Орос дахь Монгол угсаатай vндэстний цєєнх буюу “Оросын Монголчууд”-ын талаар авч vзэхийг хичээв. Энэ нийтлэлээрээ бид панмонголизмын vзэл санааны тvvхэн мєн чанарын нэг хэсэг болох их гvрний “хуваан тасдах” vзлийн эсрэг Монгол vндэстнvvд эвлэлдэн нэгдэж газар нутаг тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоож болох талаар ойлголт єгєхийг зорьж буй юм. Эцэст нь нийтлэлийг бичигчдийн бодол эрэгцvvлэл дvгнэлтvvд нь албан ёсны Улаанбаатарын баримтлан буй байр сууртай яв цав нийлэхгvй байж болох тухай тэмдэглэн хэлэхийг хvсч байна. Юуны ємнє “Оросын Монголчууд”-ын хувь заяаны талаар цєєн зvйл хэлье. Учир нь Орос Монголын харилцаанд дахь Пан-Mонголын хєдєлгєєн нь олон зууны тvvхтэй. Энэ асуудал хоёр улс энх тайвнаар зэрэгцэн оршиж, найрсгаар харилцаж байсан болон сєргєлдєн тэмцэлдэж байсан тvvхийн эерэг сєрєг олон нугачаа vеийг дамжсaнаас улбаалан vvссэн юм. Тийм ч учраас энэ асуудлын мєн чанарыг бодитойгоор ойлгохын тулд тvvхийн шарласан хуудсыг сєхєх хэрэг олонтой гарч байна. Тэр vеийн Монголын хvчирхэг эзэнт гvрний зvгээс ХIII зуунд эртний Оростой хийсэн анхны тулгаралт энэ асуудалд шууд хамааралтай байдаг (Монгол гэдэг нэрийн доор Орос дахь Монгол угсаатнууд болох Буриад, Халимаг, Алтайн Ойрдууд, Тувагийн Урианхай нарыг хураангуйлан хэлж байна). 1223 оны 5 сард Халх голын эрэгт Монголын эрхшээлээс гарах анхны тулалдаан эхэлж, бараг гурван зууны турш дамнан vргэлжилжээ. Энэ vеийг тvvхчид эрдэмтэд янз бvрээр авч vздэг бєгєєд Оросын тvvхийн Монголын vе хэмээсэн нь бий. Нэг хэсэг нь Монголын дарангуйллын vе гэх буюу vгvйрэл хоосрол, харгис хэрцгийлэл, эцэс чєлєєгvй сєргєлдєєн тэмцэл, эзлэн тvрэмгийллийн vе гэдэг бол бас нэг хэсэг тvvхчид бvр эсрэгээр буюу нэгдсэн их Орос гvрэн “Монголын дарлал” нєлєє далбаан дор алхам алхамаар бvрэлдэн бий болсон тvvхэн vе гэж vздэг ажээ. Ингэж vздэг тvvхчид єєрсдийн дvгнэлтээ тайлбарлахдаа Чингис хааны ач хvv Бат хаан єєрийн єргємєл хvv хэмээн зарласан Невийн Александрын хичээл зvтгэлээр Оросууд Алтан Ордны улстай холбоотон болж байсан тvvхэн баримтыг vндэслэл болгодог ажээ. Энэ гайхмаар дипломат vйлдлvvд нь тэр vеийн Монгол Оросын харилцаа зєвхєн ганц “Монголын дарлал”-ын дор байсан биш бие биендээ найрсаг итгэлтэй хандаж байсан тухай дvгнэлтэнд хvргэдэг. Бодит байдал ийм байгаагvй бол Монголын харъяанд байсан Москвагийн вант улс хэрхэн Москвагийн их улс болохсон билээ дээ. Энэ vндсэн дээрээс Оросын тvvхч Вс.Иванов “–Тэр vед Монголын хаадын дэргэд Москвагийн хаан гэдэг єндгєнєєсєє цухуйж бvлтийсэн ангаахай мэт амьтан байлаа” гэж бичсэн байдаг. Хvчирхэг Алтан Ордны улс задрахад, Монголчууд эртнээс суурьшсан тэр газар нутагтаа vлдэн oн цагийн уртад аажмаар уусан oросжиж нэг хэсэг нь Татар болсон гэдэг. Эдгээрийн vр сад дундаас хаант Орос болон Зєвлєлт Оросын альч vед цєєнгvй сод хvмvvс, авъяаслаг цэргийн жанжинууд тєрєн гарч байсан юм. Орос орон хvчирхэгжин бэхжихийн хэрээр Дорно зvг Сибирийн газар нутаг руу идэвхтэй тvрж эхлэв. XV-XVI зууны хооронд Монголын тєрєлх нутаг дээр єєрсдийн дураар vvссэн тархай бутархай ханлигуудтай тэр vеийн Орос орон ямар нэгэн шууд холбоо хэлхээ байсангvй. XVII зууны эхээр Оросууд баруун Сибирийг эзэлснээр Монголын уугуул газар нутгийн баруун хойд хэсэгт тулж ирээд бэхлэлт шивээгээ хатган тvр буудлалж дорно зvг цаашид хэрхэн хєдлєх цэрэг улс тєрийн судалгаа хийхийн зэрэгцээ Монголын энэ бvс нутаг руу нэвтрэх тохиромжтой цагийг хvлээж байв. Хэрэв энэ бvс нутагт гэнэт бий болсон шинэ нєхцєл байдал vvсээгvй бол Оросын булаан эзлэгчид удаан хvлээх байсан биз. 1618 оноос Дорнод Азийн газрын зураг дээр нэгэн шинэ хvчирхэг улс гарч ирсэн нь Зvрчидийн удмын Манж нар байлаа. Тэднийг ийнхvv ар хударгаар гэнэдvvлэн гарч ирнэ гэдгийг Орос Монголын аль нь ч тооцож байсангvй. Оросын эзэлсэн газар нутаг шинээр vvссэн гvрэн улсын хооронд дотооддоо зєрчил тэмцэл хагaрал, бутралтай байсан Монголчуудын тогтвор тэнцвэр улам алдагдав. Vнэн хэрэгтээ Монгол vндэстнийг дорнод хойт хоёр хил дээрээ зэрэг дайны байдалд байхаас єєр замгvй нєхцєлд оруулсан юм. Энэ нь тэдний хувьд vнэндээ маш хvнд хэцvv гэдэг ойлгомжтой байлаа. Тэр vеийн Манж Орос 2 гvрнийг холбоотон болгосон бодит нэг нєхцєл бол Монголын газар нутгийг нэгтгэн авах гэсэн яг адил зорилго байв. Энэхvv харилцан ашигтай нєхцєл байдлын улмаас тэд маш хурдан ойлголцож, vvсэн гарсан боломж бvрийг бvрэн дvvрэн ашиглаж байлаа. Монгол хануудын эвдрэл тэмцэл хурцадсан тохиромжтой тvvхэн vеийг ашиглан Орос гvрэн Монголын зах хязгаар нутгийг шат дараалан эзэлж байв (6). 1620 оноос эхэлсэн эзлэн булаах ажиллагааны дvнд 100 жилийн дараа Монголын Байгаль хавийн нутаг (Умард - Ар Халх) бvрмєсєн эзлэгдэж 1727 оноос Буриад хэмээн нэрлэгдэх болов. Халимагууд XVI зуунны vеэс Монголоос (Зvvнгараас) гарч нvvдэллэн явсаар Каспийн тал нутагт суурьшив. 1661 онд Оросын эзэнт гvрний (Cool бvрэлдхvvнд орсон Халимагийн ханлиг vvсчээ. Тувачууд хэмээгдэх Урианхай Монголчууд нь эрт дээр vеэс Монголын бvрэлдхvvнд аж тєрж байв. XVII зууны дундаас Тувагийн нэг хэсэг нь Оросын бvрэлдхvvнд орж нєгєє нэг хэсэг нь Москвагийн шахалтаар Монголоос салан улмаар 1921 онд Тагна Тува Ард Улс (ТТАУ) гэж єєрсдийгєє зарлав. 1944 онд ТТАУ тусгаар байдлаа зогсоож, Зєвлєлт Холбоот Улсын бvрэлдхvvнд орсноор автономит эрхтэй муж болжээ. Ийнхvv Монголын газар нутгийн єргєн уудам хэсэг, хvн ам Оросын эзэнт гvрний vеэс уламжлагдан Зєвлєлт Оросын бvрэлдхvvнд шилжин тvvхийн єєр цаг vед ч Монгол тvмэн хэдэн хэсэг тасдан хуваагдав. Сибирийг судлаач, монголч эрдэмтэд, тvvхчидийн судалгаа нь буриадууд болон тувачуудын хэсэг Алтайн мoнголчууд бvх Сибирийн адилаар сайн дураараа Орост нэгдсэн гэдэг тухай яриа ор vндэсгvй болохыг нотлон харуулдаг юм. Сайн дураараа нэгдсэн гэдэг гайхалтай худал хуурмаг зvйл билээ! Vнэн хэрэгтээ Монголын эдгээр газар нутаг 200-250 жилийн туршид хvчээр эзлэгдсэн бєгєєд ихэнх тохиолдолд “саaхалт ах нарын” хvчирхийлэл, нутгийн ардын цус нулмисыг далай мэт урсган, хууран мэхлэх, итгэлийг ашиглан тєєрєгдvvлэх, барьцаалан эзэрхийлэх, уугуул нутгийн тvшмэд, урвагчидыг худалдан авах шагнал єгєх замаар, мєн манж нартай тохиролцон хийсэн нууц гэрээ хэлэлцээрийн шугамаар дипломат заль хэрэглэн хэрэгжvvлсэн булаан эзлэлт байв. Оросын харъяат болсон “Оросын Монголчууд” нь бусад єєр гарлын vндэстнvvдийн нэгэн адил хаант Оросын болон Зєвлєлт Оросын vндэстний бодлогын бvх хvнд хvчрийг 3 зууны туршид vvрч ирсэн билээ. Хаант Оросыг ард тvмнvvдийн шорон хэмээн нэрлэсэн байдаг. ‘Оросын Монголчууд’-ын хувьд Хаант Орос vнэхээр хамгийн чанга дэглэмтэй шорон байв. Хаант Орос, Зєвлєлт Оросын эрх баригчдын vндэсний асуудлаар баримтлан хэрэгжvvлсэн бодлого нь булаан авсан газар нутгийг колончлох, ашиглах, vндэстний цєєнхийг уусгах, тэдэнд дур зоргоороо авирлах, єршєєлгvй гэсгээн шийтгэх, хавчин гадуурхах, vндсэн сонирхолыг нь vл тоомсорлох зэрэгт vндсэн зорилго нь адил тул ялгагдах зvйл багатай байв. Энэхvv бодлогоо хэрэгжvvлэх vндсэн арга нь хvчээр оросжуулах, газар нутгийг нь хуваан Оросуудыг суурьшуулах, тэднийг “зэрлэг” нvvдэлчид рvv турхирах зэрэг юм. “Оросын Монголчууд”-ын vзсэн хохирол, туулсан зовлонг хэмжихийн аргагvй их байлаа. Саяхан болтол Буриад Монголчуудын дунд “Орос хvнийг алах хурга алах хоёр адилхан ” гэсэн яриа байв. Хvн амын хувьд цєєхєн хэдий ч “Оросын Монголчууд” Оросуудтай хамт дэлхийн хоёр дайн, “улаантан”, ”цагаантан” хоорондын иргэний дайн, 3 хувьсгалын шуурганд оролцож, Сталины хэлмэгдvvлэлт, аймаглан устгуулж, нутаг заан хєєгдєж, vндэс угсаагаараа гутаагдан доромжлуулах зэргээр бvх л хатууг ширvvнийг хангалттай vзэж туулсан билээ. Эдгээр хvнд бэрх нєхцєлийн дунд “Оросын Монголчууд”-ын єсєлт эрс буурч зарим тохиолдолд урьд байсан тооноосоо цєєрєх хvртэл байдалд хvрч байв. Жишээ дурдая: Халимагуудын тоо сvvлийн 100 жилд 30% буурсан бєгєєд 1943 оны дvн євлєєр эхэлсэн Халимагуудыг нутаг заан хєєх Сталины хэлмэгдvvлэлтийн жилvvдэд энэ жижиг ард тvмэн хvн амын болон материаллаг хохирол асар их амссан билээ. Монгол гарлын vндэсний цєєнхийг оросжуулах ажиллагаандaa хамгийн тvрvvнд Vнэн Алдартны шашныг ашигласан байдаг. Vндэстний цєєнхийг хэрээслэх vйл хэрэгт vнэн алдартны шашны сvм хийдvvд жинхэнэ хар тамхи болж байлаа. Христийн сургаалийг сурталчлагч элч нар хаа сайгvй хэрэн явж, нутгийн захиргаа, цагдаагийн тvшмэдийн туслалцаатайгаар буруу номынхныг єтгєс буурал, vр хvvхдийн нь хамт нэг гартаа ташуур нєгєє гартаа загалмай барин хvчээр хэрээслэн номондоо оруулж явсан юм. Сайн дураараа vнэн алдартны шашинд орогсдыг хаант засаг татвар гувчуураас чєлєєлж мєнгє бэлэг єгч байв. Ингэхдээ хэрэв Оросын шашинд даган орвоос гаднын хvн байхаа больж, Оросын ашиг сонирхол ивээлд давслагдан ууссаар язгуурын Монгол угсаа руугаа татагдах хvсэл нь хэзээ ч эргэхгvйгээр арилан мартагдана гэдэг тооцоогоор хийж байлаа. Газар нутагт нь Оросуудыг олноор суурьшуулснаар тэднийг єєрсдийн єсєж тєрсєн нутаг дээр нь гаднын хvн мэт болгон хувиргаж байв. Удалгvй тэд євєг дээдсээс уламжлагдан ирсэн vндэсний баялаг соёл, ёс заншлаа аажмаар мартан уусч эхлэв. Vндэсний бага сургууль гэж байхгvй тул боломж сvvхээтэй болгон vр хvvхдээ орос сургуульд явуулдаг болсноор vндэсний хэл, хуучин Монгол бичиг аажим ор тас мартагдаж эхлэв. Одоо цагт ихэнх буриадуудын хувьд эртний сайхан эх хэл нь зєвхєн ойр зууртаа харьцах ахуйн хэрэглээний хvрээнд хэрэглэгдэж байгаагийн дээр нийт буриадуудын 14% орос хэлийг эх хэлээ гэж тооцдож буй нь гайхмаар эмгэнэлтэй тоо баримт юм. Ардчилсан шинэ Орос улсын одоо явуулж буй бодлого ч энэхvv vзэгдлийг хєхvvлэн дэмжиж байгаа юм. ОАЛН-ын тэгvvн В.Жириновский Улаан-Vд хотноо єгсєн нэг ярилцлагатаа “улс оронд нэг л хэл байх ёстой, буриад хvvхдvvд тєрєлх хэл дээрээ vлгэр уншдаг байлаа гэж бодьё, гэхдээ онгоцонд суугаад цагийн дараа л тэднийг єєр хэл, єєр улс угтана шvv дээ” хэмээн нээлттэй мэдэгдэж байв. Энэ бол ганц ноён Жириновскийн санал биш тvvнтэй санал нэгнvvд маш олон. Монгол гарлын vндэстний цєєнхийг уусгах талаар Орос болон Хятадын эрх баригчдын зvгээс явуулж ирсэн шалгарсан арга бол газар нутгийг нь хуваан бутаргах, эзлэн авсан нутаг дээрээ гvрэн улсынхаа дотоодоос татсан цагаачдыг vй олноор суурьшуулах замаар уугуул ард иргэдийг нь тєрєлх газар нутаг дээр нь vндэсний цєєнх болгон бие биенээс нь тусгаарлан холдуулах, нэгдэл нягтралыг сарниулах, хэл соёл ахуй амьдралын арга барилыг нь эвдэн бусниулах зэрэг байсаар ирсэн билээ. Ийм бодлого эрчимтэй явуулсны vр дvнд уугуул иргэд нь эх нутаг дээрээ vндэсний цєєнх болцгоосон юм. Буриадын 24%, Халимагын 52%, Tувагийн 60% нь vндсэн угсааны иргэд болжээ. Хаант Орос улсын vед ч vндэсний цєєнхvvд аль нэгэн мужийн бvрэлдэхvvнд багтаж байсан бол Oктябрийн хувьсгалын дараагаар хуучин Орос гvрний vндэстнvvд анх удаагаа тєр улсаа байгуулах эрх олж авч, холбооны болон автономит улсууд болон хувирсан билээ. Энэ нь vндэсний цєєнхєд єєрсдєє засан товхинох эрх олгох замаар асуудлыг шийдэх дэвшилттэй тvvхэн vе шат байв. Гэвч эдгээр шинээр бий болсон бvгд найрамдах улсууд гэгч нь хаант Оросын vеэс дарлагдан зовсон ард тvмнvvдэд засан тохинох эрхийг нь олгож байгаа Зєвлєлт засгийн ардчилсан бодлогын зєв мэргэн бодлогыг харуулахад чиглэсэн улс тєрийн тоглоом тєдий зvйл болж хувирсан юм. Сталины засаглалын vеэс эхлээд зєвлєлт засгийн эрх баригчид “нэг гараар єгснєє, нєгєє гараараа буцааж ав ” гэдэг зарчмаар ажиллаж шаардлагатй бvхнийг хоосон амлаж ирсэн юм. Vндэстний бvгд найрамдах улсуудын зvгээс тусгаар тогтнол халдашгvй байдлаа тунхаглаад ирмэгц тэдгээрийн эсрэг цэргийн хvч хэрэглэх хvртэл арга хэмжээ авч байв. 1923 онд Буриад Монголын єєртєє засах эрх бvхий холбооны улс байгуулагдав. Гэвч 1937 онд Кремлийн удирдагчдын нууц тогтоолоор Буриадын нутгийг 4 хэсэг болгон хувааж Уст Ордын (Усьт Ордынский), Эрхvvгийн (Иркутской), Читийн, Агийн vндэсний тойрог болгож БМБНУ-ын удирдагчдыг “vндэсний vзэлтэн”, ”зєвлєлт засгийн эсэргvv” гэсэн нэртэйгээр хэлмэгдvvлэн устгасан тєдийгvй “Пан-Монгол”-ын хувьсгалын эсэргvv байгууллагатай хoлбooтoй нэрэн доор бусад олон vндэс угсааны хэдэн арван мянган гэм буруугvй энгийн иргэдийг хэлмэгдvvлж байв. Бvр Зєвлєлт Холбоот улс Гитлерийн Германы фашизм, Японы имперлизмыг ялсны дараах энх цагт аймшигт єшєє авалт, зэрлэг дарангуйлал, хууль ёсыг бvдvvлгээр зєрчих явдал vргэлжилсээр байв. Тийм нэгэн жишээг авахад, 1951 оны 8 сард ахмад сангийн аж ахиуч А.Н. Сускин, С.Б. Прокопьев, Х.Х. Ханхаев нарыг панмонголизын хэргээр эрх чєлєєг нь хязгаарлаж, 5 жилийн тэнэсэн ял тус бvрт нь олгожээ. Yнэн хэрэгтээ Буриад-Мoнгoлын АБНУ, БНМАУ-ын газар нутагт ямарч панмонголизмын байгууллага байгаагvй. Энэ бvхнийг Дотоод яaмны (НКВД) ажилчид хиймлээр бодож олсон. Тэгэхэд Сталин vхсэн байсан ч панмонгол-буриадизмын сэжиг цагийн эрхийг даган замхараагvй байлаа. Ийм учраас автономит бvгд найрамдах улсын нэрэн дээрх “монголын” гэсэн vг крeмлийн удирдагчид vргэлж бухимдал тєрvvлж байсан. ЗХУ-ын Тэргvvлэгчдийн дээд зєвлєлийн шийдвэрээд 1958 онд бvгд найрамдах улсын нэрнээс єргєс болсон “монголын” гэсэн vгийг арилгаж, цаашид “Буриадын АБНУ” гэж нэрлэх боллоо. Улс тєрийн зорилгоор бvтэн ард тvмны засаглалтай ингэж харьцаж, зохиомлоор ийнхvv нэрлэж болно гэж vv. Халимаг, Ойрад хvмvvст мєн адил хувь заяa тохиолдсон. 1771 онд анх удаагаа Оросын 2-р Екатерина хатан хаан Халимагийн ханилгийг устгаж, тэднийг Астраханий гувернатoрт оруулсан. 1920 онд В.И.Ленин Халимагийн автономит мужийг байгуулах эрхийн бичигт гарын vсэг зуржээ. 1943 онд И.В.