HORIDOIMERGEN

ЭЛБЭГДОРЖ РИНЧИНОГИЙН ҮНЭН ТҮҮХ МАНДТУГАЙ!

2016 оны 03-р сарын 24 Нийтэлсэн Horidoimergen

Элбэгдорж Ринчино бол 20-р зууны Монголын үндэстэний ардчилсан хувьсгалт хөдөлгөөний удирдагч, улс төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, цэрэг тагнуулын хувьсгалт тэмцэгч байсан бөгөөд хуваагдаж бутарсан Монгол үндэстэнийг нэгтгэж нэгэн өрх гэр, жинхэнэ тусгаар тогтносон улс болгох "Их Монгол Улс"-ыг байгуулах туйлын зорилготой нэгэн байсан юм. Гэвч түүний намтар түүхийг мөнөө цагт хэсэг бүлгийн ашиг сонирхлын үүднээс мушгин үнэнийг дарж худал хуурмагаар солиж байгаа явдалтай эх оронч монгол хүний хувьд бид хэзээд эвлэршгүй байх ёстой. Түүний үзэл бодол чиг баримжаа нь үргэлж Монгол үндэстэний эрх чөлөө, тусгаар тогтнол, Монголын орчин цагийн улс төрийн хүчин МАНам, түүний тангараг болоод өөрийн төрж өссөн нийт буриад монголчуудын оюун санаа, улс төр, нийгмийн нэгдэл болсон "Буриадын Үндэсний Хороо" /Бурнацком/-ын зорисон зорилго чиглэлд эцсийн амисгал, сүүлчийн дусал цус хүртлээ үнэнч явсан бөгөөд хэзээ ч коминтерний шууд төлөөлөгч, оросын бууны нохой, хутган үймүүлэгч яваагүй юм. Одоо цагт түүний үйл хэргийг мушгин гуйвуулж зүйл бүрээр гутаан доромжилж байгаа нь муу цаг ирсэний дохио мөн. Монгол улс үндэстэн, ард түмнээсээ урваж харийн ноёдтой нийлж сүлбээлдэн хувийн ашиг хонжоо хайгч одоогийн төр засгийн олигархи ноёдтой ижил хүмүүс тэртээ жилүүдэд ч байсан юм. Тэд өөрсдийн хүч нөлөөг ашиглан шударга үнэний дуу хоолой болж явсан Элбэгдорж Ринчиног зохиомолоор түүхэн улс төржүүлэлт явуулан гүтгэн хэлмэгдүүлсэнээр монголчуудын түүхийн ой санамж, дархлаа, үнэнийг худал хуурмагаар солиж, оюун санаа үзэл бодлыг нь төөрөгдүүлж, сулруулж, гагцхүү мөнөө цагт улс төр, нийгэм, эдийн засгийн харилцаанд амин чухал байгаа шударга, үнэнч, зарчимч, хувьсгалч, шийдэмгий, өргөн далайцтай асуудалд хандах чадвартай зэрэг эх оронч чанараас холдуулж байна. Иймд доорх үнэн түүхийг сөхөн үзсүгэй!

 Дэлгэрэнгүй»

Д. Сэнгээ уран зохиол шигээ сайхан хүн байсангүй

2015 оны 07-р сарын 20 Нийтэлсэн Horidoimergen

ДЯЯ ны дэргэдэхи Батцагаан дахь шорон 1936 оны 11 сарын 24 ний өдөр . эсэргүү тайж феодал Ц.Лувсанцэрэнг байцаасан тэмдэглэлээс .... ДЯЯ газрын төлөөлөгч байцаагч Д.Сэнгээ . байцаагч Д.Сэнгээ :Нөхөр эсэргүү Лувсанцэрэн та хэзээ Ёнзон хамбатай уулзсан бэ эсэргүү Ц.Лувсанцэрэн : Миний бие хэзээ ч Ёнзон хамбатай уулзаагүй бөгөөд тийм нэр таних ч үгүй , байцаагч Д.Сэнгээ: Битгий худлаа яриад бай муу эсэргүү нохой чиний бүх юм баримттай байхад булзана гэнээ чи .... эсэргүү Ц.Лувсанцэрэн :Ардын эрхэт төр намайг яллаагүй алуурчин яргачин хэсэг хүмүүсийн гай гэдэгийг би ойлгоно үхүүлбэл намайг хурдан үхүүлээд аль би хэзээ ч энэ хар хэргийг чинь үүрэхгүй гэдэгийг санаарай ... байцаагч Д.Сэнгээ : Наад муу эсэргүүгээ өндөр сандал дээр суулган чангалж ус ч битгий өг ...... эсэргүү Ц.Лувсанцэрэн :Ардын төр намайг мэдэх цаг нь ирнэ гайгүй та нар муусайн намайг яавал ч яа хамаагүй хар хэрэг нөмөргөх гэвэл хожимын гай чинь өөрийг чинь чирнэ дээ .... байцаагч Д.Сэнгээ : Муу нохой чинь бас шийртэй байна шүү тэр цагийг чи үзэхгүй нь харамсалтай ... эсэргүү Ц.Лувсанцэрэн : Чи намайг зодохоос өөр юу хийж чадахав бушуухан буудаад өг л дөө гэхдээ би мэдүүлэг өгөхгүй битгий горьд .... 1937 оны 1-р сарын 2 ны өдрийн сүүлчийн байцаалт .... ДЯЯ ны газрын төлөөлөгч С. Намсрай .... эсэргүү Лувсанцэрэнгээс авсан өчиг төлөөлөгч С.Намсрай : За нөхөр эсэргүү таныг ШЦБ ийн 43,44,45, -р зүйлд зааснаар буудан алж хамаг хөрөнгийг чинь хураана таньд хэлэх сүүлчийн үг байна уу эсэргүү Ц.Лувсанцэрэн : Миний бие ардын төрдөө хар буруу санаагүй бөгөөд зөвхөн энэ Оросын улаан ёсыг хэзээнээс жигшинэ Би үхэвч гомдолгүй ба гагцхүү надаас хойш ийм хэрэг дахин битгий гараасай хэмээн хүснэ , Төрийн хэргийг зусар үгээр бус цусаар гагнаж залгуулах ёстойг хойч үе минь санаасай гэж хүсэж байна .... төлөөлдөгч С.Намсрай Таньд ар гэртээ хэлүүлэх үг байна уу? эсэргүү Ц.Лувсанцэрэн :Байхгүй ээ төлөөлөгч Намсрай БНМАУ-ын ШЦБ -ийн 43,44,45, зүйлийг үндэслэн тогтоох нь эсэргүү феодал Цэрэндоржийн Лувсанцэрэн тайж гаралтай . Төв аймгийн Баяндэлгэр сумын 1-р багийн харьяат . Нас 64 . ам бүл 3 ШЦБ -ийг үндэслэн тогтоох нь ДШЦК -ийн 1042 -р тогтоолоор буудан алж хамаг хөрөнгийг хураан авч шийтгэсүгэй ДЯЯ газрын төлөөлөгч С.Намсрай ДЯЯ -ны газрын байцаагч Д.Сэнгээ Шүүх даргалагч Б.Базарсад гэж ээ .........

Эмэгтэй хүнийг тэр дундаа жирэмсэн эмэгтэйг цаазалж байсан тохиолдол зөвхөн Орос Монгол хоёрт тохиолджээ. Монголын сайхан эмэгтэйчүүдийг дотоод яамныхан алахын хооронд хүчирхийлэн тарчилгаадаг байсан байна. Энэ талаар маш олон эмэгтэйн нэрийг дурдаж болох боловч 1990 оноос хойш тэдний нууц түүх олон түмэнд мэдэгдэн ил болсон тул энэ удаа хойш тавья. Харин олон түмэнд бүрхэг үлдсэн нэгэн баримтын талаар цухас өгүүлмээр санагдсан юм. Монголын уран зохиолд《 Тагтаа》《 Өвгөн партизаны яриа 》шүлэг найраглалаараа тод томруун дүр үлдээсэн Д. Сэнгээ уран зохиол шигээ сайхан хүн байсангүй. Тэрээр Өвөр Монголын харьяат Эрхэмбаяр гэдэг эмэгтэйг Японы тагнуул хэмээн баривчлан байцааж дотоод яамны яргачин 《 Мангас дорж》 гэгчийн хамт хүчирхийлж байсан баримт буй.《 Нохой》 Сэнгээ хэмээн нэрлэгдсэн энэ эр эр Эрхэмбаярыг олон удаа хүчирхийлэн зодож нүдсэний эцэст Японы тагнуул гэдэг нэр зүүлгээд буудаж орхижээ..