Сталин Халимагийн АБНУ-ыг татан буулгаж, газар нутгийг нь Астрахань, Ростов, Ставропольский мужуудад тараасан. “Хрушевийн дулаарал”-ын жилvvд болох 1956 онд Халимагийн автономит мужийг эхлэн байгуулж, улмаар 1958 онд Халимагийн АБНУ-ыг байгуулсан. Ойрадуудын хувьд бол Ойрадын автономит мужийг эхлэн байгуулж, 1948 оноос Горно-Алтайский муж хэмээн нэрийг нь єєрчилжээ. Энэ нь уг нутагт оросуудыг суурьшуулсны шууд vр дунд угуул нутгийн хvн амын 30 % хvрэхгvй хэсэг нь ойрадууд болжээ. Тийм байдлаар Орос дахь монгол гаралтай vндэстний цєєнхvvд болох тvvхэн хувь заяa бvрдсэн байна. Энэ гашуун хувь заяaны эрхээр “оросын монголууд” оросын хаaнд хvчин зvтгэж, хожим коммунист засгийн vед аймшиггvйгээр зєвлєлийн тєлєє сэтгэлээрээ зvтгэсэн. Нэгэн vе тэд бvгдээрээ “боолны арьс” нємрєн хэнд ч vл анзаарагдахаар явж байлаа. Их гvрний дээрэнгvй vзэл, vндэстний дарамт, гутаан доромжлол, шудрагa ёс, засаглал тогтоох, єєртєє засах эрх олох, тvvнчлэн бvх монголчуудын нэгтгэхийн тєлєє тэдний нэг биш удаагийн тэмцлийг тvvх гэрчилнэ. Олон удаа чимээгvй тэмцэл, эсэргvvцэл гарч байлаа. Буриадууд 1703 онд буриадыг цагаатгах, гомдол барагдуулахад зааварчилгаа авах шаардлагатай болж, 1-р Петр хаaнд бvхэл бvтэн тєлєєлєгч явуулж байсан (10). Оросын хаант улсын дарлагдсан ард тvмний бие даан боссон хvчтэй давалгааны их тvрэлтээр 1905, 1907 оны хувьсгалууд гарсан. Хаанчлал тvлхэгдсэний дараа 1905 онтой харьцуулбал vндэсний хєдєлгєєн илvv єндєр тvвшинд сэргэж, тодорхой зорилго, хєтєлбєртэй зохион байгуулалтын нарийн хэлбэрээ оллоо. Yндэсний хєдєлгєєнvvдийг vндэсний сэхээтнvvдээс шинээр тєрсєн удирдагчид толгойлох болсон. Буриадад ардын бvлгийг толгойлж байсан Ц.Жамцарано “Буриад ардын туг” нэртэй байгууллагыг vvсгэж, дэвшилтэт буриадуудын намыг мєн зохион байгуулсан. 1917 оны 4 сарын сvvлчээр Читийн бvх буриадын хурлаар vндэстний автономит байдлын тєслийг хvлээн авч, Буриадын vндэстний хороог (Бурнацком) зохион байгуулан, бvх монголчуудын vндэстний чєлєєлєх хєдєлгєєний манлайлан удирдагчдын нэгэн залгамж халаа болж vлдсэн, буриадын vндэстний хєдєлгєєний тухайн vеийн илэрхий тод сэхээтэн Эбэгдoржи Ринчино-г удирдагчаар сонголоо. Буриад-мoнгoлчуудын vндэстний, улс тєр, эдийн засаг, соёлын хєгжлийг єєрчлєх их ажлын довтолгоог иргэний дайн болон хувьсгалын хатуу нєхцєлд засгийн эрхийг барих дээд хэмжээний гvйцэтгэн зохион байгуулагч Бурнацком хийжээ. Дорно дахины ард тvмний их хурлын vеэр Элбэгдoржи Ринчино болон бусад Буриадын тєлєєлєгчид Б.И.Ленинтэй уулзаж Ринчино “Сибирьт Зєвлєлийг байгуулах бодлого ба бусад асуудал” илтгэлийнхээ гар бичмэлийг тvvнд гардуулав. Буриад-монголын ард тvмний vндэстний засаглалын тєлєє олон жилийн тэмцэл Зєвлєлт Оросын удирдагчдаас дэмжлэг авч чадлаа. 1920 оны 10 сард тvvний хийсэн тєслийн дагуу буриад-мoнгoлын автономит эрхийг тогтоохыг хvлээн зєвшєєрсєн юм. Халимагт мєн “Халимагийн ардын туг” гэдэг багш нарын vндэстний байгууллага анх зохион байлгуулсан. Энэ байгууллагын vйл ажиллагаанд алдарт эрдэмтэн доктор Эрежен Хара-Даван итэвхтэй оролцжээ. Yндэстний хєдєлгєєний удирдачид нь хувьсгалын эсэргvv биш, салан тусгаарлагчид биш, хєрєнгєтний vндэстний vзэлтнvvд биш, бодит утгаараа vндэстний хувьсгалт ардчилагчид байхад большешивикууд юунд тэднийг буруутгасан юм бол. Иймд тэд vндэстний цєєнхийн харанхуй байдал, тэднийг vзэн ядалт, оросын хязгаарын vндэстнvvдийн хєгжилд садаа болж байгаа оросын хааны колончилсон бодлогыг хурцаар шvvмжилж байв. Буриад, Халимаг, Тувагийн урайнхай, Aлтайн ойрадууд єєрийнхєє ард тvмний vндэстний хэл, соёлын сэргэн мандалт, газрын болон удирдлагын шинэчлэлийг татан буулгахын тєлєє, газар нутгийг бєєнєєр булаах, уламжлалт мал аж ахуйг эвдэн сандрахын эсрэг, vндэстний автономыг тогтоохын тєлєє тэмцэлд орлоо. Єєр vгээр хэлбэл оросчлол, хаант засгийн бодлого, зуун зуунаар колончлох засаглалыг устгахын тєлєє тэд тэмцжээ. Оросын 3 хувьсгалын нєлєєн дор vндэстний ухамсар, vндэстний сэхээтний єсєлт, монгол ахан дvvсийн нєхєрлєл Оросын хvрээнээс хальж, Буриадын vндэстний эх орончид Гадаад, Дотоод Монголын vндэстний чєлєєлєх хєдєлгєєнд хvчтэй оролцож эхлэв. Энэ нь тус бvс нутагт олон улсын яривагтай нєхцєл бvрэлдэхэд ашигтай тvлхэц болсон юм. 1919 оны 2 сард бие даасан тусгаар улс байгуулах талаар бvх Монголын угсаатныг зарлан тунхагласан нийт монголчуудын хуралд хамгийн идэвхтэйгээр Буриадын улс тєрийн лидерvvд оролцжээ. Панмонголизмын Читийн хурал гэдэг нэрээр алдаршсан энэ хурал их гvрний дээрэнгvй vзэлтнvvдийн жадны vзvvртэй шууд тулгарав. Харамсалтай нь ийм шалтгаанаар хуралд оролцсон тухайн vеийн гадаад Монголын тєрийг барьж байсан хятадын талыг баримтлагч ноёд феoдалууд урвах, аймхай, тогтворгуй, хvлцэнгvй байр сууринаас болж амжилт гаралгvй уг асуудал “vхэлт”-ийн байдалд орсон. Энэ зоригтой улс тєрийн vйл ажиллагаа “тэг амжилт”-аар тєгссєнєєр бvх монголчуудын зvрх сэтгэлд итгэлийн дєлийг хоёр дахь удаагаа асаав. Анхных нь 1991 оны Монгол улсын тусгаар тогтнолын тунхаг гэж хэлж болно. Манжуурт Хятадаас зэвсэгт тэмцлийн замаар салан тусгаарлах хэд хэдэн удаагийн Євєр Монголын оролдлого болсон. Тэр бvхэн харгисаар дарагджээ. Нэйс гэгээн, Дамдинсvрэн ван, Тогтох гvн, Чингис болон бусад нэр бvхий хvмvvс тэдний vндэстний чєлєєлєх хєдєлгєєний удирдагчдын дунд байлаа. Мэдээж тэд Гадаад Монгол, Буриадаас тусламж, дэмжлэг авна гэж тооцоолж байсан ч тэнд хаашаа ч зугтаж гарч чадахааргvй хvнд жилvvд тохиoлдож байсан юм. Сибирийн иргэний дайны манантай бvрхэг жилvvдэд Монгол улсын автономит эрхийг устгах зорилгоор 1915 онд орос-хятад-монголын гэрээг цуцлахыг Тєв Сибирьт Хятад санал болгож, цэрэг гарган єнгєрєєх, хvнс тэжээлээр хангах зорилгоор Тєв Сибирьт туслалцаа vзvvлэхийг хvсчээ. Энэ саналыг буриадын тєрийн зvтгэлтнvvд Хятад Монголын талаар тавьсан саналыг зєвшєєрєх юм бол нийт Монголын харилцаанаас илт уравсан, Орос болон Буриад-мoнгoлын ерєнхий сонирхол, улмаар бvх монгол аймгийн нэгдсэн сонирхолд ихээхэн хохирол vзvvлнэ гэж vзжээ. 1921 онд Гадаад Монголоос VIII Богд Жавзандамбаар толгойлуулсан халхын эх орончид бvх монгол угсаатныг нэгтгэх тусламж гуйхаар Николай II хаaнд хандсан юм (11). Энэ уулзалтанд буриадын эх орончид оролцов. 1917 оны хувьсгалын дараа буриадууд хувьсгалт ардчилсан, єндєр сэтгэлтэй оросуудын хамт Монголоос хятадын булаан эзлэгчдийг хєєх, vндэстний чєлєєлєх хувьсгалыг ялах бэлтгэл Оросод хийхэд тусаллаа. Ийм маягаар Буриад, Гадаад Монголын ардууд харилцан дэмжиж, хамтран хvнд бэрх, хувь заяагаа хуваалцаж, хамтран тэмцсэнээрээ тєрєлх монгол нутаг дээрээ нэгдсэн эрх чєлєєт улсаа мандуулах, эвсэн нэгдэх нь зайлшгvй гэсэн хvсэл эрмэлзэл, эв нэгдлийг бэхжvvлсэнийг тvvхийн vнэн гэрчилж байна. Энэ бvхнийг нэгдсэн монгол vзэл (панмонголизм) гэж бид нэрлэж байгаа юм. Ийм учраас мэдээж орчин vед vл биелэгдэх (утоп), єєрийн болон бусдын нутаг дээр хуучны Их Монгол улсыг байгуулахыг хvсэгчдийг панмонголизм гэж тодорхойлсон зохиолчдын vзэл бодлоос бидний байр суурь vндсээрээ ялгаатай байх болно. Иймд буга чєтгєрєєс айхын адил панмонголизмын vзлээс эмээх хэрэггvй юм. “Оросын монголчууд”-ын уламжлал, vндэстнээ хамгаалах, vндэстнээ єєрсдєє удирдах тэмцэл одоо хvртэл vргэлжилсээр байна. ЗХУ задрaлаас vvнд нєлєєлєх тааламжтай нєхцєл бий боллоо. ЗХУ задарсны дараа “оросын монголчууд” бvрэн эрхт байдлаа хvлээн зєвшєєрvvлэх, єєрсдєє засаглах байдлаа дээшлvvлэхэд хvрсэн жинхэнэ суверенитийн баярын жагсаал болсон нь бvгдэд тодорхой байлaа. Одоогийн байдлаар Оросын холбоонд “Оросын Mонголчууд” амьдардаг Буриад, Халимах, Тува, Алтай гэсэн дєрвєн бvгд найрамдах улс, хоёр буриад vндэстний тойрог байна. Yндэстний бvгд найрамдах улс байгуулах нь vнэндээ ємнєх автономит бvгд найрамдах улсуудаас алхам ахисан дэвшил болно. Yvнтэй уялдан зарим нэгэн тvvхчдийн хэлснийг зориуд энд тэмдэглэх хэрэгтэй. Тэдний бодлоор (одоо vнэнхvv тодорхой харагдаж байгаа) Барон Унгерны байгуулсан “Азийн Морин Дивиз” нь цагаантны дээрэмчид (большевикийн ухуулгаар тэгэж батласан) биш, ядуу монголчуудыг (Даурын засгийн газар) нэгтгэсэн зэвсэгт хvчин байсан ба тэд Єргєє, Монголыг хятадаас чєлєєлєєгvйсэн бол бараг холбоотны харилцаатай байсан Гоминданы цэрэгтэйгээ Улаан арми байлдах байсан юм болов уу. Японы монголч Футаки Хироши “-Хэрвээ 1911 оны хувьсгалыг Гадаад, Дотоод Монголын хамтарсан vйл ажиллагаа байсан гэж vзвэл, 1921 оны хувьсгал нь Халх, Буриад-Мoнгoлын хамтын хєтєлбєр байв. Хэрвээ 1911 оны хєдєлгєєнд Хайсан гvн Дотоод Монголыг тєлєєлєн гол vvрэг гvйцэтгэсэн гэвэл 1921 оны хувьсгалт vйл ажиллагаанд Ринчино Буриад-Мoнгoлын удирдагчаар оролцсон. Иймд Ринчино нь С.Данзан, Д. Бодоо нарын адил 1921 оны хувьсгалын 3 удирдагчийн нэг болно (12).” гэж vнэн шударгаар дvгнэжээ. Бvгд найрамдах улсуудыг Оросын Холбоон дотроо бие даасан байдалтай боловч, єєрийгєє тодорхойлох эрх байхгvй. Ийм болохоор эл асуудал болон Оросын єнєєгийн vндэстний гадаад бодлого, бусад олон улсын харилцааны зарчмын асуудлууд эцэслэн шийдэгдээгvй, цаашид ярилцах халуун сэдэв болон vргэлжилж, улмаар зэвсэгт мєргєлдєєнд хvргэж ч болно. Єнєє vед Оросын Холбоон дотор сєргєлдсєн хоёр концепц єєр хоорондоо тэмцэлдэж байна. Нэг талаас vндэстнvvдийн бvгд найрамдах улсуудын бvрэн бие даахад ашигтай тєвєєс зугтах хvч эрчимжилт, нєгєє талаас урьдын адил Москвагаас бусад ард тvмнийг дарангуйлах зорилготой хуучны эзэрхийлэх агуулгаа тавихгvй барьсан байдал болно. Сvvлчийн бодлого нь хуучин ЗХУ-ыг бий болгох, гувeрнатoрын, оросын хаан улсын зарчмыг vндэстний бvгд найрамдах улсуудын оронд тавих гэсэн тэмvvлэл юм. Оросчлохыг илт баримтлагчдын дотор “Архипелаг ГУЛАГ”, “Иван Денивичийн нэг єдєр” зэрэг номыг бичсэн, хуучин ГУЛАГ-т байсан, дэлхий дахины нэрт зохиолч А.Солженицын орно. Yнэхээр хачирхалтай байгаа нь худал гэж vv? Эндээс ийм асуудал гарч байна. Саяхан бий болсон vндэстний бvгд найрамдах улсуудын засаглалын одоогийн байдал удаан vргэлжлэх vv. Оросын Холбоонд (Чечнийг оролцуулахгvйгээр) 20 БНУ байгаа нь ойлгомжтой. Циммервальдскийн хурлын тунхаг, vндэстний єєрийгєє тодорхойлох эрх, олон улсын зарчмын ерєнхий итгэмжит байдлыг дээдлэх, улс орны газар нутгийн бvрэн байдлыг сахин хамгаалах гэсэн зальт аргаар далдлахыг оролдсон дарангуйллын бодлогын vндсэн дээр “тємєр нудраг” хэрэглэх замаар олон vндэстны асуудлыг шийдэхийг эрмэлзсэн оросын тусгай бодлого явагдаж байна. Тухайлбал тийм байдлын илрэл нь Оросын Холбоо Чечнийн тусгаар тогтнолыг хvлээн аєвшєєрєхгvй, тэр жижиг улсын эсрэг цэргийн хvч хэрэглэн 2 жилийн турш эвдэн сvйтгэж, цус урсгасан дайныг vргэлжлvvлсээр байна. Бидний ойлгож байгаагаар Чечньд оросын цэргийн оруулан байлдаж байгаа энэ сунжирсан дайны шалтгаан нь Москвагийн батлaсан vндсэн хуулийг тогтооход бус, хэдхэн дээрэмчдийг эсрэг бус, харин єєрийн орны бvрэн эрхт байдлын тєлєє тэмцэгчид, уугуул нутгаа хамгаалагчид болох цєєн тооны баатарлаг ард тvмний эсрэг хийж буй жинхэнэ дайн болно. Чечний дайн нь эрх чєлєєнд дуртай жижиг ард тvмний хvсэл эрмэлзлэлийг дарах дарангуйллын бодлогын садангууд болох улс тєрчид, цэргийнхэнд vзvvлсэн жинхэн сургамж болох ба тvvхэнд олонтаа таарах тохиолдлуудын нэг юм. Дээдсийн ярианаас vзэхэд саяхан тогтносон бvгд найрамдах улсууд, тэр тусмаа Буриад, Халимаг, Тува, Алтай нь ирээдvйд улсынхаа статусаа хамгаалахад хvндрэлтэй асуудлуудтай учрах нь илт байна. Найдвар эцэсдээ тасардаг. Одоогийн байдлаар дэлхийд 10 сая орчим монголчууд тархжээ. “Оросын”, “Хятадын”, бусад орны уугуул болох тэд бvхэн 5 зууны турш нэггсэн монгол улсын бvрэлдхvvнд амьдарч, яс vндэс, соёл, шашин, тєрєлх хэл, зан заншлаараа урьднаас нэгдэж байсан нь маргах аргагvй баримт vнэн болно. Тэд нэгдсэн улсыг мандуулах хvрээнд єєрийнхєє газар нутаг дээр хамтран амьдрахaaр тэмvvлж, ерєнхий монгол олголт тэднийг нэгтгэн барьж байсан юм. Мэдээжийн хэрэг панмонголизмын ойлголт бол монгол vндэстний хувьд байх л ёстой мэдрэмжийг тєрvvлсэн ч, эсрэг талынханд огцом, сєрєг утгаар туссан. Бид панмонголизмыг хуваагдаж бутарсан ардын сэтгэл зvрхээр, vндэсний эх оронч, бахархах vзэл бодол болохыг дээд зэргээр харууллаа. Гэтэл монголчууд хэдэн зууны турш салангид амьдарч ирэв. Yvнтэй холбоотой гарч ирж байгаа зарим хууль зvйн асуултуудаас голлон хэлбэл: -Их дарангуйлагч гvрэн монголчуудыг газар сэлтгэн суулган будалж, газар нутгийг хэсэгчлэн таслахтай холбоотой ямар шалтаан байна вэ? Монголчуудыг нэгтгэхгvй гэсэн ямар vндэс оршиж байна вэ? Одоогийн монголчуудын салан тусгаарлал хэзээ дуусах вэ? Эдгээр асуултанд бид товчхон хариулах гээд vзье. Оросын хаант улс, Манжийн хаанчлал (хожим Хятад болсон) зэрэг тухайн vеийн их гvрнvvдийн стратегийн зорилго нь аль болохоор харилцан цэрэг, улс тєрийн хvчээ суллах, тэр тусмаа хэзээ ч хvчирхэг Монголыг гаргаж ирэхгvйн тулд дэлхийн талыг шахуу эзэлж явсан цэрэг, улс тєрийн гарамгай авьяaстан, хvн тєрєлхтний тvvхэнд хамгийн хvчирхэгт тооцогддог хvмvvсийн нэг Чингис хааны удмыхан, монголчуудын нэгдсэн улс байгуулах гэсэн оюун санааны хvчин чадлыг бvрмєсєн дарaхыг эрмэлзэж байв. Ийм зорилгот хvрэхийн тулд нэгдvгээрт, монголын газар нутгийг хуваах, хоёрдугаарт боолчлох, уусгах, цєлєх, болон бусад дарамтлах хэлбэрийг зєвхєн ашиглаж чадсан. Эдгээрт нийцсэн тактикийг монголчуудтай харилцахдаа баримталж байсан нь гарцаагvй зvйл юм. Монголчуудыг оюун санааны хувьд дарамтлах, монголчуудын нэгдмэл ертєнцийг сархинуулах єєрсдийнхєє vйл ажиллгаандаа тэд Чингис хаан, тvvний удмынхны цэрэг аян дайны vеийн “эзлэн тvрэмгийлэл”, “харгислал” гэсэн vгсийг хариулт болгон сонгон авч байсан. Тvvнийгээ батлахын тулд мэдээж ямарч нарийвчилсан мэтгэлцээнийг явуулдаггvй байсан нь vнэн хэрэгтээ орос, манж, хятадууд єєрсдєє ялгаагvй “талын зэрлэгvvд” байсанд оршино. Чингис хааныг нэг талаас авч vзэхэд тvvхэн дэх агуу их хvн, нєгєє талаас авч vзэхэд олон дайныг хийсэн, дайсантайгаа их харгис харьцдаг байсанд маргах юм байхгvй. Хэрвээ дайсан этгээд урвах юм уу, элчийг алж хєнєєхєд тэрээр харгис байжээ. Yvнийг тэр тэвчдэггvй байсан ба тvvний амьдарч байсан зуун харгис зуун байсан юм. Александр Македєнский, Юлий Цезарь, Наполеoн, Суборов гээд еврoпын агуу цэргийн жанжид “энрэнгvй” байлдан дагуулагчид байлаа гэж уу? Мэдээж vгvй. Одоо ч тvvхийн номонд тэднийг зєвхєн магтсан, vнэлсэн, зєвтєгсєн байна. Тэгвэл хэнийг юуны тєлєє буруутгасан, муулсан байна вэ? Зєвхєн Чингис хааныг харгисаар нь буруутгаж, энэ vндсэн дээр тvvний ард тvмнийг боолчилж, газар нутгийг нь булаан авна гэж уу? Гаднаас оруулсан бурханы шашинд баярлаж, єєрсдийгєє зєвтєгсєн их гvрний тактик нь Монголчуудын байлдах дагуулах оюун санааг арилгахтай холбоотой байсныг баталж болно. Хэзээ ч дайчин монголчууд єрнє дорныг захирсан, хvн тєрєлхтний нэгдсэн хаанчлалыг байгуулахаар мєрєєдсєн Чингис хаан болон тvvний залгамжлагчдын сургаалиас татгалзаж, гvн сvсэг бишрэлд автан, хvлцэнгvй номхон хvмvvс болж хувираагvй юм. Єнєєгийн монголчууд Чингис хааны vеэс мєрдєж ирсэн “нар мандахаас наран жаргах хvртэл бидэнд дайсан байна” гэсэн сургаалиас харин бvрэн татгалзжээ. Тэгвэл учир шалтгааны бvхэл бvтэн асуудал урган гарч ирж байна. Дэлхийн болон бага vндэстний нэгдэлд хаанаас юу саад болоод байна вэ? Учир нь их гvрнvvд vvнийг хусэхгvй, геoпoлитик, эдийн засгийн ашиг сонирхолоор “тэдний” монголчуудын газар нутаг нь тэдэнд хэрэгтэй байна. Ийм єєрийн улс тєрийн бодлогоороо тэд газар нутгаа хуваагдлаас хамгаалах, нутаг дэвсгэрийн бvрэн бvтэн байдлыг хадаглах нэрийн дор урьдчилан гэрээ хийх аргыг сонгож байна. Хариултыг хол хайгаад хэрэггvй. Нэгдэн орос, хятад гэж байгаагvй vед “Oросын” ба “Xятадын” монголын газар нутаг нь уугуул монголчуудын нутаг болж, Монголд харъяалагдаж байсан нь нийтэд тодорхой зvйл. Yvнээс харахад Пан-Монголын vзэл нь харийн нутгийг булаах авахтай огт хамааралгvй зvйл болж байна. Харин ч эдгээр нутаг нь галт зэвсэг, илд сэлмийн хvчээр цус, нулимсан далай татуулан эзлэгдсэн газар болно. Гэрээ хэлэлцээрvvд нь монголчуудын ар худрагаар Манж, Оросын хооронд ихэнх тохиолдолд болж єнгєрсєн ба бодит байдлаас гажсан, тvvхийн vнэ цэнэгvй байсан гэдэг нь илт байна. АНУ, Япон, Ангил, Франц, Энэтхэг зэрэг хvчирхэг орнуудыг хамаарсан олон улсын хамгаалтан дор бvх монголчуудын язгуур эрх ашгийг хамгаалсан, тєвийг сахисан, тусгаар тогтносон, холбооны Монгол улсыг байгуулах нь бидний ойлгож байгаагаар байж болшгvй зvйл биш юм. Бидний vзэж байгаагаар монголчуудыг нэгдэхэд ямар нэгэн эсэргvvцэх єчvvхэн шалтаг тэдгээр улсууд байхгvй, мєн эсэргvvтэхгvй гэж бодож байна. Орос, Хятадын хувьд бол харьцангvй єргєн хэмжээний завсарын улсыг байгуулах нь урдын адил тэдний дунд хуваах алим болох, эсвэл Монгол болон тvvний нутагтай холбоотой хоёр талын сонирхлыг эцэс болгосон шинэ байдал тогтoох юм. Тийм байдал нь Монголыг асуудлыг тойрсон нєлєє бvхий их гvрнvvдын улс тєрийн тоглоомуудын мєн чанарыг єєрчилж чадах юм. Дээр хэлнээс харахад монголчуудыг нэгтэхийн тулд эхлээд оюун санааны болон эдийн засгийн vндсэн дээр, дараа нь газар нутгийн тєлєвлєгєєнд асуудлыг авч vзэхэд зохиомлоор бий болгосон саад бэрхшээлээс єєр бодит шалтгаан байxгvй. Нэгдэх бол vндэстний vхэл, амьдралын асуудал болно. Энэ нь vндэстэнд мєхлєєс гаргах боломжийг олгоно. Нэгдэлгvйгээр Монгол vндэстэн сэргэн мандана гэдэг бол утгагvй зvйл. Гэхдээ уг санаа нь их гvрнvvдийн удирдагчдын хувийн эрх ашигт нийтсэн асуудал болно. 99999999999999999999999999999999999 Энэ єгvvлбэрийн хамгийн ерєнхий тєлєвлєгєє - нэгдэх асуудал нь 2 vндсэн фактороор бидэнд хамаатай. Нэгдvгээрт гадаадын болон олон улсын, хоёрдугаарт дотоодын болон монголчууд хоорондын хvчин зvйлvvд болно. Бидэнд хамаарах гадаад факторт: - Oлон улсын улс тєрийн шинэ дэглэмийг бий болгох, - Монголын хєш орнуудыг оролцуулан дэлхийн єнцєг булан бvрийн доромжлогдсон ард тvмнvvдийн єєрсдийгєє тодорхойлох болон дарлагдалтай тэмцэх, тєвийн удирдлагын хvчийг сулруулах бvхий л боломжийг эрчимжvvлэх, - Жижиг vндэстэн, ард тvмнvvдийн ашиг сонирхлыг тооцож, тэдэнтэй баланс барих замаар єндєр хєгжилтэй орнууд болон их гvрнvvдийн гадаар улс тєрийн бодлогыг єєрчлєх, - Oлoн зууны турш газар нутагт нь харъяалагдан ирсэн vндэсний цєєнхийн язгуур эрх ашгийг хvндэтгэн vзэж, тэдний засаглал, эрх зvйн талыг тооцоолсон улс тєрийн ухаалаг бодлогыг явуулах замаар их гvрнvvдийн vндэсний улс тєрийн бодлогыг энрэнгvй болгох, - Еврo-Aзийн панмонголын vзэл санааг ухамсарлуулах хєдєлгєєнийг єргєтгєх, - Yндэсний цєєнхийн эрх, хvний эрхийг хамгаалах асуудлаар олон улсын байгууллагууд болон НYБ-ын зvгээс тус дэмжлэг vзvvлэх зэрэг орно. Бидэнд хамаарах дотоодын факторт: - Нэгэн vндэстний ерєнхий эрх ашгийг бvх монголчуудад ухааруулан, эдгээр эрх ашгийг ойлгон нягтрахад тэдний хvчийг тєвлєрvvлж, удирдан чиглvvлж, vvнд чиглэсэн vйл ажиллагаануудыг бодитойгоор эрчимжvvлэх, - Мoнгoлын хилийн чандад амьдарч байгаа монголчуудын асуудлаар НYБ болон бусад олон улсын байгууллагын хvрээнд дипломат vйл ажиллагаа, гадаад бодлогыг эрчимтэй болгох, - Монгол гаралтай vндэсний цєєнхvvдэд холбогдох асуудлаар хvмvvнлэгийн гэрээ хэлэлцээрийг хийх, энэ талаар хєрш улсуудтайгаа олон талын хамтын ажиллагааг байнга эрчимтэй, єргєн хvрээтэйгэй явуулах, - Панмонголын vзлийг сонирхсон орнуудтай харилцааг тогтоож, стратегийн тvншлэл тогтоох, улмаар тэднээс дэмжлэг олж авах, - Єнєєгийн єєрчлєлтvvдийн vед бодлогогvй хийсэн, тvрэгдсэнээс болж эвдэрч сvйдсэн эдийн засгийг сэргээх, улмаар монголын ард тvмний амьдралын тvвшинг дээшлvvлэх хєгжлийг тогтворжуулах алсын зорилгыг хангах, - Панмонгол vзлийн хєдєлгєєний хэв загвар, онолыг шинжлэх ухааны vндэслэлтэйгээр эрчимжvvлэхэд хамтран ажиллах зэрэг болно. Панмонгол vзлийн асуудлуудыг зєвхєн Монгол улсын зvтгэлээр шийдэж чадахгvй нь тодорхой. Yvнтэй холбогдуулан панмонгол vзлийн утга агуулга, мєн чанарын талаар Буриадын нэрт монголч эрдэмтэн, тvvхийн ухааны доктор Ш.Б.Чимиддоржиев тодорхойлсныг энд хэлмээр байна. Тэрээр “Панмонгол vзэл гэдэг ойлголтонд бvх монголын ард тvмэн, бvх монгол ертєнцийн хvн амын ашиг сонирхлыг хамаарна. Энэ хєдєлгєєн нь нийт монголын уламжлалт тvvх соёл, тєрєлх хэлнийхээ харилцааг хадгaлан vлдэх, бэхжvvлэх, тэдний нэгдэх эрмэлзлэлийг тєрvvлсэн байх ёстой (13).” гэж хэлжээ. Ийм учраас панмонгол vзлийн vндсэн загварыг боловсруулах, тvvний бvх тєрлийн факторуудыг танин мэдэхэд бидний ах, эгч дvvс амьдарч байгаа Буриад, Євєр Монгол, Халимаг, Тува, бусад орны эрдэмтдийн санал бодол шаардлагатай байна. Энэ асуудлыг хэрэгжvvлэхэд дээд зэргийн болгоомжтой, шат дараалсан, байнгын ахицтай хандах хэрэгтэй. Панмонгол vзлыг биелvvлэх анхны алхам бол соёл, шинжлэх ухаан, хувийн, хvмvvнлэгийн харилцаагаа єргєтгєх, олон оронд амьдарч байгаа монголчууд хоорондоо харилцан визгvй зорчих нєхцлийг бvрдvvлэх, хамтын байгууллага, эрдэм шинжилгээний хvрээлэнгvvдийг байгуулах зэрэг алсын зорилготой Дэлхийн Монголчуудын Холбооны vйл ажиллагааг эрчимжvvлэх явдал болно. Эдийн засгийн хvрээнд бол эдийн засгийн чєлєєт бvсийг бий болгох, хамтын vйлчилгээний байгууллага болон хамтарсан vйлдвэрvvдийг байгуулах, хvмvvсийн харилцаа, хилийн худалдааг vндсэн утгаар нь єргєтгєх зайлшгvй шаардлагатай. Yvний зэрэгцээ Євєр Монголын болон Оросын 4 бvгд найрамдах улсын байнгын удирдах газрыг Монгол улсын нийслэлд байгуулах нь чухал. Оросын Монгол vндэстнvvдийн бvгд найрамдах улсууд, Євєр Монголын єєртєє засах орныг оролцуулан Mонгол улсаар тэргvvлvvлсэн Бvх монголчуудын асуудлыг зохицуулах зєвлєлийг Улаанбаатарт байгуулж бас болно. Цаашдын алхмуудад нэг газар орноос нєгєє оронд сайн дураараа хvн ам шилжин суух, нутаг дэвсгэрийн солилцооны шугамаар монголчууд хоорондоо нэгдэх асуудал руу зайлшгvй орох хэрэгтэй. Энд Казакстаныг туршлага байна. ‘Монголын казакууд” євєг дээдсийнхээ эртний нутаг Казакстанд шилжин суух vед Монгол улс дээд хэмжээний хvмvvнлэг vйл ажиллагаа явуулж, бусад оронд сайн vлгэр жишээ болсон. Монголчуудыг хилийн чандаас Монгол оронд шилжvvлэн суулгах тохиолдолд газар нутаг болон байгалийн баялгийн хангалттай нєєцтэй байх хэрэгтэй. Юуны тvрvvнд євєг дээдсийнхээ эртний зан заншил, бичиг vсэг, хэл, vндэсний соёлоо эзэмшихийн тулд бусад орны нутагт монголчууд шилжин сууршиж болно. Нэгдсэний хариуд бусад орноос эрт vед булаан эзэлсэн монгол газар нутгаа буцаах єгч болох ноцтой асуудал ч гарч ирж болно. Хамгийн сvvлийн шат нь хамгийн хvнд, удаан хугацаагаар vргэлжлэх бєгєєд энэ шатанд ямар нэгэн хэлбэрээр нэгдсэн Монгол улсын бодлого тавигдана. Тийм улсыг байгуулах vзэл бол бvгдээрээ заавал нэгдсэн нэг улсын хэлбэртэй байх, автоматаар нийлсэн байх гэсэн утгатай байх албагvй. Хамтарсан засаглалын хэлбэрээс бас нэгэн хэлбэрт орохдоо vе шаттай, байнгын ахицтай байх талаар ярианы маань сэдэв єрнєж байна. Холбоот улс, конфедрац, нийгэмлэг, нєхєрлєлийн болон бусад замаар хамтын засаглалын хэлбэрийг хvлээн зєвшєєрч болох юм. Хамгийн эхний тохиолдолд “нэг vндэстэн, хэд хэдэн улс” гэсэн загвaрыг хvлээн авч болно. Хамтарсан улсын тєрєл бvрийн хэлбэрийг хєгжvvлсээр хамгийн сvvлчийнхээ шатанд язгуурын монгол нутгууд дээр нэгдсэн Монгол услыг шинэ хэлбэрээр байгуулах асуудлыг тавьж болно. Энэ бvхэн зєвхєн зоxиoгчийн бодол юм. Цаашдаа олон улсын туршлага, хамтарсан эрдэмтэдийн хvчин зvтгэл, сонирхсон орнуудын улс тєрчдийн оролцоог тооцон vзэж, энэ vзлийг биелvvлэх арга зам, тодорхой хувилбарыг тогтоох нь гарцаагvй. Ямар нэгэн улсын хэлбэрээр Монголчуудын нэгдэх хугацааг зєв урьдчилан тогтоохын тулд эдийн засаг, улс тєр, цэрэг дайны сонирхол болоод тэдгээрт их гvрнvvдтэй холбогдох эсэх, нэгдсэн Монголын талаарх эдгээр асуудал тэдний сонирхолд хэрхэн тусах зэрэг олон талын хэлэлцvvлгийг єрнvvлж, энэ талаар нарийвчилсан боловсруулалт явуулах нь маш чухал байна. Панмонголын vзлээс нийт монголчуудын гэрийг босгоход бvх монголчуудын заальшгvй эрхийг амьдруулах стратeгийн болон удаан хугацааны зорилго гарч ирнэ. Энэ нь ХХI зуунд бvх монголчуудын vндэсний хєдєлгєєний эцсийн зорилго, гол чиглэл байх болно. Одоо цагт vднэстний эртний тvvхийн сонирхол дээшилж, vндэсний соёл сэргэн, монголчуудыг хvлээн зєвшєєрєх vйл явч эрчимжиж байна. Єєрсдийнхєє ололт амжилтыг мэдрэх, vндэсний бахархал, vндэстний єєрсдийгєє танин мэдэх, vндэстний дурсамжит хvмvvсийг танин мэдэх зэрэг сэргэн мандалтанд итгэлийн шинж тэмдгvvд илэрч байна. Цэвдэг сэтгэлийг эрт мэдэрч, стeрeoтип арилж байна. Хэвлэлээс харахад зарим нэгэн “Oросын” болон “Xятадын” монгол эх орончид Монголын гадна амьдарч байгаа цусан тєрлvvдээсээ нvvр бууруулж, панмонголын vзэлд ичгvvртэй хандаж байна гэж язгуурын монгол болох биднийгээ ор vндэсгvй буруутгаж байна (14). Тэд бас Монголын гадна амьдарч байгаа монголчуудтай харьцах гадаад харилцааныхаа байр сууриа тодорхой илэрхийлэхгvй, vндэсний аюулгvй байдлын концепцийн талаар биднийгээ шvvмжилж байна. Ичгvvртэй байдалд тохирсон нь Уртнасангийн Энхбатын “Єнєєдєр панмонголизм хэрэгтэй гэж vv”, тvvнтэй тєстэй “Орчин vеийн панмонголизм” нийтлэлvvд болно. Эдгээрт панмонголизмын vзлын шаардлага одоо байхгvй болсон, энэ бол боломжгvй зvйл, хэзээ ч биелэгдэхгvй мєрєєдєл, огт хэрэггvй зvйл, дэлхийн II дайнаар тогтсон дэлхийн улс тєрийн газрын зургийн статус кво-г хvндэтгэх хэрэгтэй зэргийг зохиогчид нэг талаас авч vзжээ. Нєгєє талаас Монголын хилийн чандад байгаа монголчууд хэл соёлын талаар бусад vндэстэнд уусч эхэлсэн тухай юм. Ийнхvv панмонголизмын хєдєлгєєний эгнээнээс урвасан явдал нь эцсийн дvнд єєрсдєє тєлєх сєрєг vр дагвар авчирч болно. Хэзээ нэгдсэн сэтгэлийн тэнхээ, эрмэлтзэлтэй байна тєдийд агуу их амжилтанд хvрнэ. Мянган жилийн ємнє салан тусгаарлагдаж, олон зууны турш дарлагдсаны эцэст єєрийн тєр улсаа байгуулж чадсан еврей нарын тодорхой жишээ байна. Тийм болохоор бидний бvх монгол хэлтэй ард тvмэнд ирээдvйд итгэх итгэл, єєдрєг сэтгэл, тэмvvлэл vргэлж хэрэгтэй. Итгэл бол ирээдvйд хvч єгч, хамгийн сvvлд vхдэг гэж ярьдаг. Тийм ч бай vгvй ч бай эцсийн дvнд их гvрнvvдийн “тємєр нудрагаар”ялахгvй, амьдралын тємєр хуулиар дийлнэ. Энэ нийтлэлээ бид монголчуудын ертєнцєд хандсан дараагийн vгээр єндєрлєх байна: Бvх орны монголчууд нэгдэгтvн! Yvнтэй холбогдон гарч ирэх асуудлууд: нэгдvгээрт, эл нийтлэл монгол хvнээр бичигдсэнд итгэхэд бэрх; хоёрдугаарт, II дайны дараагаар хуваагдсан хоёр Герман нэгдэж чадах болсон; гуравдугаарт, язгуурын монгол ахан дvvсээ харийн соёлд уусаж эхэлсэн хэмээн єєрєєсєє тvлхэн зайлуулж, тэдний нэгдэх гэсэн хvсэл эрмэлзлэлийг нь хєсєр хаях эрх Монгол улсад бий гэж vv. Ахархан бодож болохгvй. Эдийн засгийн ухааны доктор Ц.Гvрбадам, Улс тєр судлаач Л.Бат-Очир Орос хэлнээс хєрвvvлсэн Д.Цэрэндoрж, Ш.Баатар Замдаан сэтгvvл No.19http://horidoimergen.blog.gogo.mnhttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry2330Thu, 19 Feb 2009 20:13:05 ULAThttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry6304<p> 1-r heseg<br /></p> <p><object height="344" width="425"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/Mc7fmIp4t7Q&amp;hl=en&amp;fs=1" /><param name="allowFullScreen" value="true" /><param name="allowscriptaccess" value="always" /><embed height="344" width="425" src="http://www.youtube.com/v/Mc7fmIp4t7Q&amp;hl=en&amp;fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" /></object></p> <p>2-r heseg</p> <p> <object height="344" width="425"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/hZ-u_ssmNsM&amp;hl=en&amp;fs=1" /><param name="allowFullScreen" value="true" /><param name="allowscriptaccess" value="always" /><embed height="344" width="425" src="http://www.youtube.com/v/hZ-u_ssmNsM&amp;hl=en&amp;fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" /></object></p> <p>3-r heseg</p> <p><object height="344" width="425"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/1tUvTBlNeUw&amp;hl=en&amp;fs=1" /><param name="allowFullScreen" value="true" /><param name="allowscriptaccess" value="always" /><embed height="344" width="425" src="http://www.youtube.com/v/1tUvTBlNeUw&amp;hl=en&amp;fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" /></object></p> <p>4-r heseg</p> <p><object height="344" width="425"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/5f8fzfspfUE&amp;hl=en&amp;fs=1" /><param name="allowFullScreen" value="true" /><param name="allowscriptaccess" value="always" /><embed height="344" width="425" src="http://www.youtube.com/v/5f8fzfspfUE&amp;hl=en&amp;fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" /></object><br /></p> <p>5-r heseg</p> <p><object height="344" width="425"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/E4JQk1k_3dI&amp;hl=en&amp;fs=1" /><param name="allowFullScreen" value="true" /><param name="allowscriptaccess" value="always" /><embed height="344" width="425" src="http://www.youtube.com/v/E4JQk1k_3dI&amp;hl=en&amp;fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" /></object></p> <p>6-r heseg</p> <p><object height="344" width="425"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/Zen99wYsJZU&amp;hl=en&amp;fs=1" /><param name="allowFullScreen" value="true" /><param name="allowscriptaccess" value="always" /><embed height="344" width="425" src="http://www.youtube.com/v/Zen99wYsJZU&amp;hl=en&amp;fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" /></object></p> <p> 7-r heseg</p> <p><object height="344" width="425"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/Gutbpv8x9XY&amp;hl=en&amp;fs=1" /><param name="allowFullScreen" value="true" /><param name="allowscriptaccess" value="always" /><embed height="344" width="425" src="http://www.youtube.com/v/Gutbpv8x9XY&amp;hl=en&amp;fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" /></object> </p> <p>8-r heseg</p> <p><object height="344" width="425"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/KZbllxYHKx4&amp;hl=en&amp;fs=1" /><param name="allowFullScreen" value="true" /><param name="allowscriptaccess" value="always" /><embed height="344" width="425" src="http://www.youtube.com/v/KZbllxYHKx4&amp;hl=en&amp;fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" /></object><br /></p> <p><br /></p>http://horidoimergen.blog.gogo.mnhttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry6304Sun, 8 Feb 2009 02:33:30 ULAThttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry14503<div align="center"><a href="http://s132.photobucket.com/albums/q10/HORIDOIMERGEN/?action=view&amp;current=_.jpg" target="_blank"><img border="0" src="http://i132.photobucket.com/albums/q10/HORIDOIMERGEN/_.jpg" alt="Photobucket" /></a></div> <p>&nbsp;Гэвч 1918-1919 оны үед түүний баримталж асан эл урвагч байр суурь нь тохио;д;ын хэрэг байсан мэт яриа гарахыг үгүйсгэх аргагүй. Учир нь тэрбээр сүүлд нь эл урвагч үйл ажиллагаагаа &quot;монгол сул дорой тул аргагүй хүчинд автсан&quot;, эсвэл &quot;япон, хятад хоёрын хэн нэгийг түшихээс аргагүй болсонд япон нь хүчтэй, хятад нь сул дорой байснаас хятадыг дагасан&quot; гэх мэт элдэв худал, зальхай үлгэр домог зохион ярьж урван тэрсэлснээ зөвтгөн цайруулахыг оролдож, тэр ч байтугай хувьсгалт төр засгийн удирдагчдийг эл хар домогтоо итгүүлж чадсанаар бараг бүтэн 80 шахам жилийн турш монголын төр засаг, ард түмний дийлэнхи олонхийг мэхлэн төөрөгдүүлж өнөөг хүрсэн ч, аливаа нууц эрт орой аль нэгэн цагт ил болж, ямар ч сайн нууж, өнгөлөн далдалсан хар мөр нь тодрон гарч ирдэг байна.