《Чингисийн монгол》 сэтгүүлийн 2009 оны тавдугаар хугацаагийн 83 дугаар талд

Сэнгээд бичсэн захидал

Эрхэм Сэнгээ чи сайн байна уу?
Энэ захиаг чамд зориулж
Өвөрлөгч нутагтай Эрхэмбаяр
Эрлэгээс биш Деважингаас бичлээ .
Уран зохиолыг чинь бурхад хүртэлуншаж байна.
Осол алдаагы чинь эрлэг эзэн шүүсэн бол уу
Ухааны чинь урьд булчирхай чинь эзэмдэж байсан өдрүүдэд
Улс төрийн хэргээр намайг чи хэцүү зовоосон
Дотоод яамны《 Мангас》 та хоёр нийлж
Дохь тоглоом болгож олон удаа хүчирхийллээ.
Тулгасан хэргийг чинь хүлээсэн эс хүлээсэн ч
Тугалган сум тархийг минь нэвтэлхээрээ нэвтэлсэн
《 Японы тагнуул》- ыг баривчилж чи гавъяа олсон
Ялтай эсэхээ мэдэхгүй би зуурмаг насалсан.
Янаг хүнээ үгүйлж харанхуй өргөөнд би уйлж явсан
Яг үүнийг мэдэлгүй адгуус шиг чи надаар тоглосон
Би чамайг ясанд чинь ортол хоросч байна.
Болбол чөтгөр болоод ч зүгээр тавимааргүй байна
Буу бийр ижилхэн барьсан Сэнгээ чамайг
Бүхэлд чинь сэгчиж хаямаар байна.
Одоо яахав да, чамайг уучилсан.
Осолтой ч, хорсолтой ч, амины нэхэлтэй ч
Урихан хонгор монгол бүсгүйн дэвчээрээр
Уучлахдаа л нэг уучилсан
Дахиж төрөхдөө Сэнгээ чи
Дарь сум буу атгаж бүү төрөөрэй
《 Тагтаа》- гаа шиг《 Аюуш》- аа шиг
Тэнгэрлиг уран зохиолын авяасаа авч төрөөрэй!
( Шүлгийг Гүндалай бичив)

Найруулан зохиосон Гүндалайн үнэн зүрхний өчил

Намын ууган дарга Солийн Данзан, анхны ерөнхий сайд Догсомын Бодоог хүртэл буудаж байсан хэцүү үед монголын дотоод яамыг хороосныг бүү мэд. Эрчүүдийг нь аваачиж толгой дараалан дараалан хядаж эмэгтэй хүний нулимсаар чадаж байсан тэр түүхэн ахуйд монгол бүсгүйчүүдийн гаслант хувь заяа энүүхэнээр зогсоогүй хүчирхийлүүлж тарчлуулж пуудуулж байжээ. Энэ гэмт хэрэгт хэрэгт их зохиолч Д. Сэнгээ оролцож явсан нь хачирхалтай.
Тэгээд ч номой дорой байдаг нь бүсгүй хүний тусгай ашиг ч билүү. Эрчүүд жанжин баатар нь хүртэл яаж ч чадалгүй байсан хатуу түүхэн орчинд бүсгүйчүүд яах ч билээ ? Хөөрхий. Юань гүрэн тэнгэрийн цаг нь дуусч умрааш буцаж байсан өдрүүдэд буцаж чадалгүй өмнө оронд үлдсэн монголчуудыг урвалгааны цэргүүд эрийг нь цавчиж хөөрхий муусайн бүсгүйчүүдийг нь чулуу чихиж алдаг байсан гэж түүх өгүүлнэ. Тэр холыг болиход 30 түмэн монголоо алдсан улаан малгайтын хядлагад дээрэмчид айл айлаар хоморголон бүслэж эмэс охидыг дуустал бузарлаад гэдэсийг нь хагалж алдаг байсан гэж тэмдэглэж байга. Хатуу хүнд түүхэнд монгол бүсгүйчүүдийн нулимс бага бус урассан. Тэр нулимс өнөөдөр ч гэсэн урассаар… Эрээн, Гонконг, Бээжин, Кориад хэчнээн монгол охид биеэ үнэлэн харанхуйд нар үзэлгүй амьдарч байхыг бүртгэсэн хүнгүй байх. Бүртгэхийн ч аргагүй биз. Тэд бүхэн сайн дураасаа тэгж яваа гэж үү?

Эрчүүд минь! Сарангоо охидыг энэ дэлхийн монголоос л олно! Тэднийгээ хайрлаж явъя! Тэднийг дахиж нулимс унагуулахгүйн төлөө ноён нуруутай явъя! Хатуу хүнд түүхэнд тэд минь нулимсаар чадсан шүү дээ


Оршил     

Энэ оны зуны дунд сарын эхээр ажил албандаа нэлээн дарагдаад, цаг наргүйл явсан үе, нэг өдөр манай Баяндун нутгын хүвүүн, панмонголист Баруун Хуасай омогтой Л.Бат-Очир баавай маань утсаар хонходож "Зоригто, Эргүнэ Хуны хөндий рүү Алтаар 3 уулаа явна, 5 хоногийн дараа хөдлөе" гэлээ. Яахав их давчуу хугацаатай, тулгамдсан санал авсан бөгөөд урд энэ хөндий рүү явна даа гэсэн баримжаа байсан боловч ингээд явах цаг нь ирсийм гэж ёстой зүүдэлж ч явсангүй. Өмнө нь энэ газрын түүх, домогийн тухай сонсож, уншиж байсан болхоор уг газрыг явж үзэх сэтгэл хөдлөөд болдоггүй, тэр өдөртөө ухаан санаа ажилдаа төвлөрөхгүй, харин али хэдийн Эргүнэ Хун руу нисээд явчихсан байлаа шүү дээ. Бараг л монгол хүн болгон энэ газрын нэрийг их бага хэмжээгээр дуулсан, мэддэг боловч тэр бүр түүхийни мэдэдгүй билээ. Нэгэн цагт дундад Азийг шинжлэгч Грумм-Гржимайло "Эргүнэ Хун" гэгч газар Дорнот Саяаны уулс, Их Енисеийн мөрний эхинд бий  боловч Панмонголизмын асуудал босож ирэх учраас энэ тухай ярих онцын шаардлагагүй юм хэмээн хав дарж байсан гэдэг. Өгүүлэн буй газарыг чухам ази тивийн хаана бий бол хэмээн олон эрдэмтэн судлаачид судалж эрэлхийлж таамаглаж ирсэн бөгөөд албан ёсоор энд байна гэж зарласан нь үгүй.  Рашид Ад-дины Чуулганы түүх болон Абалгази Абалгачи баатар хааны Сэцлэгчидын Чуулганы намаа хэмээх бүтээл, бусад дурьдагдсан  17 ном сударын түүх болон монголчуудын үеэс үед ам дамжин ирсэн уламжилалаас “Эргүнэ Хун”- ны цаг үетэй холбогдох түүх, домогийг хураангуйлж энэхүү аян замын тэмдэглэлийг эхлэхийн урд уншиж буй монголчууддаа тодорхой ойлголт өгөхийн учир оршил болгон  толилуулж байна. Үүнд:

Тухайн үед бүх Монголчуудын батачи нь Эл хаан, Татаарын батачи нь Сүйничи хаан байсан бөгөөд тэр цаг үед татаар, түрэгийн овог отгууд монголоос олон боловч монголтой үргэлж тэмцэлдэж үргэлж монголчууд дийлдэг байсан гэнэ. Батачи гэдэг нь нүүдэлчидийн удирдагч, хаан хүнээ хэлдэг нэр ажээ. Тэгээд цааш нь үргэлжлүүлбээс Татаарын хаан Хиргис болон Түрэгийг талдаа татаж тэд болзсон цагтаа цугларч монгол өөд дайрахад нь монголчууд гэр малаа нэг газар төвлөрүүлээд эргэн тойрон нүх малтаж цэргээ сэлбэн бэлтгэж эхэлжээ. Монгол өөд дайрсан гэдэг нь Татарууд урагш дайрсаныг илтгэнэ. Татаарын хаан арван өдөр, арван шөнө дайлалдаад эвдэж ядаад бүх нутгийнхаа хан нар болон бэхинүүдийг цуглуулан "Монголд өөр нэг арга авахгүй бол хэрэг муу болно" гэж хэлэлцээд маргааш нь ухарж дутаахад нь "татаарууд айж дутаав" гэж эндүүрээд Монголчууд хойноос нь нэхэв. Тэгээд гүйцээд ирэхэд нь татаарчууд гэдрэг эргэн дайлалдаж монгол ялагдав. Тэд монголчуудыг бүгдийг нь дээрэмдэж, ихчүүдийг нь илдний уртаар хэмжиж хядаад, багачуудыг нь боол болгож түгээжээ. Эл хааны хүвүүд нь олон бөгөөд ихэнх нь тус дайнд үхсэн байна. Эл хааны отгон хүвүүн нь Хиан гэх бөгөөд, дайн болсон тэр жил түүнийг гэрлүүлж, мөн Эл хааны дүүд Хиантай чацуу Нэгүс гэдэг хүвүүн байх бөгөөд түүнийг ч бас тэр жил гэрлүүлсэн байв. Тэр хоёр зөвлөлдөөд "Бид хэрэв энэ бууриндаа суувал дөрвөн зүгийн хүмүүс цөм бидний дайсан болох тул өнгөрөн гарагсдын нүдэнд үзэгдэхгүй байхын аргагүй. Тиймийн тул малаа туугаад ямар нэгэн уулын далд гарч, хүний хөл хүрэхгүй газар олж сууя" гэж тогтов гэнэ. Тэгээд малаа тууж явсаар нэгэн их уулын хормойд хүрж тэр уулын өндөрт мацаж гараад үзсэнд тэдний гарч ирсэн замаас өөр зам үгүй байв. Гарсан зам нь дэндүү бэрх бөгөөд зөвхөн тэмээ буюу адуу арайхийн явдаг зам байв. Хэрэв хөлөө хэлтгий тавивал эргээс хийснэ. Уулын дээрх нь харин их л тэгш газартай, өргөн дэнж дээр нь эргэж урссан голтой, ус бэлчээр сайтай, ой мод нь сахлаг, тал газартай, үр жимс ихтэй,  ан шувууд олонтой энэ газрыг үзээд тэнгэртээ залбирч нутаглан суусан билээ. Тэр газрыг Эргүнэ Хун гэж нэрийдсэн түүх ингэж эхэлжээ. Эргүнэ нь уулын эрэг ирмэг гэсэн утгатай бол Хун нь хурц шовх гэсэн утгатай үг болно.  