<br />Тиймээс одоо бид Ба.Цэрэндоржийн үйл ажиллагааны өмнөх үе буюу Олноо Өргөгдсөн Монгол улсын болон Автономит Монголын албанд &quot;хичээнгүйлэн зүтгэж&quot; асан үеийн зарим цөөхөн баримтаас цухас дурьдая.<br />1913 оны сүүлчээр ерөнхий сайд Сайн ноён хан Намнансүрэн тэргүүтэй Монголын төлөөлөгчид Орос улсад айлчлахаар мордов. Монголын төлөөлөгчид Петербургт хоёр сар гаруй болоход Николай хаан хоёр удаа хүлээн авч авч уулзсан бөгөөд Орос улсын сайд нарын зөвлөлийн дарга Кокоцев, Гадаад явдлын яамны сайд Сазонов нартай уулзаж &quot;шинэ зээл, нэмэлт зэвсэг авах, хамгийн гол нь Барга, Өвөр Монгол, Хөх нуурын зэрэг газруудыг нэгтгэн багтаасан &quot;Их Монгол Улс&quot; байгуулах асуудлаа Орос улсаар зөвшөөрүүлэх &quot; (Пунцагноров. Монголын Автономит үеийн түүх. УБ. 1955. 70-р тал) зорилго агуулж байв. Ерөнхий сайд Оросын албаныы хүмүүстэй хэлэлцээр хийж нэлээд чухал асуудлуудыг нааштай шийдсэн хэдий ч айлчлалын гол зорилго болж асан &quot;&quot;Их Монгол Улс&quot; байгуулах явдал дээр Орос улсын дэмжлэгийг авч чадсангүй&quot; тул Гадаад явдлын яамны дэд сайд Ба.Цэрэндоржийг орчуулагч Жамсранотой хамт үлдээж уг асуудлаар Оросын талтай үргэлжлүүлэн харилцаж, ахиц гаргах боломж сүвэгчлэх үүрэг өгөөд түрүүлж буцсан аж.<br />Гэтэл &quot;Цэрэндорж Петербург үлдэхдээ &quot;Сайн ноён ханы хийж дуусгаагүй үйл хэргийг гардан үргэлжлүүлэх болно&quot; гэж сүржигнэн мэдэгдсэн хэдий ч, Сайн ноён ханыг монгол явсны дараа Цэрэндорж Гадаад яаман дээр ерөөс хүрч ирээгүй бөгөөд, бидэнтэй албан ёсны харилцаа тогтоох оролдлого ч хийгээгүй болно.&quot; (Оросын Гадаад яамны сайд Сазонобаас Монголд суугаа консул Александр Яковлевичид бичсэн нууц цахилгаан. 1914 он. 1-р сарын 30.) гэжээ. Цэрэндорж Сайн ноён ханы нүүрэн дээр их л &quot;хичээнгүй&quot; зүтгэлтэй царай эсгэвч, ар хударгаар нь ийнхүү монголын үйл хэрэгт туйлын хайнга, тоомжиргүй хандаж байжээ. Тэгээд ч иймэрхүү хандлага бол Ба.Цэрэндоржийн хувьд тохиолдлын зүйл биш, зүй тогтлын шинжтэй байжээ гэдгийг түүний урьдах болон хойшдын үйл ажиллагаанаас нь харагддаг.<br />Хятадаас Монголд суулгасан хорт могой тэрбээр монголын төрийг дотроос нь хутган үймүүлж, хорлон сүйтгэсээр эцэст нь ерөнхий сайд Сайн ноён ханы амь насыг нь хорлон бүрэлгээд, улмаар 20-р зууны монголын нэн гарамгай эл удирдагчийн амьдрал, тэмцлийнх нь зорилго, үйл хэрэг болох &quot;Тусгаар тогтносон Их Моногл Улс байгуулах&quot; аугаа их үйлсийг нь далдуур хөнөөн бусниулж амжсан юм.<br />Энэ тухай манай монголын нэгэн тулгуур тунхаг бичигт &quot;...манай халх нарыг түлхэж живүүлэхээр оролдсон өөдөлшгүй хэдэн зальхай баньд эрлийз нар ба бүх үндсээ алдсан ноёдыг худалдан аваад манай автономит Гадаад Монгол улсыг дэгжүүлэхгүй арга мэхийг үүсгэн, хар хятадыг өөртэйгөө дотнолин амраглуулсан бөгөөд бас нэр ба үнэн тангараг тэргүүтнээ умартсан тэд нар, , улсын хулгайчууд, хортны нам болж манай мэргэн алдарт Засагт ханыг хорлон алаад, залуу бөгөөд баатар сүртэй Түшээт хааныг бас тэр мэтээр хорлосон нь үнэхээр заналтай. Улсын хэрэгт маш мэргэжиж дотоод, гадаадад алдаршсан нэрт лам Цэрэнчимэд басхүү тэр мэт хулгайчуудын гарт цаг бусын үхлээр үхсэн. Бас манай Богд эзэн хааны шадар сайд далай мэт гүнээ ухаан төгөлдөр Дайчин чин ванг бас ухваргүй баньд нар ба эрлийз нар архиар согтоож алсныг хэн ч үл мэдэх газаргүй. Энэ мэт хор ерд ерөндөж алагдсан мэргэн төгөлдөр Түшээт ван,Бинт ван,Далай ван, жич сахалт лам эдгээр цөм ийнхүү хорлогдсон тэргүүтэн. Махан бие олсон шулмас нар энэ мэтээр манай халхын тэргүүн эрдэмтэнг идсээр. Богд Чингис хааны язгуур үндэсний үр маш ариун тунгалаг оюут ерөнхий сайд Сайн ноён хааныг хорлосон нь даанч өнгөргүй , муу хоронд хамаг бие шарлаж хилсээр өөд болсон...&quot;<br />&quot;Манай Халхын сайн тэргүүлэгчдийг алж бараад улсын хэргийг сайнаар шууд сэтгэх хүнгүй болгон, гэрэлт эрднийн ширээг бузартуулан, хайран тулгар төрийг унагаж хамаг ардыг сарниулан толгой мөрний дээр тэгшдэхгүй, хар хятадын гажуу засаг эрхийг хүлээлгэх нь нэгэнт үнэн болов.&quot;(Гадаад Монголын Автономи ба амгалан байдлыг хамгаалан туслах намын бичиг. Тусгаар тогтнол сонин. 1991.06.04. Дугаар 27) гэж бичжээ.<br />Мөн &quot;Үнэхээр энэ муу хулгайчуудын хорт үүсгэлээс Халх дөрөв, шавь хоорондоо эв найрамдлыг алдаж буурай болсоор бүх улсын хэргийг дотоодоос эвдэн устгах хэрэг илэрхий болов&quot; хэмээн монгол дахь хятад эрлийзүүдийн зүгээс монголын тусгаар тогтнолын талаар баримталж асан байр суурь, үйл ажиллагааных нь &quot;хорлон бусниулагч, хутган үймүүлэгч&quot; мөн чанарыг туйлын яруу тодорхойлохдоо бас тэднийг хятадын төрийн бодлогыг монголд явуулах хэрэгсэл, монголын улс төрийн хэргийг &quot;дотоодоос эвдэн устгах, хятадад нэгтгэх&quot; зорилго бүхий &quot;Хятадын Тавдугаар Цуваа&quot; болохыг бүр мөсөн илчилжээ.<br />Цэрэндоржийн Монголын тусгаар тогтнолын эсрэг, хятадыг дулдуйдсан урвагч санаа нь 1914 оны 9-р сараас 1915 оны 5-р сарын хүртэл Хиагтад явагдсан Орос, Хятад, Монгол гурван улсын хэлэлцээрийн явцад Орос, Хятадын &quot;даралт шахалт&quot; гэгчээр шалтаглан, уг хэлэлцээрт оролцогчдын дундаас Монголын тусгаар тогтнолын талаар хэлбэрэлтгүй, туйлбартай байр суурь баримталж асан Манали баатар Дамдинсүрэн, да лам Дашжав нарыг хэлэлцээрээс татаж, өөрийн талын Ширнэндамдинг аваачин, уг &quot;Гурван улсын гэрээ&quot; гэгчид гарын үзэг зуруулж хэлэлцээрийг яаравчлан дуусгасан явдлаас тод харагддаг.<br />Ялангуяа Гурван улсын хэлэлцээр ид явагдаж буй үед гадаад явдлын даамны тэргүүн сайд чин ван Ханддоржийн амь насыг бүрэлгэсэн явдал туйлын сэжигтэй. &quot;Удааширсан хэлэлцээрийн явцад Монголын төлөөлөгчид болон, Гадаад Тавдлын Яамны эрх баригчдын бүрэлдэхүүнд ноцтой өөрчлөлтүүд гарав. 1915 оны 2-р сард шанзав Бадамдоржоор толгойлуулсан Хятадын талыг баримтлагч феодолууд нь Монголын феодолын ангийн дэвшүүлэн гаргасан төрийн хэрэгт чадвартай цөөн тооны зүтгэлтний нэг болох Гадаад Явдлын Яамны сайд болох Ханддоржийг хорлон алжээ... Түүнчлэн Ханддоржийг зайлуулах явдлыг Япон улс, ба Хятадын милитаристууд нэгэн адил сонирхож байжээ&quot; (Ц.Пунцагноров. Монголын автономит үеийн түүх. 1911-1919. УБ.1955 он. 85-86-р тал) гэсэн байна. Энд ГЯЯ-ны сайд Ханддоржийг хорлон алсан &quot;Бадамдоржоор толгойлуулсан Хятадын талыг баримтлагч феодолууд гэгч бүлгийн гол толгойлогч нь угта бол Бадамдорж ч биш харин Цэрэндорж шүү дээ. Ер нь ч Ба.Цэрэндорж Ханддорж чин вангийн амь насыг бүрэлгэн Гадаад ямний бүрэн эрх мэдлийг авахгүйгээр, Маналибаатар Дамдинсүрэн, Да лам Дашжав нарыг уг хэлэлцээрээс татаж Хятад, Орост тал засахгүйгээр Хиагтын гэрээг байгуулж чадахгүй байв.<br />Ба.Цэрэндоржийн удирдан байгуулсан Хиагтын &quot;Гурван улсын гэрээ&quot;-гээр Олноо өргөгдсөн Монгол улсын тусгаар тогтносон улсын статусыг эвдэж &quot;Хятадын сюзерен эрхийн дорхи Гадаад Монгол автономит муж болон Хятад шууд харьяа муж Өвөр Монгол&quot; болгон хоёр хуваасан явдал бол хожим нь Монголын тусгаар тогтнолыг устгаж, Хятадад нэгтгэх гэсэн түүний далд санаагаа хэрэгжүүлэхэд дөхөм болсон анхны том алхам бөгөөд, дөрвөн жилийн хойно 1919 онд Хятад сайд Чен И-тэй хуйвалдан &quot;Гадаад Монголын автономийг устгах тухай 64 зүйлийн гэрээ&quot;-г нэмэн байгуулж , Хятадын гамин цэргийг Монголд урин оруулж автономийг устгаснаар бүрэн гүйцэлдсэн болой.<br />Үүнтэй холбогдуулан түүхийг хянан засварлаж буй ганцхан жишээг иш татья. Монголын төрийн эрхийг 7 жил барьсан П.Очирбат: &quot;...Энэ үед хэсэг сайд эрхтэнүүд хуйвалдаж монголын тусгаар тогтнолыг устгах гэж байсан тухай нэгэн баримтыг иш татья. &quot;Монгол улсын цэргийн яамны тэргүүн сайд Сайн ноён хан аймгин жанжин Эрдэнэ ван Жамьяндорж мөн яамны дэд сайд Түшээд хан аймгийн жанжин бэйс Сономдорж, Гадаад яамны тэргүүн сайд хичээнгүй бэйс Цэрэндорж мөн яамны дэд сайд Засагт хан аймгийн Чин ван Гончигдамба...нарын зэрэг ноёд нийлж харьяат Монгол улс одоо нэгэнт гадаадад итгэж түшиглэн хамгаалж туслах найрамдал бүхий улсгүй болсон ба ялангуяа дотоодод дан ганц Их шавь гэдэг нэгэн аймгийн хэдэн зальхай зусар бялдууч лам нар засаг төрийн бүрэн эрхийг эзэрхэн барьж засгийн ёсон суртлыг эвдэж алдсан учирт хавчигдаж аргабуюу Нийслэл хүрээнд суусан Дундад улсын элчин төлөөлөгч сайд Чен И - тэй сэмхнээ нууцаар харилцан хэлэлцэж Монгол улсын өөртөө эзэрхэх эрхт засгийг устгаж Дундад улсад дагаар орж захирагдах гагцхүү Богд хаантны ба олон аймаг хошууны засаг ноёдын тушаал хэргэм эрх ашгийг бүрнээ үүрд хуучин хэвээр явуулах башүү нийслэл хүрээ, Улиастай, Ховд, Хиагт хот, Тагна урианхайд цөм адил чацуу эрх тушаал бүхий хятад монгол сайд тус бүр нэжгээдийг томилон суулгаж...зэргийн эрх хэмжээний тухай 65 зүйлийн гэрээ бичгийг тогтоон төлөвлөн явуулсанд Дундад улсын засгийн газраас ихэд сайшаан зөвшөөрч даруй ёсоор болгон баталж Баруун Хойт хязгаарыг сэргийлэн хамгаалж сахих цэргийг ерөнхийлөн захирах жанжин Сүй Шүжаны хамт илгээжээ&quot;&quot; (П.Очирбат. Тэнгэрийн цаг. УБ. 1996 он. 126-128-р тал) гэх мэтээр хаанаас авснаа тодорхой заалгүй иш татжээ. Энд маш сонин өнгө аяс байгаа нь: нэгд. &quot;хэсэг сайд эрхтэнүүд хуйвалдаж&quot; &quot;65(64 зүйл ч гэдэг) зүйлийн гэрээ бичгийг тогтоон...төлөвлөж&quot;Бээжин явуулсан бичгийг ишлэхдээ уг гэрээ бичгийг Чен И тэй хуйвалдан, биечлэн гардаж боловсруулсанЦэрэндоржийн нэрийг хоёр хүний ард нуун авч үлдээд, гол хуйвалдагчаар цэргийн яамны тэргүүн сайд Жамьяндоржийг дэвшүүлжээ. хоёрт. &quot;Чен И тэй сэмхнээ нууцаар харилцан хэлэлцэж Монгол улсын өөртөө эзэрхэх эрхт засгийг устгаж Дундад улсад дагаар орж захирагдах&quot; санал тавьсан учир байдлыг &quot;итгэж түшиглэн хамгаалж туслах улсгүй болсон ба ялангуяа дотоодод дан ганц их шавь гэдэг нэгэн аймгийн хэдэн зальхай зусар бялдууч лам нар засаг төрийн бүрэн эрхийг эзэрхэн барьж засгийн ёсон суртлыг эвдэж алдсан учирт хавчигдаж арга буюу&quot; Чен И д хандсан хэмээн зөвтгөжээ. Энэ удаад итгэлийг эвдэгч хятад эрлийзүүд бас монголыг худалдахад өөрсөдтэй нь хавсарсан гол хүчин болох зам нараа ч бас матаж, хаяагаа хадраад авсан нь сонин. Иймэрхүү байдлаар монгол ноёд, лам нарыг ээлжлэн хахуульдаж, бие биеийн эсрэг турхирсаар хятадад дагаар оруулж амжив.<br />Энэ бүхэн алив юмны учрыг гадарлах хэн бугайд ч ойлгомжтой боловч энд гагцхүү ноён П.Очирбатын өөрийнх нь баримталж буй байр суурь тун ч сонин юм. Хэдийгээр ноён П.Очирбат Н.Магсаржавын бичиж үлдээсэн &quot;Монгол улсын шинэ түүх&quot; зэрэг номуудыг ашигласан номын тоонд заан оруулсан боловч энд маш тодорхой тусгагдсан асуудал болох Чен И-гийн 64 зүйлийн гэрээ гэгчийг боловсруулахад Ба.Цэрэндоржийн гүйцэтгэсэн голлох үүргийн талаар таг дуугүй өнгөрч, иш татагдсан зүйлүүдэд түүний нэрийг хэдэн хүний зэрийн ард нуун авч үлдэх, бас уг гэрээг жинхэнэ боловсруулсан Цэрэндоржоос зайлуулан хаа хамаагүй, дагалдан баясагч Жамьяндоржийг оронд нь дур мэдэн &quot;томилох зэрэг тун ч сонирхолтой, хачирхалтай &quot;илбэ жилб&quot; ийн шинж чанартай үйлдлүүд хийж байх юм. Тухайлбал &quot;...Сүй Шүжан тэр дороо ерөнхий сайд Бадамдоржтой нүүр тулан учирч &quot;урьд цэргийн сайд Эрдэнэ ван Жамьяндорж хятад сайд Чин И нарын хэлэлцэн тогтсон жаран хэдэн зүйлийн гэрээ бичгийг хэлэлцэхгүй болгон&quot; хэмээн юунаас иш татсанаа ч заалгүй бүрхэгдүүлсэн төдийгүй Чин И тэй хамтран 64 зүйлийн гэрээг гардан боловсруулсан эзэн нь Цэрэндорж, Бадамдорж хоёр биш харин цэргийн яамны сайд Эрдэнэ ван Жамьяндорж болоод хувирчихдаг нь тун ч жигтэй байна. Иймэрхүү маягаар &quot;монголын автономийг устгасны хариуцлагыг Ба.Цэрэндоржоосоо зайлуулж бусдад тохох&quot; зэргээр түүхийг ичиж, улайхгүй гуйвуулдаг нь 1990 оны үйл явдалаар төр засгийн өндөрлөгт заларч, эрх мэдэл гартаа авсан хүчний шалгарсан арга барил болой. <br />Одоо бид Ба.Цэрэндорж Хиагтад &quot;Гурван улсын гэрээ&quot; гэгчийг байгуулж Монголыг Хятадын автономит муж болгосныхоо дараа юу хийж байсныг үзье.<br /><br />1990 ээд оны эхээр Хятадад хэвлэгдсэн нэгэн номын &quot;&quot;Орос хүн Гадаад Монголыг эх роноос нь холдуулах хатгаас хийж байгаад бидний сэтгэл түвдэхгүй байна&quot; гэж Цэрэндөрж сайд өгүүлсэн билээ.&quot; (Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын нууц. Бээжин. 1993.04.10. 50000ш) хэмээн гарчигтай бүлэгт: &quot;Олон нийт болон эх оронч (хятад) ван (Бадамдорж) гүн (Ба.Цэрэндорж) нарын хүчтэй шахалтын дор Жавзандамба хутагт арга буюу Цагаан хааны үнэнч ноход болох Ханддорж, Намнансүрэн нарыг хор өгч алсан юм&quot; (мөн тэнд. 143-р тал) гэжээ. Энд хятадууд Ханддорж чин ван, ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн нарын хорлогдсон учир шалтгааныг өөрсдийнхөөрөө тайлбарлаад, хоролсон эздийг нь &quot;Олон нийт болон эх оронч ван гүн нарын шахалтын дор&quot; хэмээн заасан нь &quot;Хятадын талыг баримталагчид буюу &quot;хятад эх оронч&quot; дын саналаар&quot; хөнөөснийг тойруу боловч хүлээн зөвшөөрчихжээ. Цааш нь &quot;1915 оны 12-р сарын 12-ны өдөр &quot;Автономит&quot; Гадаад Монголын засгийн газарт &quot;гадаад хэргийн сайд&quot; Цэрэндорж Хүрээний элчин сайд Чен Лу - тай хувийн журмаар уулзаж ярихдаа: &quot;Гадаадын хүн монгол хятад хоёр ойртон нягтархаас болгоомжлон хоорондын сэтгэлд элдэв сэв суулган хатгаас хийж байна. Хамгийн тэвчишгүй зүйл гэвэл гадаад монголыг урхиндаа оруулж дундад улсыг хохироож байгаа явдал, энэ бол хүсүүштэй хэрэг биш юм.&quot;&quot; хэмээн жушуу цорбойн матжээ. Энд монголчууд оросуудын тусламжтайгаар тусгаар тогтнолоо олсон явдал, тэр ч бүү хэл автономит статустай болсон нь хүртэл түүний хувьд &quot;хамгийн тэвчишгүй зүйл&quot; хэмээн тэчьяадан бухимдахад хүргэж, тэгээд эл байдлыг &quot;дундад улсыг хохироож байгаа явдал&quot; гэж үзэн, сэтгэл үл төвдөн гансарч явдаг &quot;дотуур халуун&quot; сэтгэлээ удирдлагадаа дотночлон илэрхийлсэн байх юм. Цэрэндорж ингэж &quot;монгол хятад ойртон нягтрахын төлөө, хоорондын сэтгэлд нь сэв суулгахгүй төлөө&quot; санаа тавьж, &quot;дундад улсыг хохироохыг эсэргүүцэн&quot;, &quot;думдадын ашиг сонирхлыг хамгаалан&quot; зүтгэж явсан &quot;иргэн&quot; ажээ.<br />Одоо бид Ба.Цэрэндоржийн үйл ажиллагааны монголчуудад үл үзэгдэх, далд талын явдалд холбогдох бас нэгэн сонирхолтой баримтыг үзье. Үүнд: 1916 оны цагаан сарын шинийн 15-нд &quot;Гадаад Монголын гадаад харилцааны сайд Цэрэндоржоос Чен Лу-д хэлснээр бол: &quot;Сахалт лам Бөхбаян бол гадаад монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг хамгийн анх өдөөн эхлүүлэгч мөн&quot; гэжээ. Тэр цааш нь: &quot;Хайсан, Утай зэрэг хүмүүс Өвөр Монголоос Хүрээнд ирж, элдэв зүйлийн өдөөн хатгалга хийж байснаас Ханддорж юуны өмнө сэтгэл хөдөлж...Хэрэв Хайсан хүрээнд ирээгүй бол, магадгүй Гадаад Монголын тусгаар тогтнол гэгч хэрэг явдал гарахгүй байсан&quot;&quot; гэжээ. (Чен Лу. &quot;Хаалттай өрөөний тэмдэглэл&quot;, &quot;Фэнгийн элчний Хүрээн дахь өдрийн тэмдэглэл&quot;-ийн товхимол хоёр. ДИУ-ын 5 оны цагаан сарын 15 өдөр. 3-р нүүр)<br />Жич: &quot;Хятадууд Цагаан сарын 15-ны тэргэл сартай шөнө гэр орноороо хуран цугларч, Дэнлүүгийн баяр хийх бөгөөд шинийн нэгэнд золгож амжаагүй нь харилцан золгодог заншилтай. Мөн 15-ны тэргэл сараар монголчуудын хаанчлалын эсрэг хуйвалдан, еэвэнд бичиг хийн мэдээ дамжуулан бослого гаргаж байсан түүхэн уламжлал бий&quot;<br />Ингэж цагаан сарын шинийн 15-ны тэргэл сартай тэр шөнө Чен Лу, Ши Яншань (Цэрэндорж) нар нууц уулзалтын өрөөнд хятад заншлаараа &quot;дотнолин&quot; уулзаад сарны гэрэлд тухлан сууж ярилцах үеэр нэр дурдагдсан дөрвөн хүний хоёр нь болох Ханддорж чин ван, сахал лам Бөхбаян нар учир битүүлгээр амь үрэгдэж, Удай ван Хайсан гүн нар улигт гурван улсын гэрээний дагуу хятадад хүргэгдсэн болохыг эрхэм уншигч мэдэх буй за. Ийнхүү 1911-1919 онд Монголын тусгаар тогтнолыг дайсагнан, Монголын үндэстний эрх чөлөөний хувьсгалын бараг бүх &quot;гол лидерүүдийг хятадад ховлон устгуулж&quot;, монголын төрийн хэргийг дотроос нь хутган үймүүлэгч жинхэнэ гол эзэн нь энд баримтаар тодорч байна.<br />Ийнхүү Цэ өвгөн Ши Яншань бол жинхэнэ монголын &quot;ТӨРИЙН ХУТГУУР&quot; байсан болох нь тодорхой болж буйг давтан тайлбарлах нь илүүц болов уу.<br />Эдүгээ нэгэнт олонд ил болоод буй, түүний амьдралын нэгээхэн зурвас үе болох 1911-1919 он хүртэлх баримтуудын зарим хэсгээс л нэгтгэн дүгнэхэд мөнөөх монгол дахь &quot;хятад эрлийзийн оюун санааны эцэг...тэдний дотоод мөн чанарын төвлөрсөн илэрхийлэл&quot; энэ хүний &quot;хятадад дотуур, халуун сэтгэл байх&quot; төдийгүй &quot;ховч, хутган үймүүлэгч&quot;, &quot;төрийн хэргийг дотоодоос эвдэн устгах, хорлон бусниулагч&quot; далд мөн чанар нь ямар ч эргэлзээгүй болжээ.<br />Энд Ба.Цэрэндоржийн &quot;монголоос урвасан&quot; гэх үйл ажиллагаа нь тохиолдлын бус төдийгүй, &quot;Монголоос урвасан&quot; гэсэн дүгнэлт ч гэсэн оночтой биш болон хувирч буйг бид үзэж байна. Учир нь өнөөдөр бид Ба.Цэрэндоржийг &quot;монголоос урвасан&quot; гэж ойлгож, буруутгах нь утгаа алдав. Юу гэвэл Ба.Цэрэндорж өөрийгөө, магадгүй өнгөн дээрээ &quot;монгол хүн&quot; гэж монголчуудад ойлгуулж байсан, монголчууд түүнд нь итгэж байсан байж болно. Гэвч баримтуудаас үзхэд нэг талаас тэр цаанаа бол өөрийгөө хэзээ ч монгол хүн гэж ойлгож, бодож байгаагүй төдийгүй хятад хүн гэдэгтээ хэзээ ч эргэлзэж байгаагүй, хятад үндэстэн, Хятад улсдаа эцсийнхээ амьсгалыг тасартал үнэнч явж дууссан болох нь нэгэнт тов тодорхой болж байна. Нөгөө талаас тэр харь хятад гүрний тусгай албаны ажилтан, монгол дахь суурин төлөөлөгчийн хувьд өөрийн үүргийг маш чадмаг гүйцэтгэж байсан нь эргэлзээгүй юм. Иймээс бид харь угсаа гарлын хүн өөрийгөө &quot;монгол хүн&quot; гэж баширлан хэлсэн үгэнд хууртан итгээд , монголынхоо чухал хэргийг итгэж даатгаад худалдагдаж баллуулаад сүүлд нь түүнийг &quot;урвагч&quot; гэж хараах нь ч буруу болов уу. Яагаад вэ? гэвэл тэр хүн огт &quot;урваагүй&quot;, хятад үндэстэндээ, Хятад улсдаа үнэнчээр зүтгэсэн байна. Тэдний хувьд ингэж зүтгэх нь ч буруу биш байх л даа.<br />Гагцхүү үнэн байдал яалт ч үгүй ийм байхад, энэ хүн хятад улсын төлөө явсан болох нь нэгэнт тодорхой багөөд баримтаар нотлогдож байхад түүнийг монголд нялзаах гээд байгаа нь ямар учиртай вэ? Энэ ямар хүчний зүгээс ямар зорилгоор явуулаад байгаа явууллага вэ? гэдгийг эрхэм уншигч абугай мэргэн оюундаа тунгаах буй за.<br />Энэ бүхнээс үзвэл Ба.Цэрэндоржийн хөшөө дурсгалыг Монголын нийслэл Улаанбаатар хотын төвд босгох нь яавч зохимжгүй, байраа огт олоогүй явдал болох нь ойлгомжтой болов. Тиймд Ба.Цэрэндорж буюу Ши Яншанийн байгуулсан гавьяаг нь бодолцон, хөшөөг нь Хятад улсын хийслэл Бээжин хот дахь Хятадын Амрыг хамгаалах хорооны төв байрны үүдэнд босгосон бол байраа илүү зөв олох бизээ. <br />Хэдий тийм боловч монголын хятад эрлийзүүд мэдэн будилж Ба.Цэрэндоржийнхөө хөшөөг алдарт &quot;усны гудамж&quot;-ийнхаа аман дээр, урд зүгт Богд уулыг давуулан алс тэртээ цагаан хэрмийн цаад руу сэтгэл ихэд алдран санааширсан байдлаар бүтээн босгосон нь бас л учиртай гэмүй.</p>http://horidoimergen.blog.gogo.mnhttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry14503Sat, 7 Feb 2009 14:00:37 ULAThttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry11274<div align="left"> <div align="center"><a href="http://s132.photobucket.com/albums/q10/HORIDOIMERGEN/?action=view&amp;current=_.jpg" target="_blank"><img border="0" src="http://i132.photobucket.com/albums/q10/HORIDOIMERGEN/_.jpg" alt="Photobucket" /></a></div> <p> </p> <p>Юуны өмнө хятадууд монгол болон бусад оронд шилжин суурьших болсон учир шалтгааныг эргэн санахад илүүдэхгүй болов уу? Эл учир шалтгааныг ойлгоход монголчуудын дунд яригддаг нэгэн домог тус болох мэт тул товч өгүүлье.<br /></p> </div>Хятдууд цагаачдаа гадагш явахад нь &quot;хятад хүний толгой дээр нар хэзээ ч жаргахгүй цаг хэдийд ирэх вэ? гэвэл харь оронд үй олон хятад шилжин суурьших ёстой. Тэгээд шилжин очсон газраа та нарын сайн, муу явах нь өөрсдийн чинь овсгоо чадвараас хамаарах тул сонин биш. Харин тэнд очоод заавал хийх ёстой зүйл бол тэр нутгийн эмэгтэйтэй гэр бүл болж дор хаяхад нэг, болвол түүнээс олон хүү төрүүл. Та нар илүү сайн ажил хийж чадахгүй бол хамаагүй жорлонгий нь ух. Хүүгээ бол гуталчин юмуу үсчин болго. Харин ач хүүгээ цагчин болго. Тэгээд гуч хүүгийн чинь үед бол чамайг хятад нутгаас ирж суурьшсан болохыг гэрчлэх хүнгүй болох тул гуч хүүгээсээ эхлэн засаг, төрийн эрх мэдэл рүү зүтгүүл. Чиний үр сад тэр орны төр засгийн эрх мэдлийг авах тэр мөч бол хятад хүний толгой дээр нар үл шингэх цагийг тэр хэмжээгээр ойртуулж байгаа юм.&quot; хэмээн захидаг гэх домог буй.<br />Энэ бүхэн нь Монгол дахь &quot;хятад диаспора&quot; гэж нэрлэгдэх хятад гарлын бүлэглэлийн &quot;язгуур санаа, ашиг сонирхол, мөн чанар&quot; юунд байна вэ? гэдэг зүй ёсны асуулт тавихад хүргэж байгаа нь аргагүй. Эл тун ч учир битүүлэг оньсгыг тайлах, ойлгож мэдрэхэд монгол дахь хятад эрлийзүүдээс тэдний лидер болон тодорч, өргөн барих туг сүлд нь болж, монголын Чингис хаантай хүртэл зориглон зүйрлүүлээд байгаа, эдүгээ тэдний &quot;монголын төрд үнэнчийнх нь бэлгэ тэмдэг&quot; болсон гэх хүмүүсээс монголд явуулж байсан бодлого, үйл ажиллагааны нь түүхэн ул мөр болох, холбогдол бүхий баримтууд, тухайн үеийн зүтгэлтнүүдийн дурсамж тэмдэглэлүүд тус дөхөм болох юм.<br />Тэгээд ч бас ноён Баабар саявтархан &quot;Ерөнхий сайд Цэрэндорж хятадын эрлийз хүн байсан, насаараа л Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцээ биз дээ?&quot; (Монголчуудын гарал үүслийн тухай. Өдрийн сонин. Дугаар 078. 2001.04.03) хэмээн их л ялархаж туньсан, бас ихэд бахдан гайхуулах өнгө хослуулан бичсэн нь монгол дахь хятад эрлийзүүдийн хамгийн том лидер, өмнөө барьж, нүүрээ тахалдаг гол ганц энэ хүний монголын улс төрийн түүхэнд үлдээсэн мөрийг дахин шинээр шинжин үзэхэд түлхэц болсон нь мэдээж.<br />Тиймээ Ба.Цэрэндoрж гээч энэ хүн үнэхээр монгол дахь хятад эрлийзүүдийн үйл ажиллагаа үзэл санааных нь &quot;их удирдагч&quot;, &quot;багш&quot;, тэдний бахархан дууриах үлгэр дууриал, төдийгүй дотоод мөн чанарын төвлөрсөн илэрхийлэл, нийтлэг дүр өөрөөр хэлбэл &quot;оюун санааны нь эцэг&quot;, гарцаагүй мөн. Үнэхээр ч монголын &quot;хятад диаспора&quot; 1990 онд монгол дахь төр засгийн эрх мэдлийг авмагц Ба.Цэрэндоржийг төрийн бодлогынхоо цорын ганц багш болгон өргөмжилж, гантиг хөшөө дурсгалыг нь монголын нийслэлийн төвд босгон залсан нь асар их учир холбогдолтой ажээ. Энэ нь бас өөрсдийн оюун санааны лидерийг монголчуудад тулган хүлээлгэх гэсэн давхар санааг агуулж байна.<br />Тиймээс Баабарын &quot;насаараа л Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцээ биз дээ&quot; хэмээн гайхуулаад байгаа Цэрэндорж гэх хятад эрлийз энэ хүн үнэхээр монголын төлөө тэмцэж явсан хүн мөн үү? гэдэг асуулт өнөөдөр зүй ёсоор гарч ирж байна. Ийнхүү энэ асуулт ноцтойгоор тавигдах болсон нь тун ч учир холбогдолтой, цагаа олсон зүйл бөгөөд магадгүй эл асуултын хариу нь монголчуудад өнгөрсөн үеийнхээ түүхийн зарим будлиантай асуудлууд, мөн эдүгээ улс оронд маань бүрэлдэн буй болчихоод байгаа нэн ээдрээтэй нөхцөл байдлын учир шалтгааныг үнэн зөвөөр тайлж, ухан ойлгох түлхүүр байж ч болзошгүй юм.<br />1910-аад онд Олноо өргөгдсөн Монгол улсын гадаад яамны дэд сайд, Автономит Монголын гадаад яамны тэргүүн сайд, 1922 оноос Ардын засгийн газрийн ерөнхий сайдын алба хашиж явсан &quot;хичээнгүй сайд&quot; хэмээн алдаршсан Ба.Цэрэндоржийн амьдралыг манай түүхэнд дан ганц өнгөц гадна, эерэг талаас нь &quot;монголын хөгшин чоно&quot; мэт дүрслэн, ихэд гоёчлон магтаж ирсэн билээ. Монголчуудын гэнэн нэг хэсэг нь гамин цэргийг монголд урин оруулж, монголын автономийг устган, хятдад урвасан нь олонд илэрч, тэр үедээ монголчуудын дундгутамшиг болж хувирсан Цэрэндоржийнхоо урвагч нэрийг аврахын тулд, гамин генералаас монголчуудад зориулан тараасан &quot;Цэрэндорж гадаад монголын хөгшин чоно&quot; болох тухай эл худал домгийг тэр чигээр ойлгон итгэж ирсэн байна. Энэ ч бас л хятадууд өөрийн гадаад монголд бойжуулан өсгөж, хамгийн өндөр байр сууринд дэвшүүлэн хүргэж чадсан хүнийхээ бохирдсон нэр төр имиджийг цэвэрлэх талаар ихэд анхааран санаа тавьж &quot;дотор нарийн ухаан&quot; сийлж ирсний нэг баримт гэлтэй.<br />Гэвч бас гамин хятадын эл, магадгүй Бээжинд зохиогдсон, монголчуудад зориулан тараасан &quot;тусгай зориулалтын домог&quot;-т огт итгэдэггүй, Цэрэндоржийг &quot;хоёр нүүртэй хятад эрлийз&quot; болохыг мэддэг эрүүл саруул сэтгэлгээтэй монголчууд тухайн тэр үедээ ч цөөнгүй байжээ.<br />Тухайлбал, монголын шашин төрийн нэрт зүтгэлтэн дилав хутагт Б.Жамсранжав &quot;Жич Ба.Цэрэндоржийг зусардан дагагч олон болсноор Сайн ноён хан ганцаардаж тэр бүрийг залруулж хүч хүрэхгүй болов...Монгол улсын хэрэгт энэ үед үнэнхүүгээс зүтгэн оролцож байх нь Сайн ноён хан, Дотоод яамны тэргүүн сайд Цэрэнчимэд да лам хоёр голчилж байжээ&quot; (Дилав хутагт Б.Жамсранжав. Ариун сэтгэл авралын үндэс. УБ. 2000.92-р тал) хэмээн Монгол үндэстнийхээ төлөө эцсээ хүртэл үнэнч явсан эл хоёр аугаа их эх орончдын онц гавьяаг цохон тэмдэглэжээ. Тэгвэл Ба.Цэрэндоржийн талаар юу бичив? гэдгийг анхааралтай үзвээс: &quot;Монголоос Да Жунтанд найр тал хүргэх хэргээр томилогдож удаа дараа Бээжинд очсон Сайн ноён хан Намнансүрэн, Сэцэн хан Наваанцэрэн, Эрдэнэ жонон ван Ширнэндамдин, Сэцэнхан аймгийн Дайчин жонон ван Цогбадрах, Баргын бишрэлт чин ван Пунцагравдан нар, Сайн ноён хан аймгийн Эрдэнэ чин ван Жамьяндорж, Итгэмжит бэйс Цогт-Очир, Засагт хан аймгийн ачит ван Гончигдамба, Сартуул цэцэн ван Жалчингомбодорж нарыг гэмингийн албаны газраас хүндэд зочлон замын зардал хэмээх олон тооны янчаан өгч талархан хятад ноёд ба монгол түвдийн яамны Жун Цай харчин ван Гүнсэнноров нар элдвээр удирдан хэлхэд Сайн ноён хан Намнансүрэн ба Дайчин жонон ван Цогбадрах, Сартуул цэцэн ван Жалчингомбодорж нараас бусад нь хятадад их бичрэлтэй болсныг гэмингийн консул Чэнь И хэдийнэ мэдэж арга мэхээр гэнэдүүлэн тэр 64 зүйлийн сайхан идшийг үзүүлэн хуурч, бас энэ үеийн Гадаад яамны тэргүүн сайд Б.Цэрэндорж их шавийн ард бөгөөд хятад угсаатай, хятад хэл бичигт сайн, хятадад дотуур халуун сэтгэл байх хүмүүн тул тэдгээр ноёдыг хятадад зүглүүлж хэлэхэд тэд нараас угаас Цэрэндоржийг итгэдэг тул Хятадад нийлбээс сайн болно хэмээн лав санажээ&quot; (Дилав хутагт Б.Жамсранжав. Ариун сэтгэл авралын үндэс. УБ. 2000.99-100-р тал) хэмээн дурссан байх юм. Хутагт эл дурсамждаа Ба.