Тэд дөрвөн зуу гаруй жил Эргүнэ Хунд нутаглав. Хүн мал нь тэгш ихээр өсч өнөржив. Тэгээд тэд уулан дотроо багтаж ядахдаа олноороо нэг газар цугларч суугаад эелдэж хэлэлцсэн нь: "Манай өвөг дээдсийн хэлэхээр бол Эргүнэ Хун дээрээс үзэхэд гадна уудам нутаг үзэгдэж байдаг. Эрт дээр үеийн буурь маань тэр газарт буй гэнэ. Урьд татаарчууд бусад иргэнийг өдөөн дагуулж манай үзүүр үндсийг хиар цохиж, буурийг маань булааж эзэлсэн гэнэ билээ. Тэнгэрийн өршөөлөөр бид одоо дайснаас айж уулны далд орж хоргодох хэрэггүй болов. Тиймээс уулнаас гарах замыг эрж олоод нүүж хүрье. Хэн нь биднийг нөхөр гэвэл уйлалдан сэлбэлдье. Хэн нь биднийг дайсан гэвэл алалдаж хатгалдъя" гэж санал нэгдэв. Эеийн дараа нүүж гарах болоод уулны замыг эрсэн боловч эс олов. Тэгж байтал тэдний доторх нэг төмөрчин хүн: "Тийм тийм нэг газарт төмөр чулуутай хавцал бий. Түүнийг хайлуулбал зам гарч мэднэ" гэжээ. Бүгдээр тэр газрыг очиж үзээд төмөрчин хүний үгийг зөв гэж үзэв. Ард иргэдээр мод болон нүүрс зөөлгөж тэр хавцалд овоолуулж тэндээс далан шарын арьсаар тулман хөөрөг хийлгэж, далан зүгт нь босгож бүгдээр ирж ээлжлэн татав. Тэнгэрийн өршөөлөөр гал хүчтэй ноцсонд уул хэвээрээ улайж хайлаад болд болон урсаж ачаатай тэмээ гарч болмоор зам гарав. Жилийн зол, сарын сайн, өдрийн өлзийг бодон байж хэдэн өдөр нүүгээд уулнаасаа буув. 

Түүнээс хойш монгол уулнаас нүүж гарсан өдрөө дурсгах хурим хийх болов. Хурим хийх өдөр нэг хэсэг төмрийг галд хийж улайлган өрөлбийгөөр чимхэж дөшин дээр тавьсан хойно хаан нь эхлээд алхаар давтсаны дараа бэхинүүд нь залгаад сүхээр цохидог билээ. Энэ нь уулын хавцлаар гарч өвөг дээдсийнхээ бууринд бууж сууринд суусан өдрийг дурсгаж байх хэрэг болж монголын хойчист уламжлагдав.
Эл хааны хөвгүүн Хиан, дүүгийнх нь хөвгүүн Нэгүс хоёул Эргүнэ Хун уулын дотор нутаглан байхад үр салбарууд нь өнөржив. Хианы хөвгүүнийг хиад, Нэгүсийн хөвгүүнийг даралагин гэж нэрийдэв. Он жил өнгөрсөөр байж аль нэг айл өрхийнхөн түшээ түшээ нэг овгийн нэр хэтэрснээс хиадынхан, даралагиныхан гэж нэрийдэх нь аяндаа орхигдож гээгдэв.
Хиан болон Нэгүсийн үр салбарууд Эргүнэ-Хунд нутаглаж байсан цагт аль нэг айл ч гэсэн бүр тус тусдаа нэг омогтон болж аймаглагдав.

Хианы үр салбарт Хорилас гэдэг нэг хүн байсан бөгөөд түүний үр салбар нь бусад овгийнхноос олон болж арван Хорилас отог болж салбарлав. Тэгээд эдгээр Хориласчуудаас нэг хүнийг батача өргөмжилсөн гэдэг. Гэтэл нэр нь тодорхойгүй. Түүнээс хойш үргэлж тэр хорилас отгоос батача өргөмжлөх болов. Эдгээр ард Эргүнэ Хунаас гарахад батача нь Хорилас овгийнхны Бөртчина бөгөөд тэр Хоомарал гэдэг хөвгүүнтэй билээ. Эцэг нь нас нөгчсөний дараа Хоомарал батача суув. Тэр зэргэлдээ аймгуудад элч илгээж өөрсдийнхөө Эргүнэ Хунаас гарч ирснийг зарлав. Эднийг зарим нь сайнд үзэж, зарим нь мууд үзэв. Тэндээс татаарчууд бас дайсагнаж эхлэв. Татаар болон монгол босолцон цэрэг хөдөлгөн дийлэлдэв. Тэгээд монголчууд ялж татааруудын ихчүүдийг илдний уртаар хэмжин хядаж, багачуудыг нь боол болгоод дөрвөн зуун тавин жилийн дараа хорсол юугаан тайлав. Тэндээс эхлээд өвөг дээдсийнхээ бууринд бууж сууринд суув. Тэнд суусан түрэгийн дотор татаар нь олон тоог эзэлдэг билээ. Монгол Эргүнэ Хунаас гараад татаарыг хиар цохиж дээдсийнхээ эзэн сууснаас эхлээд тэр орчны аймгууддаа гол болж түрүү болов. Тэндээс эхлээд зарим нь монголд ирж хоргодов. Зарим нь монгол биш боловч монгол билээ бид гээд монголын тоонд ороод шингэж одсон түүхтэй. За тэгээд.  

Төлөвлөсөн ёсоор 7 дугаар сарын 3-ны нартай, хуртай өдөр Төв Монголын нийслэл Улаанбаатар хотоос Баруун Хуасай омогтой Л.Бат-Очир баавай, Дөрвөдийн Алтаар омогтой Алтангэрэл ахай, Оргодой Бодонгууд омогтой Зоригто миний бие нарын 3-н нөхөд умард Монголын нутаг Дорнод Саяаны мөнх цаст их уулсын хөндийд орших домогт "Эргүнэ Хун"-ы зүг хүлгийн жолоог залсан билээ.

Улаанбаатар - Улаан Үдэ /Vll.03-04/: 

Бидний нөхөд Улаан-Үдэ хотоос экспедицийн бусад гишүүдийн хамт "Эргүнэ Хун" руу 4-ний өглөө үүрээр хөдлөх төлөвлөгөөтэй байсан учраас цаг хожиж "Эзнис" Эйрвэйз нислэгийн компаны хөлөг онгоцоор өмнөх өдөр нь Улаанбаатараас 16-н цагт хөөрөх байсан боловч Буянт Ухаагын хөндийд салхины хуйлралтай цуг борооны үүл бүрхэж, бороо орж  эхэлсэн учраас нислэг хойшилж оройны 19-н цагт хөөрөөд 1 цаг 20 минутын турш далайн төвшнөөс дээш 6000 метрийн өндөрт хөвөн цагаан үүлсийн дээгүүр, түүний цоорхойгоор харагдах Сэлэнгэ мөрнийг уруудан ниссээр,  20-н цаг 20 минутад жаргах нарны туяанд шаргалтан харагдах Сэлэнгэ мөрөн, Үдэ голын хөндий дэх Улаан Үдэ хотыг үзэж төд удалгүй нисэх онгоцны буудалд амжилттай газардлаа. Нисэхийн хилийн шалганы газар паспорт бичиг баримтаа шалгуулж, ачаа тээшээ аваад шилэн хоргоны цаана гартал нүдэнд дулаахан ах нар инээмсэглэн угтсан нь "Эргүнэ Хун"-ы экпедицийн 2 гишүүн Доржиев, Шаблин нар биднийгээ тосож авахаар ирсэн байжээ. Ингээд 5 уулаа болон зам нийлж Улаан-Үдэ хот руу нөхдийнхөө гэрт айлчилж, ундаалж амархаар явлаа. Зам зуур машины цонхоор харвал хотын гудамж, талбайгаар холхилдох орсуудын дунд буриад монголчууд үнэхээр цөөн бөгөөд төрөлх нутаг дээрээ эзэн нь байх хориотой тэдний нүүрнээс их оросын колончлолын дарлагдсан ард түмний царай энд тэнд цөс ихтэй буриадуудын омголон царайтай холилдон илэрхий харагдана. Үүн дээр нь энд тэндгүй эргүүлд гарсан цагдаа сэргийлэх нь Улаанбаатартай харьцуулахад хүн ам цөөн жижиг хот хэрнээ цагдаа ихтэй харагдах нь их оросын айдас, хүчирхийлэл арилаагүйг илтгэнэ. Мөн хотын энд тэндгүй орос буриадын найрамдал 350 жил гэсэн зурагт плакат өлгөсөн байх нь чухам найрамдал гэхээс илүүтэй дайсагнал, мэхлэлт, доромжлол бүхнийг нь аргагүй басамжилан сануулж буй гэлтэй. Бид цааш явсаар Доржиевийн гэрт ирж түүний аав ээж гэр бүлтэй нь мэнд усаа мэдэлцээд, тус экспедицийн багын гишүүн Изриал улсаас ирсэн Халимаг гаралтай эмч Кутушовтой мөн танилцлаа. Элстэй хотоос ирсэн түүний дүү охин болон түүний охин, хүргэн нартай бас танилцав. За тэгээд нэлээн орой болтол нутаг нутгийн сонин хөөрөлдөж, маршрут төлөвлөгөө хэлэлцсэний эцэст бид 3 ч Шаблины гэр лүү унтаж амрахаар явлаа. Хэдхэн цагын өмнө Улаанбаатарт байсан, одоо Улаан Үдэд байна, мөн хэдхэн цагын дараа Эргүнэ Хун руу хөдөлнө. Үйл явдал хурдан өрнөж байна.    