Цэрэндоржийг &quot;хятадад дотуур, халуун сэтгэл байх хүмүүн&quot; хэмээн &quot;хятад холимог угсаатай&quot; энэ хүний &quot;дотоод сэтгэл&quot;, хувь хүнийх нь мөн чанарыг маш оночтой, нэг мөр тодорхойлжээ. Тухайн үеийнхээ сэхээтэн дунд нэн ухаалаг хүмүүсийн нэгэд тооцогдон, төр улсын хэрэгт зүтгэн явсан шашны томоохон зүтгэлтэн энэ хутагт бурхан шашны номд төдийгүй, хүний гаднах өнгөц ил дүр хийгээд дотор далд мөн чанарт нэвтэрхий мэргэшсэн нэгэн гэдэгт эргэлзэх зүйл байхгүй болов уу.<br />Дээр иш татсан өгүүлбэрүүдийг нягтлан үзвэл хэн нь монголын төлөө өцсээ хүртэл туйлбартай явсан, харин хэн нь &quot;хятадад дотуур халуун сэтгэл байх хүмүүн&quot; болох, бас хэн нь &quot;тэдгээр (урвагч) ноёдыг хятадад зүглүүлж хэлсэн&quot;, тэгээд өөрийн толгойгүй эдгээр урвагч ноёд хэний &quot;зүглүүлсэн&quot; үгийг дагаж &quot;Хятадад нийлбээс сайн болно хэмээн лав санасан&quot; болохыг барин тавин ялган салгаж үзэж болохоор байна.<br />Нэг хүн тухайн үеийн үйл явдалд оролцохдоо зөвхөн өөрийн үзэж харсан, сонссон, өөрт ямар нэгэн байдлаар мэдрэгдсэн талын л гэрч болох тул үйл явдлыг бүрэн хамран мэдэх боломжгүй, бас хувь хүний мэдрэмж бол субьектив зүйл болохоор уг үйл явдалын талаар нэлээд бүрэн ойлголттой больё гэвэл үйл явдлын өөр гэрчүүдийн дуртгал баримтуудыг харьцуулж, нягтлан үзэх шаардлагатай. Тиймээс тэр үеийн үйл явдалын бас нэг гэрч Н.Магсаржав хурцын бичсэнээс товчлон иш татая. <br />&quot;Үүнд танай Гадаад Монгол өөрөө гуйн өргөж автономит эрхийг устган хэвээр Дундад улсад нэгтгэн захируулах болохул хуучин Чин Улсын үеэс илүү эрхтэй тогтож болмой. Хэрэв мөчөөрхөн зөрчиж цэргийн хүчээр дагуулан тохинуулахад хүрвээс харин ч гүйцэх үгүй зовлон хүлээх болзошгүй тул эртхэнээс болгоомжлон үүрд амгалан бүрэн бүтэн болохыг бодож өөрөө гуйн өргөж автономит засгийн газрыг устган Дундад засгийн газраа нэгтгэх захируулахыг эрж мэдүүлэх бичиг шийтгэж Чин И над дор өгвөөс би засгийн газар үтэр нэвтрүүлж сайхнаар тохинуулан шийтгэхийн тулд энэ явдлыг Монголын засгийн эрх баригчид хурдан түргэн зөвлөлдөж гүйцэтгэн гүйцэтгэн шийтгэвээс зохимой хэмээн хэлээр ирсэн явдлыг мөнхүү хичээнгүй сайд гүн Цэрэндорж урьдаар ерөнхий сайд Чин ван лам Бадамдорж лугаа биеэр учирч нууц зөвлөлдөн (нууц шүү! ямар учраас, хэнээс нуух болов?) эдүгээ цагийн байдал автономит засгийн газрийг устгахаас зайлшгүй болсон мэт боловч урьдаар Богд хаантанаа сэмхэн сонсгож таалал ямар болохыг туршсугай хэмээн хэлэлцээд ерөнхий сайд чин ван лам Бадамдоржийн бие Богд хаан танаа бараалхаж, Хятад элчин Чин И-гийн дурдсан эл хэргийн байдлыг амаар сонсгон айлтгасанд Богд хаанаас хэрэв автономит засгийн эрхийг устгаваас урьдахь Чин улсын үеэс илүү ямар эрх олохыг тодорхойлон асууж хариуг айлтгагтун хэмээснээр ерөнхий сайд Бадамдоржийн бие хятад Чин И лүгээ учирч Богд хааны зарлигийг уламжлан хэлсэн тухайд Чин И-гээс уг саналыг илтгэн дүрэм хэмжээг төлөвлөж харилцан зөвлөлдөн тогтсугай хэмээсэн дагалдаагаар хичээнгүй сайд гүн Цэрэндоржид өгсөн хятад бичгийг харьяат сайд өөрөө монгол хэл үсгээр орчуулаад ерөнхий сайд Бадамдоржийн гэрийн газар нийлж уншин үзвээс Гадаад Монгол автономит засгийг устгасны нойно хойчийг сайжруулах дүрэм хэмээх тавин хэдэн зүйлийн гол төлөвлөгөө нь...ердийн явуулах хэргийг төлөвлөснөөс бус Монгол дор Чин улсын үеэс илүү болох онц эрх олгох хэмээсэн үг үсэг үгүй ба бас ч Богд Жавзандамба хутагтын цолыг их Жунтангаас өргөмжилмой хэмээснээс өөр тусгайлан явуулах эрхийг дурдсан зүйл огт үгүй болох нь олны санаа Богдын таалал дор нийлэлцэх үгүй бөгөөд ялангуяа Богд хаан зөвшөөрөх үгүй болохул &quot;уг зөвлөлийн хэрэг хүчингүй болох&quot; тул Богдын таалал дор нийлэлцэхээр зүйлүүдийг урьдаар сэдэвлэн гаргаж (Чин И, Цэрэндорж, Бадамдорж гурвын зөвлөл. Уг зөвлөл Чин И-гийн саналыг ямар боловч аргаар гүйцэлдүүлэхийн тулд яаж зүтгэж, элдэв арга сүвэгчлэн, юуны өмнө Богдын санаанд нийцүүлэн тохируулах арга сэдэн буйг бид харж байна) уг дүрмийн төлөвлөгөө дор оруулан хэлэлцвээс ямар болов хэмээн Хятад элчин Чин И-д нууцаар сонсгон (нууцаар шүү! дахиад л. Энд Чин И-гээс гаргасан монголын автаноми устгах санал нь монголчуудын эрх ашгийг хөндөж байгаа тул монголчуудын зүгээс эмзэглэн эзэргүүцэх явдал гарахаас машид болгоомжлон нууцалж, хуйвалдан хэлцэж байжээ!) хэлсэнд маш зүйтэй болно хэмээжээ...монголын дотоод байдал тэр удаадаа хятад лугаа эсэргүүцэх хүчингүй болсноо төсөөлөх тул барацаси Богд хааныг аргадан эвлэрүүлж автономит засгийн газраа устгахаас өөр арга үгүй хэмээн лав санасан болох ба засгийн хэргийг хэлэлцэх дээд, доод хоёр хурал байсан нэр буй боловч, доод хурал таслах эрх үгүй, дээд хурал ч энэ хоёр сайдын таслахаас гаран үл чадах тул хэргийн төлөвлөгөө тогтоохын янар хурлаар хэлэлцүүлэх буюу бусад эрх баригчид лугаа зөвлөлдөх зэргээр үг задруулах үгүйг бодож (уг хуйвалдааны нууц алдагдахаас сэргийлж чанд нууцалж буй!) тэрхүү хойчийг сайжруулах дүрмийн төлөвлөгөө дор нэмэх зүйлийг ерөнхий сайд Чин ван лам Бадамдорж өөрөө санал гаргаж гүйцэтгэхээр тогтоод...зүйлийг тус тус нэмэн бүгд жаран дөрвөн зүйл болгосны доторхи Монголоос нэмж зохиосон нь их төлөв улс төрөөс явуулж болмоор үгүй, дан ганц Богд хааны ба шавь этгээдийн эрх ашгийг эрмэлзэн авах идэхийг бодсон ичгүүртэй ба шударга үгүй хэргүүд болмой...&quot; (Н.Магсаржав. Монгол улсын шинэ түүх. УБ. 1994. 143-145-р тал) гэжээ. Энд тус &quot;зөвлөлийн хуйвалдаан&quot;-ы үйл ажиллагааг, эзэдтэй нь маш тодорхой гаргасан тул илүү тайлбар хэрэггүй юм.<br />&quot;&quot;1918 оны 5-р сард автономит засгийн газар &quot;самуун намын аюулаас хамгаалах&quot; -ын тулд эхлээд хятад цэргийн нэг хороог Ар монголд оруулах тухай хэлэлцээрийг Чен И - тэй байгуулжээ&quot; гэж Ц.Пунцагноров бичсэн бол &quot;Чен И болон Монглын гадаад явдлын яамны сайд гүн Цэрэндөрж нар монголд хятад цэрэг оруулах талаар хэлэлцэж гадаад монголд нэг хороо цэрэг оруулах..гэж тогтжээ&quot; (С.Гангааням. Монголчууд тугаар тогтнолоо хамгаалан тэмцсэн нь УБ 1993 он. 71-р тал) гэсэн нь нэг л үйл явдлыг хэлж байгаа болно.<br />Мөн &quot;хэрэв хэрэг тохиолдвал хятад цэргийг нэмж ирүүлэх явдлыг хоёр этгээдийн үзэмжээр гүйцэтгэнэ&quot; гэж уг хэлэцээрт заажээ. Чен И - гээс автономит засгийн газартай хэлэлцэн тохирсны үндсэн дээр 1918 оны 9-р сард 4-р бригадын хоёр хорооны бүрэлдэхүүнтэй Хятадын цэргийн анхны том отредуудыг Монголд нэвтрүүлэн оруулж нийслэл Хүрээ, Хиагт, Улиастай, Ховдод байрлуулав.&quot; (Ц.Пунцагноров. Монголын автономит үеийн түүх. 1911-1919. УБ. 1955 он. 159-р тал) <br />&quot;Богд хаан 1919 оны 11-р сарын 10-нд Сүй Шүжаны шаардлагыг дээд доод хурлаар хэлэлцэхээр оруулсанд &quot;автономит&quot;-ыг устгах явдлыг зөвшөөрсөнгүй. Иймд Сүй Шүжан өөрийг нь талархаж байсан шанзав Бадамдорж, гадаад яамны сайд гүн Цэрэндорж нараар уг зүйлд гарын үзэг зуруулж &quot;автономит&quot;-ыг устгана гэж занаад Богд хааны сууж байгаа сүм ордноос ерөнхий сайд Бадамдоржийн гэр хүртэл цэрэг жагсаан сүр үзүүлжээ...дод хурлын саналыг үл хайхран 1919 оны 11-р сарын 17-нд &quot;автономит&quot; засгийг &quot;сайн дураар&quot; устгах тухай Сүй Шүжаны зохиосон бичигт Богд Жавзандамбын мутрын тэмдэг ч даруулалгүйгээр ерөнхий сайд чин ван лам Бадамдорж, дэд сайд дархан чин ван Пунцагцэрэн, гадаад яамны тэргүүн сайд хичээнгүй гүн Цэрэндорж, цэргийн хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайд Жамьяндорж... зэрэг таван яамдын сайд, дэд сайдууд 16 хүн гарын үзэг зурж таван яамны тамга тэмдгийг дарж тэр орой нь Сүй Шүжанд гардуулжээ.&quot; (С.Гангааням. Монголчууд тусгаар тогтнолоо хамгаалан тэмцсэн нь. УБ. 1993. 73-р тал)<br />Жич: Сүй Шүжаны зохиосон гэх боловч, &quot;Автономитыг устгах тухай Монголын засгийн газрийн бичиг&quot; гэх эл баримт бичиг Ба.Цэрэндоржийн зохиол бүтээлийн түүвэрт оржээ. (Ерөнхий сайд Б.Цэрэндорж. Баримт бичгийн эмхэтгэл. УБ. 1998 он. 382-р тал) <br />Мөн энэ үйл явдлын талаар &quot;...Сүй Шүжан ирж Чин И лүгээ эвдрэн Чин И - гийн зохиосноор хэдэн зүйл гэрээг хүчингүй болгон Чин И-г буцаасан төдийгүй Сүй Шүжаны бие Цэрэндорж Бадамдорж нартай талархаж байгаад цэрэг жагсаан ирж хүчирхэг буурай хоёрыг мэдэх үү? Монгол дундад улсад дагах ёстой гэж сүрдүүлэн эзэрхийлж засгийн эрхийг эзэлж авсан бөгөөд Богдыг Да Жунтаны зурагт мөргүүлж мэхэлсэнд нийт олон ардын сэтгэл ихээхэн хувьсаж, хятадад хорсон уйлалдаж...&quot; гээд бас &quot;...Лосолоос бид сая хуйвалдаж Бадамдорж, Цэрэндорж нарыг нууцаар алъя хэмээн аргыг хэлэлцээд шийдвэрлэсэн атал бас л арай болохгүй юмхэмээлцээд тархаж байсан удаа буй..&quot; (Догсомын дурсамж. Үнэн сонин. 1993.03.10. Дугаар 23) гэснээс үзэхэд хэн хэн нэг бүлгийн хамсаатан болох бөгөөд бас хэн &quot;хятад Сүй Шүжантай талархан хуйвалдаж&quot; байсныг нийтээрээ мэдэж байжээ гэх үндэслэлтэй.<br />Энэ мэт цөөхөн баримтаас л үзэхэд Ба.Цэрэндорж нь Чен И, Бадамдорж нартай дотнилон байж, &quot;64 зүйлийн гэрээ&quot;-г сэдэн боловсруулах, хятадын гамин цэргийг монголд урин оруулж ирэх, Гадаа Монголын автономийг устгахад голлох үүрэг гүйцэтгэсэн болох нь эргэ;зээгүй болж байна.<br />Баабар нараас &quot;Ерөнхий сайд Цэрэндорж хятадын эрлийз хүн байсан, насаараа л Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцээ биз дээ?&quot; хэмээн ихэд гайхуулаад байсан нь ийнхүү оргүй худал болов. Ба.Цэрэндорж &quot;эхлээд Хиагтын гэрээгээр монголын тусгаар тогтнолыг устган автономи болгоод, дараа нь хятадын цэргийг монголд урин ирүүлж автономийг нь устган хятадад нэгтгэж&quot; байсныг үзэхүл харин ч &quot;насаараа л Монголын тусгаар тогтнолыг ил, далд эсэргүүцэн тэмцсэн&quot; этгээд ажээ.<br />Цэ өвгөн Ши Яншань буюу Балин (Бэлиг)-гийн Цэрэндорж хэмээх энэ хүний наад, өнгөн талын &quot;магтаж гоёчилсон дүр&quot; биш, харин үйл ажиллагаа, үзэл санааны нь жинхэнэ цаад, далд мөн чанар юу болохыг амьдралынх нь биш, бүр жинхэнэ гутамшиг нь цухуйж байгааг бид үзлээ.<br /><br />Жич: &quot;Улаанбаатар хотын Хятадын худалдааны хурлаас ирүүлсэн бэлбэсэрлийн бичигт &quot;Цэ өвгөн Сиянсан&quot; гэжээ.&quot; (Ерөнхий сайд Б.Цэрэндорж.(1868-1928) Баримт бичгийн эмхэтгэл.УБ.1998 он. 494-р тал)http://horidoimergen.blog.gogo.mnhttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry11274Sat, 7 Feb 2009 13:59:02 ULAThttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry15405<span class="postbody">Тэртээ Богд хаант Монгол Улс, Автономит Монгол Улсыг маань хар санаат гадны явуулга бүхий дотоодын зальхай баньд, эрлийз, урвагчид хэрхэн бутарган доройтуулж мөхөөж байсныг эрхэм уншигчид анхааран уншиж тогтоод өнөөдөр манай Ардчилсан Монгол улсыг маань мөнхүү тэр үе залгамжилсан зальхай баньд, эрлийз, урвагчид бас хэрхэн бутарган доройтуулж байгаатай харьцуулан дүгнэх ажаамуу. Түүхэн үнэнээс бид холдох учиргүй! Төөрөлдсөн ард түмнийг хооронд нь хагаралдуулах амархан гэдэг. Холдуулах,төөрөгдүүлэх санаа сэдэл хэнд байх вэ? гэж <span style="background-color: #ff0000;">Монгол хүний саруул ухаанаар сайтар тунгаан бодоорой! <span style="background-color: #ffffff;">1911 оны хувисгалын мөн чанарыг алдагдуулан нураасан нь 1990 оны үйл хэргийг замруулсантай угтаа адил механизмтай байна. </span></span><br style="background-color: #ff0000;" /> <br /> Гадаад Монголын Автономи ба амгалан байдлыг хамгаалан туслах намын бичиг: <br /> <br /> Гадаад Монголын бүх засаг, лам нар ба ардад сануулах учир: Янаг ах дүү нар та бүгдийн мэдсээр өнгөрсөн ес, арван жилийн чанад <span style="background-color: #ff0000;">манай уул орон нутаг нь туйлын ядралтай агсан</span> аж. Тэр үед бид бүхний дээр хүнд чулуу мэт Хятадын хөнөөл тогтсон бөлгөө. Юун хэмээвээс манай Халх <span style="background-color: #ff0000;">Монголын эрдэм засагт хор үүрд тэнхрүүлэхгүй мунхагаар явуулах гүнээ хол аргыг хийсэн</span> амуй. Үнэхээр хорсолтой, үнэхээр заналтай. Их богд Чингис хааны үр садан болох манай Халхын <span style="background-color: #ff0000;">засаг, ноёдуудыг хятадууд доромжлон эрхгүй боол мэт болгосон</span> ажээ. Хятадууд бидний з<span style="background-color: #ff0000;">асаг ноёдыг өөрсдийн дур зоргоор инээдэм мэт дэвшүүлж, бууруулан халж</span> халж агсаныг хэн ч мэдмүй. Бас мөн ёсгүй <span style="background-color: #ff0000;">хятад сайд нар авилгалан манай засгийн түшмэдийг худал хуурмагаар яллаж хөрөнгийг хохируулан сарниулсан</span> билээ.Халхын Их Өндөр гэгээн ба манай төрсөн туйлын сайхан орон нутаг нь хятадын эрлийзийн хорлолоор цөөдөн барагдах шахжээ. Түүнийг цөөлөн сарниулж муу гоёчоор манай засаг хошууд ба <span style="background-color: #ff0000;">ардын газар орныг булаан авч нүүдэлчин хятадыг суулгахад хүргэсэн</span> ажээ. Энэ мөнхүү суртахууныг умартсан хятад нь манай шарын шашин, <span style="background-color: #ff0000;">үндсийг таслан язгуурын тогтсон засгийн эрхийг булааж,</span> муж байгуулан бид бүхнийг боол болгон, Дотоод Монголын түмэн мэт шүтээн сүм хийдүүдийг хоосруулан завджээ.Хэдий тийм хорт санаа зангидавч үзэж аврах бурхан тэнгэр дээр байх тул бидний Халх Монголчуудын туйлын гахсуун зовлонг өөд татаж туслах дээдсийн хүчин адисаар ба далай мэт буяны чадал үнэнхүү сүсгийн үүднээс Богд Жавзундамба хутагт хаан маань зориг хүчийг илэрхийлэн бузар муухай хар хятадын гараас мөлтрөх тэмдэгийг үзүүлэн нууцаар шууд их хувьсгалын мянган нар мэт гэрэлтэй эрдэнийн их тугийг босгосон. Их эзэн хаан Богд Жавзундамба хутагт таны арсланы дуу мэт алтан хасын зарлигийг сонсож бүх ард бид бүгдээр Алтай уулын өврөөс Алшаа, Ордос жич Оросын харьяат Буриад хүртэл сэнхрэн босоод сэрж, сүртэй их тугын зүг хандаж, чин үнэн зориг хүчийг нэгтгэн чармайж, эзэн хаан Богд Жавзундамба хутагтын сүлд ба бурхан тэнгэрийн адисаар хамгийг хохируулагч хорт санаат хар хятадын хэлтгий ёсыг нэгэн өглөөний хооронд манан мэт, усны дээр хөөс адил үтэр түргэнээ арилгаж бүх монголчуудын орон нутгийг туйлын ядралаас зайлуулж, төв жаргалыг олгуулан тогтоохуйд, мордуулсан буу зэвсэг ба элссэн баатарлаг цөөн цэргүүдээр үлэмж сум зэвсэгтэй Бээжингийн түрслүү цэргүүдийг байлдахуйд байлдааны газраас тэрхүү хятад цэрэг ичгүүргүй бархиралдаж туулай мэт жанчигдсан боловч <span style="background-color: #ff0000;">хар хятадын мэх арга ихдэж</span>, бидэнд тусыг үзүүлэн агсан Оросын <span style="background-color: #ff0000;">өдий төдий сайд түшмэдийг худалдан авч,</span> цус нулимсаар завсардуулан атал эдүгээ монголчуудын олонхи нь самуун залихай хятадын мэдэлд <span style="background-color: #ff0000;">зовлонгийн далайг алдагдаж,</span> <span style="background-color: #ff0000;">зүйлийн гашуун хорыг амсаж</span> дарлуулахаа бага үзэж үл баран, манай Халх нарыг түлхэж живүүлэхээр оролдсон өөдөлшгүй нэгэн хэдэн залихай баньд, эрлийз нар ба <span style="background-color: #ff0000;">бүх үндсээ алдсан ноёдыг худалдан аваад</span> манай автономит Гадаад <span style="background-color: #ff0000;">Монгол улсыг дэгжүүлэхгүй арга мэхийг үүсгэн,</span> <span style="background-color: #ff0000;">хар хятадыг өөртэйгөө дотнолон амраглуулсан</span> бөгөөд бас <span style="background-color: #ff0000;">нэр ба үнэн тангараг тэргүүтнээ умартсан тэд нар, улсын хулгайчууд, хортны нам болж</span> манай мэргэн алдарт Засагт ханыг <span style="background-color: #ff0000;">хорлон алаад,</span> залуу бөгөөд баатар сүртэй Түшээт хааныг бас тэр мэтээр хорлосон нь үнэхээр заналтай. Улсын хэрэгт маш мэргэжиж дотоод, гадаадад алдаршсан нэрт лам Цэрэнчимэд басхүү тэр мэт хулгайчуудын гарт <span style="background-color: #ff0000;">цаг бусын үхлээр үхсэн.