Улаан-Үдэ-Аха /Vll.04/: 

Бид өглөө аян замын бэлтгэлээ хангаад, цай ундаа уугаад замд гарлаа. Экспедицийн 7 дахь гишүүн Эрхүүгийн Эхирэд аймгийн Чонос омгийн Алексейтэй тэр өглөөнөө танилцаж цуг Алтаар, бид 3 жижиг жийп машинаар хүнсний хангалтаа аваад түрүүлээд хөдөллөө. Улаан-Үдэ хотоос бидний очих газар хүртэл 800 гаруй км бөгөөд үүнээс сүүлийн 200 гаруй км нь сайжруулсан шороон зам юм. Хотоос гараад засмал замаар Загарай аймгаас гараад Хамар давааг зүүнээс баруулж тойрохдоо Байгал Шадарын аймгийн урд үзүүрээр гараад урагшаа Сэлэнгэ мөрнийг уруудаж өнгөрөөд Хударийн аймгаар нэвт Байгал далайн зүүн биеийг эмжээрлэж явсаар Эрхүү мужын нутаг, Байгалын урд үзүүрийг тойроод Култук тосхонд ирлээ. Эндээс зам 2 салах бөгөөд шулуун явбал Эрхүү хот, харин урагшаа замаар явбал Түнхэний аймаг орно. Урагш баруулж жаахан яваад Түнхэний аймгийн зүүн тал Шулуута тосхонд ирж өглөөний цайгаа уухаар буудаллаа. Цагаа харвал 8-н цаг 30 минут, замын хажуугын цайны газар орж сүүтэй цай, буриад бууз, ногооны салат идээд цааш хөдөллөө. Бид явсаар тус аймгийн баруун захын Мон тосхонд түр саатан хойноос нэхэж яваа нөхдөө хүлээж амарцгаалаа. Эндээс цааш зам 2 салах бөгөөд урагшаа явсан засмал замаар 30 км явбал Хөвсгөл далайн зүүн хойд эргийн Ханх боомтод, харин баруун хойш явсан сайжруулсан шороон замаар явбал баруун буриадын нутаг Ахын аймагт очино. Цаг 13 цаг 30 минут. Хоёр цагийн дараа манай эхкпедиц бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ болж Хорёо-Адаг, Бүгсөөн-Адаг, Сорог, Хүүргэ, ӨӨРЛИГ, Хара-Хужар, Монголжоон, Шараа, Обтой, Булаг тосхонуудыг өнгөрж баруунаас зүүн хойш сунасан Хойд Ахын голын үзэсгэлэнт хөндийд, түүнд цутгадаг Жомболок голын эрэгт очихоор хөдөлсөн билээ. Цаг 13 цаг 50 минут. Уулсын оройгоор үүлс ороож, цаст өндөр оргилууд тэнгэрт баганадаж, түргэн урсгалт уулын голууд эрчтэй нь аргагүй буун Эрхүү голд хүч нэмэн цутгаж байна. Түнхэний хөндийгөөр тайван урсаж байсан эл гол энд ёстойл буцалж оргилж байлаа. Мон тосхоноос хөдөлснөөс 20 минут яваад Ахын аймгийн соёмбот багананд ирээд эхний цэгтээ амжилттай ирснээ бататгаж зурагаа татуулваа. Бид уулын эгц хавцалаар л явах бөгөөд энэ замыг орсууд 1980 онд уулын бэлийг тэсэлж тависан. Цааш жаахан яваад замын хажуугын хавцалаас унах хүрхрээтэй дайралдлаа. Үүнээс цааш тасралтгүй явж Эрхүү гол урсах хавцал хөндийг гэтэлгэж гараад нэгэн том уужуу хөндийд ороод ирвээ. Тал нутаг ч тэр үү дотно санагдаад сэтгэл сэргээд явчихлаа. Цаг 14 цаг 30 минут. Бид нэгэн нуурын эрэгт ирсэн, нэр нь Үрэнгэ бөгөөд энэ газраас Саяаны нурууны ноён оргил Мөнх Сарьдаг илэрхий тод, сүрдэм харагдана. Энд бид өдрийн цайгаа ууцгааж, хувцас хунараа дулаалж авлаа. Цаг 16 цаг 30 минут. Ахын аймгийн төв Өөрлиг тосхонд ирлээ. Улаан Үдэ хотоос гарсанаас 770 км явжээ. Энэ аймаг бол 5000 гаруй хүн амтай, манайхаар бол нэг хоёр сумын хэмжээний нутаг бөгөөд голцуу Хонгоодор, Соёд буриадууд аж суудаг. Цаг 17 цаг 10 минут. Аймгийн төвөөс гараад удаагүй байтал биднийг аймгийн захиргааны хүмүүс хотоос яваа экспедицийн талаар мэдээ аваад ариун цагаан сүү, алд цэнхэр хадагаа дэлгэн биднийгээ их хүндэтэй угтаж авсан бөгөөд энэ нутагт сая ирснээс буриад монголоороо хөөрөлддөг хүмүүстэй таарж, дотроо их баясаж билээ. Улаан Үдийн 3 маань буриад монгол хэлээ хэрэглэхгүй, халимаг доктор маань ойрад монгол хэлээ хэрэглэхгүй дийлэнх нь орос хэлтэй болохоор өөр хоорондоо орсоор ойлголцоно. Ер нь хойд буриадуудын хэл соёл түүний хөгжил, хэрэглээ оросын колончлолын нөлөөгөөр хумигдаж, төрөлх хэлээрээ ойр зуурын юм хэлхээс нарийн гүнзгий үзэл бодлоо илэрхийлж чадахгүй, үгийн баялаг муутай, шууд бэлэн оросоор л ойлголцож суржээ. Цаг 17 цаг 20 минут. Замын хажуугын асар дотор хаанаас яваа, хэрэг зориг бүхнээ хөөрөлдөж зогстол бороо орлоо. Биднийг ирхээс өмнө энд бороо ороогүй удсан гэсэн тул хувьтай хүн хур борооноор гээд бэлэгшээлтэй үйл явдал боллоо. Холын ах дүү улсууд удтал хөөрөлдсөний эцэст 18 цагт цааш хөдөллөө. Бороо зогсолтгүй орсоор зам нэлээн халтиргаа устай болсон ч харанхуй болхоос өмнө буудаллах газраа очихын тул Алексай маань шуурхай довтолгож байлаа. Нөгөө бартаат замын ралли тэмцээн гэдэг шиг л юм боллоо. Цаг 19 цаг 50 минут. Жомболок голын модон гүүрээр гарлаа. Цаг 20 цаг 15 минут. Буудаллах газраа ирж ачаа тээшээ буулгаж төвхнөж дуусав. Цаг 21 цаг 30 минут. Аймгийн захиргааны зүгээс бидний оройн хоолыг бэлтгэж, сайхан ширээ асарын доор заслаа. Цаг 23 цаг 30 минут. Бороо тасралтгүй орсоорл байлаа. Хүмүүс удтал хөөрөлдсөний эцэст унтаж амрахаар тарлаа. Бороонд хувцас, гутал бүгд норсон, хатаана гэдэг асуудал боллоо. Унтахдаа өмд оймсоо мушхаад ширдэг нуруун доороо хийж хатаангаа унтах санаатай хэвтлээ. Урд цагт бол Эргүнэ Хун-д монголчууд гэрийн өрхөө битүүлээд эсгий оймсоо хатаадаг байсан гэдэг. Хол зам туулж ядарсандаа хүйтэн нойтон зутруу байдлаа умартаж нам унталаа.

Ахын аймаг, Эргүнэ Хун /Vll.05-07/:   

Өглөө эрт сэрээд харвал 5 цаг 20 минут, бороо тасралтгүй орсоорл байлаа. Хатаасан оймс, өмд дахиад л норох нь дээ. Өглөөний цайгаа 9 цаг болж байхад уугаад Жомболок гол Ахын голд цутгадаг хүрхэрээн дээр ирэв. Түүнээс цааш яваад Сайлаг хэмээх голын гүүрээр гараад Булаг Шэбэйд байрлах алтны уурхайн ажилчидын тосхонд ирлээ. Бат-Очир баавай маань урд нь харвалт авсан учраас даарж болохгүй, Кутушов бол дулаан орноос ирсэн, тийм байдалд дассан учраас Шаблины хамт энэ тосхонд хоноглохоор урд шөнө ирж хоносон. Бид нийлж бүрэн бүтэн болоод алтны уурхайн байдлыг сонирхов. Харуул хамгаалалт өндөртэй уурхайд орж элдэвийн юм үзэв. Нөгөө аймшигтай Цианит натри гэгч зүйлийг нүх ухаад хальс дэвсээд дүүргэж хийсэн байв. Нүдэн дээрээ ингэж хатааж уриншуулдаг гэх боловч хаа нэгтээ уулын гол руу цутгадаг л байх шинжтэй. За тэгээд дамжлага энэ тэр юмнуудыг үзсээр хамгын сүүлд нэг өрөөнд тулж ирвэл алтаа хадгалдаг өрөө нь аж. Хархад 48 хуудастай дэвтэр шиг хэмжээтэй алтыг бид гар дээрээ өргөж үзэв. Бид анх удаа тийм хүнд 22кг буюу төгрөгийн ханшаар 1 тэрбүмтай тэнцэх алтыг өргөж үзсэн нь тэр. Уурхайн орос дарга биднийг хараад миний алт шүүдээ гэсэн шүү залитай инээж байсан. Бид ч тэр алтыг тоосонгүй, ард нь үлдэж байгаа хоосолж ухсан уул, цөмөрсөн газар, бохирдсон гол, унаган байгали, тэр тусмаа "Эргүнэ Хун"-ы хөндий, хамгийн эгзэгтэй цагт Монголын үр хойчыг амиараа залгасан Хиан, Нэгүс өвөг дээдсийн нойрсон буй нутаг үнэхээр харам санагдаж байлаа. Ер нь хаа сайгүй газар энэ алтыг л авахын тулд юу ч хийхээс буцахгүй хүн олон болсон билээ. Аймгийн даргын буянд уурхай сонирхож үзлээ. Тэндээсээ бид буцаж Жомболок голынхоо хүрхэрээн дээр ирэв. Цааш өдрийн цайгаа уухаар отог руугаа хөдөллөө. Цаг 11 цаг 50 минут. Өдрийн хоол болтол элдэв юм хөөрөлдөж, хоолоо идэж дулаацацгаав. Монголжон тал руу хөдөллөө. Цаг 13 цаг 40 минут. Жомболок голын гүүр гараад зогслоо. Доктор Шаблин бол загасчилах хоббитой хүн, дэгээ шидэж хэсэг зогсовоо. Цаг 14 цаг 30 минут. Өнөөдөрийн зорисон газар Монголжон талдаа ч ирлээ бороо ч зогслоо. Хөндийн салхи ихтэй сэрүүхэн байна. Энэ тал үнэхээр тэв тэгшхэн юм. Цаг 15 цаг 10 минут. Монголжон талаас наахантэй Хаaн уулын бэлд ирлээ. Энд хүний гараар бүтсэн чулуун дэвсгэр бүхий 13м орчим зурвас байна, мөн уулыг тойроод болон хөндийн энд тэнд дугуй хэлбэрээр зассан чулуу, дээр нь мод ургасан эртний монголчуудын оршуулгын газар юмуу эсвэл ямар нэг зүйлийн тэмдэглэгээ гэмээр зүйлүүд байна. Тэр зурвас бодвол хүндэтгэлийн зам, эсвэл хавцалыг чиглүүлж заасан тэмдэглэгээ байх гэж таамаглаж байна.  Манайхан тойрж зогсоцгоогоод санал бодлоо хуваалдан хөөрөлдөж байна. Машинд жаахан асуудал гараад зогслоо, энэ хооронд хүмүүс унтаж амарцгаав. Алтаар ах бид 2 холгүй орших хадлангын хашаанд хүрж амарлаа. Удалгүй байрлаж буй газартаа очихоор хөдөллөө. Цаг 17 цаг 50 минут. Байралсан газраа ирлээ. Оройн хоолны үеэр өдрийн яриагаа үргэлжлүүлэн хөөрөлдөөн үргэлжилсээрл. Цаг 23 цаг 20 минут. Бид унтахаар хэвтлээ. Хотхонд хонодог 3-ыг Алексеи машинаар хүргэж өгөхөөр явлаа.

Эргүнэ Хунд ирснээс 2 дахь өглөөтэйгөө золгож буй минь энэ. Цаг 7 цаг 10 минут. Давгүй тухтай унтаж амаржээ. Тэнгэр маш цэлмэг бөгөөд уулсын орой энд ирснээс хойш энэн шиг тод харагдсангүй билээ. Хойно тосхонд хоноглосон хэд маань ч ирлээ. 8 цаг 30 минут. Өглөөний цайгаа ууцгаалаа. Цаг 10 цаг 20 минут. Өнөөдөр бол үндсэндээ амралтын байдалтай өдөр юм. Ахын голын эрэгт ирлээ. Бидний ирснээс хойш 2 хоног бороо ороод гол нэлээн үерлэсэн байна. Загасчилах хоббитой хэд нь уургаа шидэж амрах хэд нь хэвтэж эхэллээ. Цаг 11 цаг 40 минут. Тэндээс хөдлөн Сайлаг голын гүүрэн дээр ирэв. Цаг 12 цаг 30 минут. Жомболокынхоо хөвөөнд ирж өдрийн цайгаа уулаа. Тэндээс хөдлөн цаг 13 цаг 20 минут болж байхад нөгөө хүрхэрээн дээрээ ирэв. Энд ирсэн учир бол доошоо бууж үзэх байлаа. Нуранги хадаар болгоомжтой явсаар доош бууж, хүрхэрээнд тулж ирвэл бараг 20 орчим метрийн өндөрөөс унаж цохигдож байгаа усны дуу чимээ гэж хүчтэй, тэрүүхэн хонхорыг эзэгнэж байлаа. Цаг 14 цаг 50 минут. Бид али хэдийн байрандаа ирээд дараагийн газар очих бэлтгэлээ хангаж, ачаагаа ачаад цайгаа уугаад сууцгааж байна. Цаг 15 цаг болж байхад бид хөдөллөө. Замд урд өдөр бидний явсан Монголжон тал, Хаан уулыг өнгөрж урд талд нь орших тэгшхэн талд хонгоодор буриадуудын хөшөөн дээр цаг 17 цаг 50 минут болж байхад ирэв. Энд дурсгалын зураг татууллаа. Цааш хөдлөн 1 цаг орчимын дараа  Өөрлигөөр дайран бид 3 паспортоо авав. Бид ирсэн замаараа явсаар Эрхүү голын хөвөөнд нэлээн бүрэнхий болсон үед ирж буудаллав. Цагаа харвал 21 цаг 50 минут байна. Очсон даруйдаа мод бэлтгэж, гал асаах ажилд орлоо. Голын эргээр шидэгдсэн хуурай моднууд байвч хэтэрхий том учраас өргөж дийлсэнгүй. Тэр хавидаа эргээр, ойгоор явсаар ямар ч байсан гал түлж, хоол цай чанах түлээтэй болов. За тэгээд хоолоо идэх, майхан саваа барих зэргийг амжуулсаар цаг 23 цаг 30 минутад оройн хоолоо идхээр сууцгаалаа. Цаг 24 цаг унтахаар хэвтлээ. Энд ирж буудалласан учир бол биднийг Жомболокын эрэгт байх үед нутгийн хүмүүс бидний яриатай холбогдуулж Нүхэн дабаан гэж хадан нүхтэй уул бий гэсэн. Түүх домогт уулыг нүхэлж гарсан гэдэг учраас бас холбогдолтой байж болох газар юм хэмээн ирсэн билээ.   

Нүхэн даваа руу 8 цаг 30-д хөдлөөд 11 цаг болж байхад гарж ирлээ. Урд зам тавигдаагүй үед нутгийн ардууд энэ даваагаар гардаг байжээ. Бид тахилга хийлээ. Энэ бол Эргүнэ Хун-ын хамгийн том баримт болох нүхэн гарц. Энэ нүхний талаар ярьвал маш их хачин сонин гайхалтай зүйлс болох билээ. Тэр талаар манай Баруун Хуасай омогтой Л.Бат-Очир баавай маань та бүхэнд хүүрнэн өгүүлэх болно. Тэр үед бичин сийрүүлж та бүхэн монголчууддаа сонирхуулая. Бүх дэлхийн монголчууд нэгтэхтүн! Бид нэг үндэстэн, дэлхийд хаана ч ийм цул нягт үндэстэн үгүй. Бид ясаараа гагнагдаж, цусаараа сүлбэлдсэн цор ганц Монгол үндэстэн билээ.  

 2011-VII/03-VII/10. Бодонгууд Зоригто /Horidoimergen/   

Өнөөдөр Элбэгдорж Ринчиног бүх муу муухайн үүр уурхай хэмээн цоллож, харин үндэстний дайсан этгээдүүд, хүчнүүдийг энхийн цагаан тагтаа, баатрууд хэмээн өргөмжилж байна. Гэтэл үнэн байдал ямар байна вэ? Баримт түшин анх удаа нийтлэгдэж буй нууц архивын материалуудыг үзэцгээе.

Ч.Мөнхбаяр


Ф.III, оп.6 / пор.I, пап.109 / стр.5
1925 оны 1-р сарын 13.
№3
Нөхөр Юдинд

…Нөхөр Рыскулов Ринчино нар хоорондоо хэтэрхий хурц тэмцэлдэхэд хүрэхгүй байх нь маш их чухал байна. Хоёулаа зарим доголдлуудтай ч хоёулаа зайлшгүй хэрэгтэй. Тэдний хооронд буй болсон эсрэгцлийг боломжийнхоо хэрээр зөөллөх шаардлагатай.
Чичерин


Ф.III, оп.6 / пор.I, пап.109 / стр.15
1925 оны 2-р сарын 24.
№13
Нөхөр Васильевт

Тифлист болох чуулган (сессия) руу явахын өмнө Танд бичиж байна. Би амьсгал ч авах завгүй байна. Ринчиногийн 12-р сарын гэмт үйлдэлд Таны анхаарлыг дахин хандуулахыг хүснэ. Өвөр Монголын хүн амд хятадын цэргийг эсэргүүцэхэд нь дэмжлэг үзүүлэх тушаалыг түүний удирддаг Цэргийн зөвлөл хилийн ангиудад өгсөн. Энэ их санаат үл бүтэх этгээд (авантюрист) юу ч болох байсан хамаагүй биднийг Хятадтай зөрчилдөх явдал (конфликт) руу татан оруулахыг хүсэж байна. Энэ талаар Рыскулов үнэхээр шударгаар шуугиан (скандал) дэгдээж, дарамт шахалтынх нь дор Төв Хороо тушаалыг буцааж татсанд түүнд талархаж байна. Рыскулов заримдаа бага зэрэг эв дүйгүй (тактгүй) байдаг байж болох ч, түүний байр суурь эргэлзээгүй хамгийн зөв байдаг. Илтгэлүүдийг нь бид маш их сонирхон уншдаг гэдгийг түүнд дамжуулна уу. Өргөн олныг улс төрийн ажилд татан оролцуулах, тэдний ухамсрын төвшинг дээшлүүлэхэд чиглэсэн түүний байнгын эрмэлзэл үнэхээр зөв юм. Монголорын тухайд бол зохих шатны байгууллагын зүгээс нөхөр Альскийд бүх асуудлыг судлахыг даалгасан. Сампилоны үгээс үзэхэд, монголчууд өөрсдөө уурхайг ашиглахыг хүсэж байгаа юм байна. Би сайн мэдэхгүй юм, гэхдээ бид яагаад үүнд оролцож, бага зэрэг хөрөнгө оруулж болохгүй байх вэ. Тэр тусмаа гадаадынхны тухай, өөрөөр хэлбэл Монголыг ихэд сонирхож байгаа германчуудын тухай яриа өрнөж буй энэ үед.
Чичерин