</span> Бас манай Богд эзэн хааны шадар сайд далай мэт гүнээ ухаан төгөлдөр Дайчин чин ванг бас ухваргүй баньд нар ба эрлийз нар <span style="background-color: #ff0000;">архиар согтоож алсныг хэн ч үл мэдэх газаргүй.</span> Энэ мэт хор ерд ерөндөж алагдсан мэргэн төгөлдөр Түшээт ван,Бинт ван, Далай ван, жич сахалт лам эдгээр цөм ийнхүү хорлогдсон тэргүүтэн. Махан бие олсон шулмас нар энэ мэтээр <span style="background-color: #ff0000;">манай халхын тэргүүн эрдэмтэнг идсээр.</span> Богд Чингис хааны язгуур үндэсний үр маш ариун тунгалаг оюут ерөнхий сайд Сайн ноён хааныг <span style="background-color: #ff0000;">хорлосон нь даанч өнгөргүй</span> , муу хоронд хамаг бие шарлаж хилсээр өөд болсон. Энэ мэт хорт хорт үйлсийг шүүмжилбээс Сайд ван хэмээх зарим суурин бүх ардын дээр толилж залруулах тэргүүн болсон нь мөнөө, <span style="background-color: #ff0000;">ийнхүү хорлож бүрэлгэвээс ард юуг түшиж амьдарваас болмуй.</span> Улс юунд засагдан дэгживээс болмуй хэмээн бодвоос <span style="background-color: #ff0000;">үнэхээр уйтгаралтай бөгөөд уурлалтай.</span> Манай Халхын сайн тэргүүлэгчдийг алж бараад <span style="background-color: #ff0000;">улсын хэргийг сайнаар шууд сэтгэх хүнгүй болгон,</span> гэрэлт эрднийн ширээг <span style="background-color: #ff0000;">бузартуулан,</span> хайран <span style="background-color: #ff0000;">тулгар төрийг унагаж</span> хамаг <span style="background-color: #ff0000;">ардыг сарниулан</span> толгой мөрний дээр тэгшдэхгүй, хар хятадын <span style="background-color: #ff0000;">гажуу засаг эрхийг хүлээлгэх</span> нь нэгэнт үнэн болов. Эдүгээ тэдний шулмасын санаа одоо бүрэн бүтэхэд ойртжээ. Эдүгээ бэрх самуун цагт манай халх нарт улсын хэргийг устгахгүй явуулах <span style="background-color: #ff0000;">гүн мэргэн эрхэм язгууртан цөөн болжээ. </span>Одоо <span style="background-color: #ff0000;">улсын хэргийг өөрийн гэрийн үйлсийн адил үзэж, язгуур үндсийг мэдэх нь ховорхон. </span>Харин <span style="background-color: #ff0000;">хятадаас нууцаар цалин авах залихай баньд, эрлийз нар</span> манай халхын засгуудын нэр сүрийг доромжилж бууруулан, <span style="background-color: #ff0000;">хошууны тамгыг хөнгөн болгон,</span> тэрхүү <span style="background-color: #ff0000;">өөрсдийн адил язгуургүй эрлийз нарт олгож</span> нүүрт ван гүний нэрийг шагнамуй. Удалгүй золбин баньд, эрлийз нар <span style="background-color: #ff0000;">өөрийн боолчууд ба тэжээсэн нохойд боловч ван гүн нэр цол олгуулахад</span> энэ хулгайчууд манай нэр сүрийг хар хятадаас илүү доромжлон дарлах болжээ. Үнэхээр энэ муу хулгайчуудын үүсгэлээс Халх дөрөв, шавь хоорондоо эв найрамдлыг алдаж буурай болсоор <span style="background-color: #ff0000;">бүх улсын хэргийг дотоодоос эвдэн устгах хэрэг илэрхий болов</span>.Ялж төгссөн бурхан бодь модны дэргэд сууж ном бясалгахад олон шулмасууд гадуур хүрээлж зовоосныг үлгэрлэвээс, манай их Богд эзэн хааныг өмхий хар санаат гадаадын хорт дайсанд худалдсан баньд, эрлийз нараар хэлтрэхгүй үйлийн үрийн эрх дор хүрээлэгдэн зовоосоор өнө удав. Энэ хулгайчууд нь хэний ч биеийг хаан лугаа үл учруулан улсын үнэхээрийн зүдгүүртэй байдлыг айлтгамуй.Манай хөөрхий эзэн хаантан эдүгээ цагт Дайчин улсын Бадаргуулт төр хэмээх их хуандий мэт бэрх суудалтай болжээ. Улс төрийн буурай цагт манай Гадаад Монгол улсын хэрэг нь Дайчин улсын төр ширээгээ алдахад дүрэмлэсэн дүрэм мэт <span style="background-color: #ff0000;">эрхлэн явуулагчид гадаадын муу дайсан лугаа сүлбэлхийлэн</span> улсыг <span style="background-color: #ff0000;">худалдсан</span> хүний тэргүүн нь эрлийзийг дэлхий дахины хүн бүгд мэдэрхүй. Тэр манай улсыг мөхөөж эзэн хаантныг эрднийн ширээнээс зайлуулан улсыг мөхөөхийн тул хар хятад цэргийг авч ирээд тэдний сайд түшмэд лүгээ эзэн хаан ба <span style="background-color: #ff0000;">улс төрийг худалдах</span> хэрэг тун үнэн бөгөөд үнэхээр сайн арилжаа үйлдмүй. Манай халхын ноён, түшмэд хүн ард бүгдээр энэ <span style="background-color: #ff0000;">хуурмаг хулгайчуудын уран үг, засдаг царайд</span> одоо бачлагдахгүй буй за. Эд нарын хэлэх нь: Хятад цэргийн ирсэн учир нь Харчины дээрэмчин бөгөөд Буриад самуун намаас орон нутаг юугаа Хятад цэргээр хамгаалуулмуй хэмээсэн нь эхнээс эцэс хүртэл худал буй.Манай өөрийн этгээдээс маш нууцаар нэгэн сайдыг эзэн хаан танаа бараалхуулж хэдэн цэргийн түшмэдийг Өвөр Монгол ба Буриад газраар зарж үнэнийг байцааваас манай өвөр хошуудын ах дүү нар ба Оросын харьяат буриад нар манай хаан эзэнтний хаврын Буриадын элч нарт дотуураар айлтгасан зарлигийг дагаж хятадын цэрэг ба дотоодын муу хулгайчуудыг хөөн гаргаж хоосруулан дарахын тулд цэрэг түшмэдийг өвөр хошуудын олон ван засаг нар лугаа зөвлөлдөн элсгэсэн нь мөн болой.Үүнээс гадна манай өвөр хошууд ба Оросын харьяат ах дүү нар Оросын самуун нам ба Хятадын <span style="background-color: #ff0000;">үймээнд туйлын муугаар дарлагдаж зүдрээд</span> манай улсад дагаж багтахыг гүйснаас өөр ямар ч санаагүй хэмээмүй.Тиймийн тулд хянаваас манай Халхын хаад, сайд нарыг залгисан шулмасуудад итгэж үл болмуй.Эрхэм язгуурын засгууд аврал болсон ариун санваарт лам нар, хөдөөгийн хар шар авхай нар бүгдээр сонсох ажаам уу?Манай Гадаад Монголын бузар дорой арилах буй за. <span style="background-color: #ff0000;">Юун хэмээвээс муугийн туйлд хүрвээс сайн болмуй.</span> Сайны туйлд хүрвээс муу болмуй. Тиймийн тул удахгүй <span style="background-color: #ff0000;">гадаад, дотоодын дайсныг</span> байлдах учирт эзэн хааны алтан зарлиг буймуй за. Буу зэвсгийг бэлтгэж тэр өдрийг бүгдээр хатуужин хүлээвээс зохистой.Тухайд эзэн хаан Жавзундамба хутагт таныг зовлонгоос гарган, манай хан, сайд нарын хилс үхсэн өшөөг хариулж, олон ардын туйлын дарлагдсан гашуун ба бас хар хятадын цэргийг авч ирэн нийт дарлуулах өөдөлшгүй муу эрлийз нар танаа хийсэн үйлээ амсмуй за.Олноо өргөгдсөн эзэн хаан нь өнө удаан гарахуй ертөнцийн дотор мэндэлсэн тул манай их Чингис өвгийн эзэлсэн их газруудыг хураан мандуулан соёл суртал эрдэм засгийг тэнхрүүлэх болтугай. <br /> Эх сурвалжийг Идшинноров. 1991.06.04 Дугаар 27 (9274) Түүхийн лавлах. <br /> (Өнгөрсөн оны эцсээр эрдэм шинжилгээний томилолтоор Зөвлөлт Буриадын нийгмийн шинжлэх ухааны хүрээлэнд очиж ажиллах завшаан тохиож билээ. Тус хүрээлэнгийн гар бичмэлийн санд Монголын холбогдолтой бичиг баримт нэлээд байгаагийн дотор &quot;О зашите правопорядка Автономной Внешнеи Монголий&quot; хэмээн гарчигласан нэгэн бичиг буй нь шашин төрийг хослон барих хаант Монгол улсын эцсийн улиралд буюу тухайлбал хятадын гамин цэрэг Монгол орныг эзлэн авсан үед холбогдох нь түүний утгаас тодорхой байна. Энэхүү бичгийг тусгаар тогтнолоо сэргээхийн төлөө тэмцэж байсан монголын нийгмийн дээр дурдсан бүлэг, хүчээс чухам хэн нь үйлдэж, хэнд гардуулсан, хэрхэн буриадын Нийгмийн ухааны хүрээлэнгийн гар бичмэлийн санд орж хадгалагдсан нь тодорхойгүй. Ямар боловч бичгийн доторх &quot;өнгөрсөн ес, арван жилийн чанад&quot; манжийн шинэ засгийн бодлогыг хэрэгжүүлэх хэмээн монголын угсааг таслах аюул занал нүүрэлж байсныг өгүүлснээс үзэхэд 1919, 1920 оны үед бичигдсэн бололтой. <br /> Үргэлжлэл бий. (Дэлгэрэнгүй жишээ баримтаар...)</span>http://horidoimergen.blog.gogo.mnhttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry15405Fri, 6 Feb 2009 19:59:54 ULAThttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry23089<p>Шэнэхэн буряад-монгол дуушан Сэсэгмаа&nbsp;</p> <p><object height="344" width="425"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/Bh3K42nY7hU&amp;hl=en&amp;fs=1" /><param name="allowFullScreen" value="true" /><param name="allowscriptaccess" value="always" /><embed height="344" width="425" src="http://www.youtube.com/v/Bh3K42nY7hU&amp;hl=en&amp;fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" /></object> <br /></p>http://horidoimergen.blog.gogo.mnhttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry23089Wed, 21 Jan 2009 00:20:48 ULAThttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry20538<object height="344" width="425"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/UgtZRE_ZZKI&amp;hl=en&amp;fs=1" /><param name="allowFullScreen" value="true" /><param name="allowscriptaccess" value="always" /><embed height="344" width="425" src="http://www.youtube.com/v/UgtZRE_ZZKI&amp;hl=en&amp;fs=1" type="application/x-shockwave-flash" allowscriptaccess="always" allowfullscreen="true" /></object>http://horidoimergen.blog.gogo.mnhttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry20538Thu, 8 Jan 2009 21:55:00 ULAThttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry18616<p style="text-indent: 36pt;" class="MsoNoSpacing"><strong>Энэ <span>ү</span></strong><span><strong>дэрэй мэндэ амар!</strong> Буряад-Монгол зонойнгоо т</span><span>ү</span><span>л</span><span>өө</span><span> б</span><span>ү</span><span>тээлшээр юм хээхээр hанадаг залуушуудта хандан тоонто.мн сайтийн залуушууд нэгэ халуун ярилдаан х</span><span>өө</span><span>рэлд</span><span>өө</span>н <span>үү</span><span>дхэжэ hанал бодолоон андалдаха hайсаар танилсаха нэгэ суглаан уулзалалга шэнэ оной босгон дээр хээхээр hанаашлажа чиээд тэрэнь 12 hарын 27-ной xа</span><span>г</span><span>ад hайн </span><span>ү</span><span>дэр 17 сагhаа 12 саг хооронд &quot;Улз&quot; т</span><span>ү</span><span>бтэ т</span><span>ү</span><span>хэреэн шэрээгэй хэлэлс</span><span>үү</span><span>лгэн байдалтай амжалтатай болож </span><span>ү</span><span>нгэр</span><span>өө</span><span>. Энээндэ хабаадhан зонуудhаа дур</span>адхада Б.Нацагдорж, А.Цогнэмэх, Д.Дагвадорж, Тэн<span>үү</span><span>н, </span><span>Ү</span><span>.Ганчулуун, С.Жамьян, М.Одмандах, О.Гарам, Б.Баялмаа, Б.Баатарс</span><span>ү</span><span>х, Б.Отгонбаатар, Г.Ононбаяр, Т.Батбуян, Д.Болорх</span><span>үү</span><span>, Д.Энхбаяр, И.Дэлгэрцэцэг, Б.</span>Цэрэнням, Л.Эрдэнэт<span>ү</span><span>лга, Г.</span><span>Ө</span><span>лзийсайхан, Б.Ганбаатар, Б.Чулуудай, Б.Цэнгэл, Ж.Жаргалмаа, Б.Оюунбилэг,<span> </span>Доржп</span><span>ү</span><span>рэв, Э.Зоригтбаатар нарын ехэнхидээ Хори, Ага, Сонгоолhоо гарбалтай Улаанбаатар,</span> <span>Улан-</span><span>Ү</span><span>дэ, Шэнэхэн, Дорнот, Хэнтий, Сэлэнгэй буряадууд <span> </span>болно. Т</span><span>ү</span><span>р</span><span>үү</span><span>шээр зонууд танилсажа, </span><span>өө</span><span>hэд хоорондоо с</span><span>ү</span><span>л</span><span>өө</span><span>тэй х</span><span>өө</span><span>рэлд</span><span>өө</span><span>н </span><span>үү</span><span>дхэжэ байгаад Л.Эрдэнэт</span><span>ү</span><span>лга aхай, Б.Баялмаа эгэш хо</span>ёр буряад дуун булай гоёоор<span> </span>ханхитнуулжэ захалhанай дараагаар Буряад шудлалгын академийн т<span>ү</span><span>р</span><span>үү</span><span>лэгшэ М.Одмандах багша залуушуудые дэмжээд hанал бодол hэшхэгдэлээ мэд</span><span>үү</span><span>лhэнэй дараагаар </span><span>ү</span><span>ндэhэн ярилдаан </span><span>ү</span><span>рнэжэ эхэлээ бэлэй. Чиээд х</span><span>ү</span><span>н</span><span>үү</span><span>д албан ёhooр </span><span>өө</span><span>hдэйнг</span><span>өө</span><span> hанал бодол, ерэhэн ушараа мэд</span><span>үү</span><span>л</span>ээд олхон hанаанууд досоох<span>и</span> т<span>ү</span><span>р</span><span>үү</span><span>шын hанаануудые ажал болгохоор ярилдаан хээбди. Ехэнхи зон “</span>Хэдий hэеы туургатай монгол гарбалтай зонууд энэ дэлэхэй дээрэ элдэб шалтагаанhаа болоод хилэ хизаар, газар нютаг зааглагдаhаншe гээ монгол гарбалтай, монгол <span>ү</span><span>ндэhэтэнэй нэгэ хэhэг хэмээн ойлгодог </span><span>ү</span><span>ндэhэтэнэй ухамсар, hэшхэл оюун hанаагаараа </span><span>өө</span><span>hэд хоорондоо, монгол зонтойгоо нэгдэмэл байж ёhо занша</span>лаа сахин хамгаалаха, нэгэн <span>ү</span><span>з</span><span>үү</span><span>ртэ hэшхэлээр халха, буряад, барга, </span><span>ү</span><span>зэмшэн, </span><span>өө</span><span>лэд, дархад, хотгойд, мянгад, захашин, д</span><span>ү</span><span>рбэд, баяд, торгууд, хошууд, уряанхай, алтай, ойрад, хазара гэхэ мэтэ монгол туургатанай б</span><span>ү</span><span>хий угсаата арад зон хамтын х</span><span>ү</span><span>сээр ажалаа ябуулаха, бэе бэеэ </span><span>ү</span><span>г</span><span>ү</span><span>йсгэхэ ажaлнуудийе ябууланг</span><span>ү</span><span>йгээр эндэ тэндэ х</span><span>ү</span><span>сээ алданг</span><span>ү</span><span>йг</span><span>өө</span><span>р байхнь шухал байгаа. М</span><span>ү</span><span>н</span><span>өө</span><span>гэй дэлхэйн глобализм гээш hайншиеэ, муушиеэ талатай. Монголой соёл болбосорол, юртэмсые </span><span>ү</span><span>зэхэ философи гээшэмнай ехэ баян, </span><span>ү</span><span>нэ сэнтэй, аргаг</span><span>ү</span><span>й нарийн ушар шалтагаантай байгаа. Энээныеэ угсаата арадууд саашни улам ехээр таниха, ойлгохо, х</span><span>ү</span><span>гж</span><span>өө</span><span>хэ туhам зонууд бидэ бултаараа монгол зон байнабди гээд