Ф.III, оп.6 / пор.I, пап.109 / стр.22-23
1925 оны 3-р сарын 31.
№14
Нөхөр Васильевт

Танд тодорхой болсон гэрчлэлүүдийн дагуу бол Шар Сүмийг эзэлж авах тушаалыг Өргөөгөөс ерөнхий командлагч Чойбалсангаас авсан гэдэг нь, Ховдын хэрэг явдлуудын (инцидент) талаарх Таны санал сэтгэгдлийн товчид (резюме) бүрэн орхигдсон байна билээ. Цэргийн зөвлөлийн, ө.х. Ринчиногийн тушаалд Өвөр Монголын хүн амын хятадын цэрэгт үзүүлж буй эсэргүүцлийг дэмжих талаар нэн тодорхой заагдсан, үүнээс үзэхэд биднийг Хятадтай тэмцэлдэхэд татан оролцуулах чиглэл рүү Ринчино явж байсан нь бүрэн илэрхий болсон нь, Өвөр Монголд 12-р сард болсон хэрэг явдлын талаарх Таны санал сэтгэгдлийн товчид (резюме) орхигдсон байна. Дараа нь тараагдсан хуудас бол Ринчиногийн энэ тушаалын утгыг давтсан төдий юм. Энэ хэрэг явдал нь Ринчино бол өөрийн түрэмгий хөтөлбөрийн тусын тулд юу ч хийж мэдэх нэгэн бөгөөд түүнийг тасралтгүй, нэн чанд ажиглах шаардлагатай гэдэгт итгэхэд намайг хүргэж байна.
Худалдаж авсан зэвсгийн хувьд гэвэл ажил хэрэг маш сайн явагдаж байна, ойрын хоёр долоо хоногийн дотор дамжуулан өгөх болно.
Фынтэй гэрээ хэлэлцээр байгуулах асуудлыг Петров, Войтинскийтэй хэлэлцсэн маань Амар, Рыскулов нарын богино хугацааны нэг удаагийн аяны үеэр, цаашид байнгын холбоо хэлхээтэй байхын тулд хэн нэгнийг Фыний дэргэд байнга байлгах хэрэгтэй гэдэгт намайг итгүүллээ.
Чичерин


Ф.III, оп.6 / пор.I, пап.109 / стр.37
1925 оны 6-р сарын 9.
№13
Нөхөр Васильевт

Өнөөгийн өөрчлөгдөн буй нөхцөл байдлын дунд Ринчиног Өргөөд байлгах нь хүлцэшгүй болж байна. Хятадад бүх нийтийн агуу их үндэсний хөдөлгөөн өрнөж байна, үүнтэй зэрэгцээд Хятадын Монг. мужуудад Бээжингээс ажил зохион байгуулж, энэ мужууд дахь хөдөлгөөнийг бүх хятадын үндэсний хөдөлгөөнтэй уядуулах шаардлагатай байна. Өргөөгийн панмонголизм хятадыг жигших хурц тод өнгө аясаар будагдсан тул, Өргөөгөөс явуулах панмонгол үйл ажиллагаа нь хамгийн хорт нөлөөг үзүүлэн, бүх хят. хөдөлгөөнийг шууд таслан зогсоож ч болно. Тиймээс эцсийн эцэст эрч хүч гарган панмонгол үйлдэл, хэлбэрэлтийг гаргуулахгүй байх хэрэгтэй. Гэхдээ тэнд Ринчино байгаа цагт энэ нь боломжгүй. Хэрэв өмнө нь түүний балаг нэг их болж амжаагүй байсан бол, өдгөө түүний учруулж буй балаг ерөөсөө тоо томшгүй байна. Тийм учраас дуусгавар болгох хэрэгтэй. Нэг хүнээс болж хөдөлгөөнийг аюулд оруулах нь яасан ч уучилшгүй юм. Утгагүй заавартайгаар илгээсэн хаалганы төлөөлөгчдийн хөгтэй паянгууд нь панмонголистууд ямар хэмжээнд хүртэл нь бидний эсрэг Монголыг эргүүлэх чадвартайг харуулж байна. Энэ хөгтэй түүх хичээл болох ёстой, тэгэхдээ хичээл дээр сурч чадах хэрэгтэй байна. Юуны өмнө Өргөөг Ринчино байхаас ангижруулах хэрэгтэй гэдэг нь энэ бүхнээс ойлгомжтой болж байна. Тэр бол өнөөдөр нэн хортойгоос ч нэн хортой этгээд мөн. Бид энд түүний эмчилгээнд тохирох рашаан усны газрын талаар хөөцөлдөж байна. Түүнийг Өргөөгөөс явуулах нь эцсийн эцэст хэрэгжинэ гэж найдаж буйгаа илэрхийлэхийг би өөртөө зөвшөөрье.
Чичерин


Ф.III, оп.4 / пор.17, пап.107 / стр.8
1923 оны 11-р сарын 6.
Нөхөр Юдинд
Хүндэт нөхөр,
Яагаад Та өөрийн сүүлчийн шифрлэсэн захидалдаа, бид Монголын бүрэн тусгаар тогтнолыг дэмжихгүй гэсэн нөхөр Духовскийн мэдэгдлийн талаар тийм нэн их гайхсан байдлыг илэрхийлсэн нь надад огт ойлгомжгүй байна. Энэ бол бидний Монголын талаарх харилцааны хамгийн наад захын, үндсэн бодит байдал шүү дээ: шинэ Монголын хамгийн анхны үеэс л, Ардын хувьсгалт засгийн газар тогтсоноос хойш л бид, Хятадтай гэрээ хэлэлцээр байгуулахдаа Монголыг Хятадын тусгаар тогтнолын эрх дор (суверенитет дор), эсвэл эзэн гүрнээс хараат байлгах эрх дор (сюзеренитет дор) албан төдий зөвшөөрүүлнэ гэж тохирч (Монгол улс, Монголын ЗГ-тай. орч.) ирсэн. Бодит байдал дээр энэ нь тусгаар тогтнолтой ойролцоо л байх юм: хятадын ямар ч жанжин захирагч (генерал-губернатор), хятадын ямар ч цэрэг Монголд ирэхгүй, гэхдээ Монгол нь тусгаар тогтносон Хятадтай албан төдий холбооцсон (федератив) орон байх юм. Одоог хүртэл энэ нь хүлээн зөвшөөрөгдсөн, түм буман удаа мэдэгдсэн, Монгол Хятадын хоорондхи манай зуучлалын талаар миний зүгээс Монголын засгийн газартай албан ёсоор солилцсон ноотоор баталгаажсан байж ирлээ. Монгол өөрийн бүрэн тусгаар тогтнолыг зөрчихийг хүлцэхгүй, байлдах болно гэсэн Цэрэндоржийн сүүлийн үеийн гал халуун мэдэгдлүүд нь, гэрээ хэлэлцээрүүдийн үеэр хятадуудад дарамт үзүүлэх гэсэн зарим нэг ач холбогдолтой байж болох юм, гэхдээ энэ бол буурь суурьтай хөтөлбөр биш. Хятадтай зөвшилцөх нь зайлшгүй шаардлагатай, гэхдээ энэ нь Хятадын тусгаар тогтнолыг нэр төдий хүлээн зөвшөөрөхгүйгээр боломжгүй гэдгийг бид монголчуудтай түм буман удаа ярилцсан. Монголчууд ямагт үүн рүү л явж ирсэн. Тэд нэгийг яривч, өөрсдийн хурал дээр өөрийг ярьдаг байж болно, энэ нь бидэнд хамаагүй. Тэд бидэнтэй хамт ямагт Монголын бүрэн тусгаар тогтнолын биш, бүрэн өөртөө засах эрхийн (автономийн) хөтөлбөрийг баримталж ирсэн нь бодот байдал. Өнгөрсөн бүх хугацааны, манай бүхий монголын бодлогын бараг гол хэсэг (элемент) яагаад Таны хувьд ямар нэг шинэ зүйл мэт байгаа нь надад огт ойлгогдохгүй байна. Мөн өнөөдөр бол Өвөр Монголд хятадын эсрэг ажил эхлүүлэх цаг биш гэдэг нь тодорхой. Энэхүү цаг үед зорилго маань бол Хятадтай зөвшилцөх явдал байх ёстой. Ринчино монголын тэлэлтийн болон пан-монголизмын элдэв төлөвлөгөөгөө арай цаашдын ирээдүйд нөөц болгон орхиг.
Бүх юманд өөрийн цаг буй. Хэрэв тэр одоо Өвөр Монголд хутган үймүүлж эхэлбэл, энэ нь Хятадтай эвлэрэхийг, бидний хувьд ер нь Хятадтай зөвшилцөхийг ч боломжгүй болгож, улмаар энэ нь Монголд нөлөөлж болох юм. Бидний Алс Дорнод дахь боломжууд хязгаарлагдмал, бид өөрсөд дээрээ цэргийн том зорилт, аз сорьсон үл бүтэх ажиллагааг (авантюр) авч болохгүй юм. Энэ цагт нэг л зүйл хэрэгтэй байна - Монгол, Хятадын хоорондох зөрчлийг арилгах, зөвшилцөлд хүргэх ямагт яригдаж ирсэн гэрээ хэлэлцээрийг бидний зуучлалын оролцоотойгоор Монгол Хятадын хооронд эхлүүлэх. Залуу Монгол эхлээд бэхжиг, элдэв нэр алдар хөөсөн төлөвлөгөөнүүд түүнээс холдог. Хаашаа ч яарах хэрэггүй, Өвөр Монголд ойрын үед ямар нэг хөдөлгөөн өдөөгдөх нь бүхэнд балаг учруулж, хамгийн таагүй үр дагавруудыг үүсгэж болох юм.
Чичерин