монгол туургатнай эб найрамдалда улам hайсаар ойртохоор байгаа. Зарим угсаата зонууд туhа туhадаа м</span><span>ү</span><span>н</span><span>өө</span><span> шэнгиеэ бидэ жэнхэнэ монгол, таанууд ондоо зонууд гээд байгааhаани оюун hанаанай соён гэгээрэл муу харанхий болхи байгаатай холбоотой. Бидэ хэнбэ? Би хэмбэ? Э</span>линсэг хулинсагайнхаа <span>ү</span><span>еh</span><span>өө</span><span> </span><span>ү</span><span>едэ сахижа ябahан hургаали заабарнуудые мэдэхэ, ойлгохо, бодот дээрэ хэрхэн бэел</span><span>үү</span><span>лхэ, т</span><span>ү</span><span>рэлтхи монгол хэлээ яаж х</span><span>ү</span><span>гжээхэ гээд ёhо заншал т</span><span>үү</span><span>хэ гээшэмнай угсаатан </span><span>ү</span><span>ндэhэтэн оршон тогтонижо байхын амин гол </span><span>ү</span><span>ндэhэ hуури бэлэй гээд б</span>уряад-монгол х<span>ү</span><span>н</span><span>үү</span><span>д илангая зарим залуушуул </span><span>өө</span><span>рынг</span><span>өө</span><span> гарбал мэдэржэ, уг удхаяа уудалжа, буряад-монгол х</span><span>ү</span><span>нби гэжэ ойлгожо ябаханийнь ехэ hайшаалтай hайн байгаа. Гэбшэ энээныеэ бодот дээрэ зарим буряадуудамнай &quot;би би буряад&quot; гээhaa захалаад монгол арад </span>зон соогоон буряад-монголшуудай талаар тон буруу ойлголтонууд т<span>ү</span><span>рээд байна. М</span><span>ү</span><span>н али захиргаадалтай </span><span>ү</span><span>едэ хээhэн, буряадуудай талаар гуйбуулhан мэдээсэлн</span><span>үү</span><span>дтэ харюу тайлбари арга хэмжээ абаhан байдал тон хомор бараг </span><span>ү</span><span>г</span><span>ү</span><span>й шахуу байна. <span> </span>Энээнь зарим монголшуудта </span><span>ү</span><span>нэн т</span><span>үү</span><span>хэ байдал шэнгиэр тархин соони </span><span>ү</span><span>лдээ</span>д байгаани тун харамтай, монгол <span>ү</span><span>ндэhэтэнэй эб найрамдалда тон харша </span>байна. Тиймhээ нийтэ <span>халха, буряад, барга, </span><span>ү</span><span>зэмшэн, </span><span>өө</span><span>лэд, дархад, хотгойд, мянгад, захашин, д</span><span>ү</span><span>рбэд, баяд, торгууд, хошууд, уряанхай, алтай, ойрад, хазара гэхэ мэтэ монгол туургатанай </span>зонууд ёhо заншал, т<span>үү</span><span>хэеэ hайсаар нарийн шудалан илангаяа ерээд</span><span>ү</span><span>й хойшомнай залуушууд</span> соён гэгээрэхэ тон хэрэгтэй байнабди.<span> </span>Х<span>ү</span><span>нэй хээhэн </span><span>ү</span><span>йлэ хэргыени </span><span>ү</span><span>нэн з</span><span>ү</span><span>бээр гансал буряадуудта бэшэ б</span><span>ү</span><span>хы монголнуудта танюулаха, сурталшалаха хэрэгтэй байнабди. Хэдий болтор бэе бэеэ ад шоо </span><span>ү</span><span>зэдэг байх юм. Буруу з</span><span>ү</span><span>р</span><span>үү</span><span> ойлголтонуудhаа болоод буряадууд эндэ тэндэ эшэдэг, буряад</span> гэдгээ нюудаг болонхай. Хэр угhаа ухаатай баабай нар, сэхээтэд т<span>ү</span><span>рэл н</span><span>үү</span><span>дэлшэн монгол туургатан арадайнгаа х</span><span>ү</span><span>ндэ х</span><span>ү</span><span>шэр байдалда ороходо з</span><span>ү</span><span>б шэгл</span><span>үү</span><span>лдэг туhалдаг абардаг зонийнь байhан юм гээд тиймhээ бултаараа ийгэжэл хоёрг</span><span>ү</span><span>й hэшхэлээр гансал буряад гэжэ онсо хубааранг</span><span>ү</span><span>йг</span><span>өө</span><span>р Буряад-Монгол хэлэн, соёл гээшэмнай бага яhатанай, </span><span>ү</span><span>ндэhэтэнэй </span><span>ү</span><span>с</span><span>өө</span><span>нхе гээhаа </span><span>ү</span><span>л</span><span>үү</span><span>тэйг</span><span>өө</span><span>р б</span><span>ү</span><span>хы монгол туургатан арадуудай соёлой нэгэ хэhэг гээд тэрээныеэ буряадууд хамгаалахани ямарш муу юман бэшэ, хари маандууд ийгэжэ байгаани hайн </span><span>ү</span><span>йлэ хэрэг, Монгол хэлэн соёлойнгоо т</span><span>ү</span><span>л</span><span>өө</span><span> оруулжа байгаа бидэнэй хуби нэмэр гээд тэ</span>рыеэ тон даруу зантайгаар мэдэржэ, бэжэржэ, мандуулажа ябаял гэжэ уряалнабди гээд бидэндэ бэе бэеэ hайн ойлгожо,<span> </span>асуудалнуудые hаруул ухаанаар шээдэхэ, эрдэмтэй ухаатай ахай зонуудhаа hургаали абаха хэрэг тэй байнабди. Тиймhээ бусад шуhа гарбал нэгэтэй халха, барга, <span>ү</span><span>зэмшэн, </span><span>өө</span><span>лэд, дархад, хотгойд, мянгад, захашин, д</span><span>ү</span><span>рбэд, баяд, торгууд, хошууд, уряанхай, алтай, ойрад, хазара ахан д</span><span>үү</span><span>сдээ гэрэл</span>тэ алтан наран шэнги бултаараа соён гэгээрэхые уряалан дууднабди! Холбоо барилсаанаа бодот байдал дээрэ тон hайсаар х<span>ү</span><span>гжээг</span><span>өө</span><span>д яр</span>и<span>лдаан шээдхэбэриеэ б</span><span>ү</span><span>хы лэ hалбарта ажал болгохо талаар х</span><span>ү</span><span>сэтэй х</span><span>ү</span><span>дэл</span><span>өө</span><span>н болохоop</span>” гээд hанал hэшхэгдэлтэй байгаагаа <span>элэрхээлээ</span> <span>зонууд.</span> <span> </span><span><o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><o:p> </o:p></p> <p class="MsoNoSpacing">Чиээд ярилдаанай эсэстэ юун т<span>ү</span><span>р</span><span>үү</span><span>гээр иймэ ажалнууд хээхээр hаналаа нээл</span><span>үү</span><span>лээд т</span><span>ү</span><span>лэблэнэбди суглаанда хабаадалсагшад. Ойрын </span><span>ү</span><span>дэр</span><span>үү</span><span>дтэ т</span><span>ү</span><span>р</span><span>үү</span><span>шээр али ажалийни хээжэ эхлэхээр байгааеыни шуулган досоо (www.forum.toonto.mn) hанал хураалтаар шээдхэбэрлигдэхээр тогтоо. (hаналнуудые дугаарлан, юрэнхэйдни т</span><span>ү</span><span>рэлж</span><span>үү</span><span>лбэ)<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span><o:p> </o:p></span></p> <p class="MsoNoSpacing">А. <span>Ү</span><span>йлэ</span> ябуулаха д<span>ү</span><span>тэ шуурхай зохёон байгуул</span>алтатай хабаатай ажалнууд</p> <p class="MsoNoSpacing">Б . Соён гэгээр<span>үү</span><span>лэхэдэ хабаатай ажалнууд</span></p> <p class="MsoNoSpacing">В . Уралиг, спортотой хабаатай ажалнууд</p> <p class="MsoNoSpacing">Г . Ажаллагаа дэмжэхэ санх<span>үү</span><span> м</span><span>ү</span><span>нгэтэй хабаатай ажалнууд</span></p> <p class="MsoNoSpacing">Д. <span>Ү</span><span>ргэн</span> х<span>ү</span><span>реэтэй хэтийн ажалнууд</span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span><o:p> </o:p></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>A.1.Зохёон байгуулалтай болох талаар (&quot;Tooнто&quot; нэрэтэй хамтарал)<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>2.Залуушууд хэрэгтэй сагта уулзалалга хээдэг соёлой т</span><span>ү</span><span>бтэй болохо талаар<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>3.Холбоо барилсаан hайжруулахa талаар (б</span><span>ү</span><span>хы зонууд тон д</span><span>ү</span><span>т</span><span>өө</span><span>р тоонто.мн-дэ уулзажа ушардаг, hаналаа андалдаха оршон б</span><span>ү</span><span>рид</span><span>үү</span><span>лэхэ)<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>4.Тоонто.мн сайт олонд х</span><span>ү</span><span>ртээлтэй эдэбхитэй ажалдаг болгох талаар мэнэжмэнт маркэтинг ябуулахa талаар<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span><o:p> </o:p></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>Б.1.Монгол туургатан ардуудай соёл болбосорол урлагай Радио, ФМ байгуулах талаар(Радиогой долгион мэдээсэл монголшуудай ажа hуудаг б</span><span>ү</span><span>хы газарта х</span><span>ү</span><span>рдэг байх, т</span><span>ү</span><span>бэ ни хаана байха, али интэрнэт гээш юмаар х</span><span>ү</span><span>рэдэг байха г</span><span>ү</span><span> гэхэ мэтэ) <o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>2.Буряад дуунууд сайтад байрлуулах олхон зонд х</span><span>ү</span><span>ртээлтэй болгох талаар (</span><span>Өө</span><span>hдэд</span><span>өө</span><span> байгаа соёл, урлагай з</span><span>ү</span><span>йлн</span><span>үү</span><span>дээ н</span><span>ү</span><span>хэдтэйеэ хубаалсаха, соёл гээшыеэ мийнлээл маандууд </span><span>ү</span><span>дэр тутмын ажа амидаралда хэрэглэжэ байха хэрэгтэй, хадгалаха хамгаалаха х</span><span>ү</span><span>гж</span><span>өө</span><span>хэ гээд тооhондо дарагдатарни абдарандаа хаб дараад байгааhаани мартагдахаар байна)<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>3.Буряад шудлалгын академын багша эрдэмтэш</span><span>үү</span><span>лтэй </span><span>ү</span><span>л</span><span>үү</span><span> hайн танилсажа </span><span>өө</span><span>hдээ соён гэгээрэхэ талаар (Залуу шудлаашад академикнууд болон т</span><span>ү</span><span>рэхэ, залгамжа халаа абаха)<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>4.&quot;Тоонто&quot; нэрэтэй hoнин, сэтх</span><span>үү</span><span>л гаргаха талаар(Жэлдэ ганса удаа г</span><span>ү</span><span>, али hар уларил тутам г</span><span>ү</span><span>, сааhан дээрэ г</span><span>ү</span><span>, интэрнэт соо г</span><span>ү</span><span>, монгол (халха-буряад), ород, англи, герман хэлэн дээр г</span><span>ү</span><span>, хэдий хуудаhатай байха гэхэ мэтэ асуудалнууд)<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>5.Нэрэтэй соён гэгээр</span><span>үү</span><span>лэгшэдэй ойг тэмдэглэхэ танюулаха х</span><span>ү</span><span>ш</span><span>өө</span><span> босгохо талаар (Жэшээлхэдэ С.Эрдэнэ баавайн 80 наhaнaи ойг 2009 ондо хамтын х</span><span>ү</span><span>сээр хэрхэн тэмдэглэхэ талаар)<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>6.Монгол ТВ- тэй хамтаран тогтомол дамжуулган бэлдэжэ арад зоноо соён гэгээр</span><span>үү</span><span>лэхэ талаар (hардаа нэг удаа г</span><span>ү</span><span>, хэдий сагаар </span><span>ү</span><span>ргэлжэлхэ дамжуулган байх, халха аялган дээр г</span><span>ү</span><span> буряад аялган дээр г</span><span>ү</span><span>, интэрнетдэ youtube соо хэрхэн дамжуулаха )<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>7.Угай бэшэг х</span><span>ү</span><span>тэлдэг, тэрээныеэ х</span><span>ү</span><span>тэлхын туhые зондоо ойлгуулха уряалаха талаар (М</span><span>ү</span><span>н</span><span>өө</span><span> энэ ажал хээгдэжэ ябаа, хари ямар шэнэ hанаа оноо бийб)<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>8.Буряадуудай талаар буруу ойлгосо т</span><span>ү</span><span>р</span><span>үү</span><span>лhэн з</span><span>ү</span><span>йлн</span><span>үү</span><span>дтэй тэмсэхэ талаар (Харанхий зоные багша баабай нартайеэ хамтаран соён гэгээр</span><span>үү</span><span>лэхэ)<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span><o:p> </o:p></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>B.1.Буряад дуутай СД-нэй асуудал талаар (Б</span><span>ү</span><span>хий монголнуудта hайшаагдаха танигдаха ямар буряад-монгол дуунууд дуулаха, бусад ганса хоёр халха, торгууд аялгатай дуун оролсуулаха, 10 дуун дээр hанал хурааха)<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>2.Буряад дуунай караоки байгуулаха талаар (монгол туургатанайнгаа олхон гоё аялгатай дуунуудыеэ ойлгодог, гоёор ханхитнуулдаг болохо, урлагаар дамжуулан угсаата зоноо н</span><span>ү</span><span>хэрл</span><span>үү</span><span>лэхэ)<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>3.Монгол туургатнай наадан зохёохи талаар <o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>4.Буряад дуунай гурбан г</span><span>ү</span><span>рэнэй хамтарhан т</span><span>ү</span><span>л</span><span>өө</span><span>лэгшэдтэй эдэбхитэй хамталаг байгуулах талаар</span> <span>(залуу дуушан залуушуудhаа б</span><span>ү</span><span>ридэhэн байха, Эрдэнэт</span><span>ү</span><span>лга, Баялмаа гэхэ мэтэ, м</span><span>ү</span><span>н ямар нэрэтэй хамталаг байха)<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>5. Ерэхэ алтарганай наадандa тоонтынхан хэрэб хабаадааhaaни юу хээхэ талаар<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span><o:p> </o:p></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>Г.1.Санх</span><span>үү</span><span> м</span><span>ү</span><span>нгэнэй хангамжа талаар<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>2.Аялал жуулшалал зарим hанаа нээлэхэ тала дээр бизнэс хээхэ талаар<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span><o:p> </o:p></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>Д.1.Арадай засагhаа хайрлаhан буряад нютагаа х</span><span>ү</span><span>гжээхэ, соёлжуулаха талаар</span> <span>(Монгол оронойнгоо х</span><span>ү</span><span>гжэл сэсэглэлтэдэ эдийн засаг, улас т</span><span>ү</span><span>рэ, болобсорол, соёл, шажан гээд б</span><span>ү</span><span>хий талаар </span><span>ү</span><span>ндэр хуби нэмэрээ яаж оруулаха)<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>2.Монголойнгоо т</span><span>ү</span><span>л</span><span>өө</span><span> ехые хээхээр т</span><span>ү</span><span>сэбтэй залуушуудые hуралсалдатни дэмжэхэ талаар</span> <span>(Газаада досоодо hуралсахадатни м</span><span>ү</span><span>нгэн тэтхэмжэ олгохо)<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span><o:p> </o:p></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>Гээд али ажалые ни хэн хэн гардан абахаб? яаж шээдэхэ? боломжо бололсоон ямар байнаб? хэнтэй хамтаралсахав? гэдгыени шуулган соо hанал хураан хэлсэел суглаанда ерэhэн зонууд болон дэмжэхэ х</span><span>ү</span><span>н</span><span>үү</span><span>д. Хаяг: www.forum.toonto.mn-нэй &quot;ПРОЕКТ Т</span><span>Ү</span><span>ЛЭБЛЭЛ&quot; соо &quot;hанал хураалта&quot; гэжэ. Зай амжалта!!!<span> </span><o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><strong><span><o:p>&nbsp;(СД-нэй ажалые олонхын hаналаар заалтагүй хээхээр тогтоо= B-1.)</o:p></span></strong></p> <p class="MsoNoSpacing"><span><o:p> </o:p></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><span>Анхаарал табихадатнай </span><span>ү</span><span>нэн з</span><span>ү</span><span>рхэнэh</span><span>өө </span><span>баярланабди. Тоонто суглаанай залуушууд.<o:p /></span></p> <p class="MsoNoSpacing"><o:p> </o:p></p> <p class="MsoNoSpacing"><span> </span></p>http://horidoimergen.blog.gogo.mnhttp://horidoimergen.blog.gogo.mn/read/entry18616Tue, 30 Dec 2008 00:23:54 ULAT