Ф.III, оп.6 / пор.I, пап.109 / стр.39
1925 оны 7-р сарын 15.
Зөвхөн өөрт нь (хувьд нь, лично). Нууц
№16
Нөхөр Васильевт
Хятадын монг. мужуудад хувьсгалт ухуулга явуулгалгүй Монголын засгийн газрыг тогтоон барих нь бүтнэ гэдэгт бүрэн итгэлтэй байна хэмээн Та цахилгаанаар мэдэгджээ. Монголын засгийн газрыг үүнээс яаж ч болсон холдуулан тогтоох нь зайлшгүй шаардлагатай байна, эсбөгөөс Хятад дахь хөдөлгөөн Бээжингээс удирдагдах хэсэг, Өргөөгөөс удирдагдах хэсэгт хуваагдана, энэ нь Энэтхэгт хэрхэн мусульман, индус урсгалуудын хоёрдмол байдал хөдөлгөөнийг хөнөөж байгаа шиг л дээрх хөдөлгөөнийг хөнөөнө. Яаж ч болсон үүнд саад хийх хэрэгтэй. Үүний тулд эцсийн эцэст, өнөөгийн тохиолдолд огт хүлцэж болшгүй хувь хүн болох Ринчиногоос салах хэрэгтэй байна. Түүнийг сувиллын газарт юм уу, рашаан усанд эмчүүлэхэд хэрэгтэй бүх зүйлийг бид энд зохицуулна. Ринчиног манайд эмчлүүлэх тухай асуудлаар бид ямар ч хариу аваагүй байгаа нь огт ойлгомжгүй байна. Өргөөд тэр үлдэж, улс төрөөс хол байж болно гэх талаар үг яриа нь уршигтай төөрөгдөл юм. Тэр Өргөөд сөрөг хүчний цөм, дургүйцлийн идэвхжүүлэгч байсаар байх болно. Түүнийг тэнд үлдээх боломжгүй. Нөхцөл байдал дэндүү ноцтой, асуудал дэндүү хурц болоод байна.
Чичерин


Ф.III, оп.6 / пор.I, пап.109 / стр.43
1925 оны 7-р сарын 20.
№17
Нөхөр Васильевт
Ринчиногийн тухай асуудал өдгөө эцэслэн шийдвэрлэгдсэн гэж найдаж байна. А.Дорнод дахь үйл явцуудын өрнөлийн өнөөгийн үе шатанд, түрэмгий панмонголизын энэ удирдах зүтгэлтэн Өргөөд байх нь бүхий чөлөөлөх хөдөлгөөний хувьд ноцтой аюул болж хувирсан байна. Ринчино хуурмаг байдлынхаа үр дүнд онцгой аюултай болжээ. Өөрийгөө гэм зэмгүй хэмээн элдвээр батлах гэвч, дараа нь тэр хамгийн муу бүхний эх үүсвэр болох нь тодордог. Түүний сүүлчийн захидлаас миний үзэхэд, Өвөр Монголын холбогдолтой алдарт тушаал болон өв.–монг. асуудлыг дэвэргэх бодлого, Урианхай дахь булаан эзлэх бодлого, баруун Хятад руу хандсан түрэмгий бодлого түүний нэр төр дээр буух ёстой гэдэг нь харагдсан. Энэ бүхэн нь стратегийн ба улс төрийн үндэслэлүүдээр хангагдаж байгаа. Түүнтэй зам нийлэхгүй, түүнийг хор хөнөөлгүй болгох хэрэгтэй гэдэг нь одоо гүйцэд ойлгомжтой боллоо. Нөхөр Рыскуловын хувьд эцсийн эцэст бүтэлтэй юм болоогүй нь тун харамсалтай. Рыскуловын талаарх асуудал ээдрээтэй байгаа тул эцсийн шийдвэрийг нөхөр Войтинскийд даалгаад байгаа.
Тэр (Рыскулов) Монголыг ажилчин тариачинжуулах зам руу эрч хүчтэйгээр, тууштайгаар хөтөлж, хурц зарчимчаар энэ зорилтуудыг дэвшүүлэн тавьдаг байсан.
Чичерин


Ф.III, оп.6 / пор.I, пап.109 / стр.43а
1925 оны 8-р сарын 4.
№21
Нөхөр Васильевт
Рыскуловын бодлогын агуулга-үнэхээр зөв бөгөөд цаашид бүх хүчээр дэмжигдэх, хэрэгжигдэх ёстой.
…Ринчиногийн бодлогын агуулгыг хамгийн хортой, хувьсгалын эсэргүү гэж тооцох хэрэгтэй. Энд түүний захидлаас олж авсан зүйлс нь манай бодлогыг болон, Монголын өмнө тулгарч байгаа улс төрийн зорилтуудыг тэр ямар төвшинд хүртлээ муу ойлгож байгааг харуулсан. Түүний бүрэн ухамсарлагдсан, хорлолтой панмонголизм яг энэ цаг үед хамгийн их аюулыг нүүрлүүлж байна. Хэрэв тэр энд хэсэг хугацаанд байх аваас, одоогийн панмонголизмаасаа өөр ямар нэг зүйлийг ойлгож эхэлж болох юм.
Өнөө үед түүнийг Монголоос салгах, түүний нөлөөг устгах талаар бүхий хүчээрээ чармайх хэрэгтэй байна.

1990 оноос хойш, Элбэгдорж Ринчинод л тэр үеийн хамаг бурууг тохох молхи толхи школ үүссэн нь нангиад гарвальтан, сүнстэнүүдийн бодлого юмсанжээ.
Панмонголист Э.Ринчино бол эсер намын гишүүн байсан хүн. Хаант Оросын, бага ард түмнийг колоничлох, дарлах бодлогыг эсэргүүцдэг тус намд  орсон нь учиртай. Гэвч тэр нам еврейг л голчлон өмгөөлөөд байсан тул гарчээ. Нармай Монгол улсын ЗГ-ыг байгуулахад идэвхийлэн оролцож, гадаад явдлын сайд нь болж асан. Дараа нь, бүх Монголыг нэгтгэж л байвал, большевик намыг ашигласан ч яахав гэж нэг хэсэг явсан. Гол үзэл нь панмонголизм л байсан, түүнээсээ ч болж хэлмэгдэн, амь насаа алдсан нэгэн.

Б.Цэрэндорж нарын хятадын лоббичид Данзангийн тархи толгойг эргүүлж, өөрсөд рүүгээ хэлбийлгэн, бохир үйлдээ ашиглахдаа, монгол эх орончид, панмонголистуудыг хагаралдуулах давхар зорилго агуулж байж. Капиталист зарчим, хөгжлийн замыг их ярьдаг, большевизм, Зөвлөлтийн эзэрхий бодлогод дургүйцдэг түүнийг “хятадуудтай зохистойгоор хамтран ажиллаж болно, хятадуудад өр төлүүлэх нь капиталист шударга зарчим” гэхчлэн ятгаж, авлигадаж, одоогийн олигарх маягтай болгохоор уруу татаж байжээ. Үүний сацуу, бие биед нь хов зөөн эвдрэлцүүлнэ.  Э.Ринчино Данзангийн явдлыг буруушаан, хоорондоо хэрэлдэж маргалддаг асан. Б.Цэрэндорж эвлэрүүлнэ хэмээн, Данзангаар уучлал гуйлгаж байв.
Гэвч түүнийг хорт муу үйлдээ ашиглах, эх орончдыг бутаргахаа үргэлжлүүлсээр. Э.Ринчино тэсэлгүй, намын Ш их хурал дээр Данзанг шүүмжилж, нөгөөх нь ч хариуг нь барьж, бөөн хэрүүл маргаан дэгдэж, Ринчино нь Данзанг хатуугаар гэсгээн цээрлүүлбэл зохино гээд сэтгэлийн хөөрлөөр хэлчихсэн байдаг. Энэ эвдрэлцлийг зохион байгуулсан Б.Цэрэндорж уухайн  тас өлгөж аваад л, учрыг төдийлөн эс мэдэх Чойбалсанд даалган, Данзанг яаравчлан цаазлуулсан нь муу явуулгаа илчлүүлэхгүй гэсэн оролдлого байжээ.


Энэ мэтчилэн баахан террор зохион байгуулсан хутган үймүүлэлтийг нь Э.Ринчино ажиж мэдээд, хятад лоббитнуудын хорлолыг тагнахыг тагнуулын байгууллагын Сандуйжавт даалгажээ.
Байдлыг гадарласан Цэрэндоржтонгууд буриадууд зөвлөлтийн эсрэг үг яриа гаргадаг, панмонголизмыг л сонирхдог гэж матсаар, Монгол төр улсыг байгуулалцсан гавьяатай олон зүтгэлтнүүдийг буцааж татуулж байжээ. Өмнө нь мөн халимаг зүтгэлтнүүдийг татуулж байсан ч гэдэг.
Чингээд, харь гаралтай гэх Дамбадоржийг /хятад эхнэртэй/ намын даргаар, Насанбатыг аюулаас хамгаалахын даргаар тавьж авчээ. Энэ үед Сандуйжав нь тагнах ажлаа үргэлжүүлсээр, Цэрэндорж, Дамбадорж, Насанбат нарын хятад гарвальтнуудын триумвират нь хамаг муу муухайн үүсгэл мөн бөгөөд, Хятадын тагнуул туршуул, хорлон сүйтгэлт, империалист бодлогын ажил хийж байна гэх дүгнэлтэд үндсэндээ хүрээд байв. 
Намын үнэнч журмын зүтгэлтнүүдийг гүтгэв, жолоочоо хурдан яв гэж шавдуулан хүн дайрч алсан гээд Сандуйжавыг хэлмэгдүүлжээ. Тэр хүн дайрч алсан нь Цэрэндоржийн дүү бөгөөд, Сандуйжавыг тагнаж асан. Жилийн өмнө гарсан эл хэргийг явган зорчигчийн буруугаас болсон гэж үзсэн байж.

Цэргийн хувьсгалт зөвлөл /Э.Ринчино толгойлж асан/ гэх намын байгууллагын мэдлээс аюулаас хамгаалахыг салган, засгийн газартаа авсан Б.Цэрэндорж “Сүүлийн үед ангийн дайсныг илрүүлэх нь багассан” гээд, бие бүрэлдэхүүнийг нь үндсэнд нь халж, холимог угсааны хүмүүсийг олноор элсүүлжээ. Зөвлөлтийнхөн ч монголчуудад  итгэхэд бэрх гээд, холимог хүмүүс дээр түшиглэхийг таашаах болж. Холимогчууд монголчуудад  маш харгис хэрцгий хандаж, их харгислалыг улам эрчимжүүлэн өрнүүлсэн ажээ.

http://moenhbayar.blogspot.com/2010/09/blog-post_2431.html

С.Жавхлан Ч.Раднаев - Эжымни (S.javkhlan Ch.Radnayb - Ejimni)

2013 оны 05-р сарын 23 Нийтэлсэн Horidoimergen

С.Жавхлан Ч.Раднаев - Эжымни (S.javkhlan Ch.Radnayb - Ejimni)

 Дэлгэрэнгүй»

Том гүрнүүдийн улс, үндэстнийг устгах арга!

2013 оны 04-р сарын 13 Нийтэлсэн Horidoimergen
Хүмүүсийн ухамсар, тархи гэдэг өөрчлөх боломжтой эд.Чухам тэнд замбараагүйдэл үүсгэж бид үнэн юмыг хуурамч зүйлээр сэмхэн сольж , тэр хуурамч үнэнд хүмүүсийг албаар итгүүлэх болно. Яаж гэвэл? Бид өөрсөдтэйгөө ижил бодолтуудыг холбоотноо Орос орны өөрийнх дотроос олж болох юм.Ингэвээс газар дэлхий дээрхи энэ нугаршгүй ард түмэн сөнөх,

түүний дотоод ухамсар нь эргэлт буцалтгүй эцэслэн мөхөх хэмжээлшгүй их цар хүрээтэй эмгэнэлт үйл явдал ар араасаа хөврөх болно.

Энэ бүхэн зүсэн зүйлээрээ дэлгэрэх болно.Гагцхүү цөөхөн нь маш цөөхөн хэсэг нь юу болж байгааг ойлгох таамаглах биз.
Гэвч тийм хүмүүсийг бид аргагүй байдалд оруулж, доог тохуу болгож, тэдгээрийн талаар ташаа ойлголт бий болгон, нийгмийн шаар гэж зарлах аргыг олно. Оюун санааны үндсийг таслан, ардын ёс суртахууны суурь дэвсгэрийг устгах болно.

Тийм байдлаар бид насны үе үеэр нь ганхуулна.Хүмүүсийг хүүхэд үеэс нь залуу насанд нь авч, гол тулгуурыг залуучуудад чиглүүлэн , тэдгээрийг хувиа хичээгчид , биеэ тоогчид садарлан самуурагчид, эх оронч бус үзэлтнүүд болгон хувиргана....

Шударга амьдрахаас улам олон хүн няцаж шантрах болжээ.Балиар ааш, балмад зан, заль мэх, согтуурал, мансуурал, завхайрал зүсэн зүйлээрээ дэлгэрч энэ бүхнийг хэтэрлээ, дэндлээ, үүнээс сэргэмжил болгоомжил гэж харанга дэлдээд ч бүрэн ухаарч байгаа юм алга.Их л бол нэг шогшроод нэг толгой сэгсрээд өнгөрөх нь тэр.Үндэс угсааны онцлогтой ёс суртахууны суурь устах нь.Хувиа хичээгчид, садарлан самуурагчид, биеэ тоогчид,эх оронч бус даяарчлах үзэлтнүүд, ардчилал эрх чөлөө, хүний эрхээр далимдуулж хэт даврагсад олширч байна.
Ухаан сэргэг, мэлмий тунгалаг байхтун түмэн олон минь! Мөнх хөх тэнгэр ивээх болтухай.

 Дэлгэрэнгүй»

Д.Бямбасүрэн: Оюутолгойн гэрээ Монголд ашиггүй

2013 оны 03-р сарын 07 Нийтэлсэн Horidoimergen

2012 онд МАН гэхэд 50 тэрбум ам.доллар гаднаас зээлж байж хэрэгжүүлэх мөрийн хөтөлбөртэй сонгуульд орсон. Ардчилсан нам гэхэд 30 тэрбум ам.доллар. Өөрөөр хэлбэл, өр зээл тавьж, Монголын ард түмний ирээдүйг шийдэж, өөрсдөө толгойд суух бодлого баллаж байна.

Манайхан дотор гадныхны хөрөнгө оруулалтыг шүтээд, хамаг юмаа гадныхнаар хийлгээд өөрсдөө баян амьдрах гэсэн сэтгэхүй байна. Үүнийгээ зарим хүмүүс эх оронч сэтгэхүй гээд нэрлээд байх шиг. Энэ бол дээрэмчидтэй нийлж өөрсдийнхөө хонийг барьж өгөх чонын сэтгэхүй. Ер нь Монголын эдийн засгийг хараад байхад иргэдээ, нийгмээ дээдлэхээсээ илүү ашгийн төлөө нүдээ ухаад өгөхөөс ч буцахгүй байдал харагдаж байгаа нь Монголын онцлог болчихож.  Гэсэн ч нөгөө талаас авч үзвэл салхи эргэлээ. Учир нь үндэсний ухамсар сэргэлээ. Шударга үнэний тийшээ зүтгэж байгаа нь одоо Оюутолгой, Таван толгой, МИАТ-ийн асуудлыг сөхөж байгаагаар дүгнэж болно. Мөн иргэд маань бэлэн мөнгөнд хууртахаа больж, тогтвортой амьдралыг хүсдэг болсон байна.

 Дэлгэрэнгүй»
Бид үнэхээр хүчирхэг үндэстэн бол өөрсөддөө шүүмжлэлтэй ханддаг байх хэрэгтэй. Эрх чөлөө гэдэг бол ухамсарласан хариуцлага юм.  Д.Бямбасүрэн  Дэлгэрэнгүй»
Инээх яахав, уйлах яахав, хараах ерөөх бас яахав, харин ойлго! Спиноза Дэлгэрэнгүй»
Монгол Улсын ерөнхий сайд асан, Ашабагад Сонгоол буриад Д.Бямбасүрэн баавайн 5-р сарын 21-ны ″Монгол улсын геополитик ба ирээдүй″ сэдэвт лекц
 Дэлгэрэнгүй»

Уриалга

2011 оны 04-р сарын 09 Нийтэлсэн Horidoimergen
...Монголчуудаа идэвхтэй оролцохыг уриалж байна. Дэлгэрэнгүй»

Баруун Хуасай омогтой Л.Бат-Очир баавайн лекц

2011 оны 03-р сарын 08 Нийтэлсэн Horidoimergen
Баруун Хуасай омогтой Л.Бат-Очир баавайн лекц Дэлгэрэнгүй»

http://sphotos.ak.fbcdn.net/hphotos-ak-ash1/hs759.ash1/165012_185094504849312_100000462924317_660757_922600_n.jpg

Хөлөнбүйрын Барга, дотоод Монголын 49 хошууны 35 нь Монгол улсад нэгдснээс гадна Хөх нуурын 24 хошуу, чахар найман хошуу, Ил тарвагатайн монгол 16 хошуу дагаар орж нэгдэхээ албан ёсоор илэрхийлсээр байлаа. Мөн олон тооны буриад сэхээтнүүд, хүн ардын хамтаар газар нутаг эд хөрөнгөө орхин Төв монголдоо нэгдэн нийлэхээр их нүүдлийг эхлүүлэв.

 Дэлгэрэнгүй»
Манай улсын тусгаар тогтнол, бие даасан байдлын эхин үед, түрэмгийлэгчидтэй тулалдаж; харь гүрнүүдтэй хийх хэлэлцээрт оролцож; төрийг төвхнүүлэх, соёлжиж боловсрох, батлан хамгаалах, хөгжиж дэвших үйл хэрэгт тусалж, засгийн өндөр албан тушаалуудыг хашилцаж явсан оросын монголчууд бараг бүгдээр өөрсдийгөө монгол гэдэгт, өөрийн Монгол улсын төлөө зүтгэж байна гэдэгт, бүх Монгол нэгдэнэ гэдэгт хэлбэрэлтгүй итгэж явсан тууштай эх орончид; бараг бүгд хэлмэгдэн, эрсдэн амь насаа алдсан, бүхнээ золиослогчид; шантаршгүй панмонголистууд, бахархан дээдлэх үлгэр дууриал, гэгээн хүмүүс, баатрууд билээ... Дэлгэрэнгүй»

©2009 HORIDOIMERGEN | Template Blue by TNB