HORIDOIMERGEN : Академич Б.Ринчен (1905-1977)

Академич Б.Ринчен (1905-1977)

РИНЧЕН БИМБАЕВ їхибїїн болон эдир наћаяа дурсахадаа, би 7 наћатайћаа Билигсайхан багшада монгол ба манжуур хэлэнїїдые, харин оршуулагша Каленовто ород хэлэ заалгаћанби гэжэ бэшэнэ. 9-тэйдєє Ринчен Хяагта хотодохи ород ћургуулида ороо ћэн. 1920 ондо ћургуулияа дїїргэћэнэйнгээ ћїїлээр Маймачендэ (Алтан-Булагта) хизаар нютагуудай яаманай захиргаанда алба хэбэ. Урдынь багша Билигсайхан-гуай тус захиргаанай хїтэлбэрилэгшэ байгаа. Тэрэнэй дурадхалаар Ринчен оршуулгашан боложо, Монголой Арадай намын 1921 оной март ћарада Хяагтада болоћон I съездын делегадуудые хангаа ћэн. Монголой хубисхалта ажал ябуулагшадай (Сїхэ-Баатар, Лосол, Хатан-Баатар Максаржаб) Россин Хяагта хотодохи консултой уулзалгын їедэ тэрэ оршуулгашан болоћон юм. 1923-1924 онуудта Ринчен Улаан-Їдын багшын мэргэжэлэй ћургуулида ћураба. Ћуралсалаа їргэлжэлїїлхын тула 1924 ондо Ленинград ошожо, Зїїн зїгэй хэлэнїїдые шэнжэлгын хїреэлэндэ ороо ћэн. Зїїн зїгэй хэлэнїїдые шэнжэлдэг мэдээжэ эрдэмтэд Б.Я. Владимирцов, С.Ф. Ольденбург, Ф.И. Щербатской, В.М. Алексеев, В.В. Бартольд, И.Я. Марр, Л.В. Щерба гэгшэдтэ тэрэ заалгаћан байгаа. Ленинградтахи дурасхаалта уулзалганууд тухай дурсахадаа, Россин Эрдэмэй академиин 200 жэлэй ойе 1925 ондо ћайндэрлэлгэдэ хабаадахаяа ерэћэн Монголой Эрдэмэй хорооной тїлєєлэгшэд Цэбээн Жамцарано болон Шагжитай уулзахадаа хєєрєє ћэн. 1927 ондо Р.Бимбаев дээдэ ћургуулияа дїїргэжэ, зїїн зїгэй хэлэнїїдые шэнжэлэгшын диплом абаћан байгаа. Жэлэй туршада Ринчен Алтан-Булагта байхадаа, драмын кружогто хабаададаг ћэн. Монгол болон хитад сюжедїїдтэ зїжэгїїдые бэшэдэг бэлэй гэжэ Канадын монголшо эрдэмтэ К. Хадерлайн “Бямбын Ринчен дурсгалд” гэћэн статья соо бэшэнэ. 1927 онћоо тэрэ Улаан-Баатарай Эрдэмтэй хороондо хїдэлбэ. Уран зохёолой хэлтэстэ хойшодоо сууда гараћан уран зохёолшо Д. Нацагдорж, хэлэ, бэшэг шэнжэлэгшэ Ц. Дамдинсїрэн гэгшэдтэй хамта хїдэлћэн байгаа. Эрдэмэй эмхи зургаанда ажаллаћан тїрїїшынгээ їдэрћєє хойшо тэрэ хэлэ бэшэг шэнжэлэгшэ, уран зохёол шэнжэлэгшэ эрдэмтэ болохо аргатай байћанаа харуулаа ћэн. Гадна арад зоной ажаћуудал, соёл, ёћо заншал, бєє мїргэл шэнжэлхэ ћэдэбтэй байћанаа гэршэлћэн юм. Эрдэмэй хороондо хїдэлхэдєє, Р. Бимбаев “Ганжуур” гэжэ Буддын шажанай Энциклопедиин гаршаг-каталог зохёохо талаар хїдэлмэреэ эхилээ ћэн. Зїїн зїгэй оронуудые шэнжэлхэ талаар мэдээжэ эрдэмтэ Локеш Чандра гаршаг-каталогыень 4 ботёор Энэдхэг орондо хэблїїлэн гаргуулаа бэлэй. “Ганжуурай” гаршаг зохёолгые дїїргэћэнэйнгээ ћїїлээр тэрэ Буддын шажанай ондоо ехэ зохёол болохо “Данжуурай” гаршаг хэблэлдэ бэлдэжэ захалаад, хэдэн боти бэлэн болгоо ћэн. 1928 ондо буряад-монголой элитэ ехэ гэгээрїїлэгшэ Базар Ишидоржиной (Ишидорж-багшын) байгааали шэнжэлхэ талаар Лунквистын 30-аад ном оршуулжа, барлуулан гаргалгада хабаадалсаа ћэн. Пушкинай шїлэгїїдые уран зохёолшо Д.Нацагдоржын оршуулхадань тућалаа ћэм гэжэ Бямбын Ринчен дурсалганууд соогоо бэшэнэ. 30-дахи онуудћаа Ринчен толи зохёохо хїдэлмэреэ эхилћэн, арадай аман зохёолой хэлэ бэшэг шэнжэлгэдэ гол анхаралаа хандуулаа бэлэй. Эрдэм ухаанай, ниитын-политическэ, уран зохёолой ћэдхїїлнїїдэй редакцинуудтай эдэбхитэйгээр харилсажа, олон тоото статьянуудые тэндэ толилуулћан байгаа. 1936 ондо ороной правительствын шиидхэбэреэр гїрэнэй тїбэй хэблэл байгуулагдажа, Б.Ринчен тэрэнэй нарин бэшэгэй дарга болоо ћэн. 1937 ондо Ринчен-гуай япон тагнуулшан гэжэ худалаар хардуулжа, 5 жэл соо шорон тїрмэдэ ћууба. Ринченэй ажабайдалай энэ уршагта їе тухай Г.Дїйнхэржав “Тамын тогоонд табан жэл” гэжэ ном бэшээ ћэн. Шорон тїрмэдэ бэеэ муудхааћан , сэдьхэлэй ехэ хохидолдо дайрагдаћан байгаа. Аяар 1963 ондо тэрэнэй гэм зэмэ сагааруулагдаа бэлэй. 1942 онћоо 16 жэлэй хугасаа соо Ринчен “Їнэн” ћониндо хїдэлбэ. Ћэдхїїлшын ажал ябуулга тэрэнэй зохёохы ажалда ћайнаар нїлєєлєє ћэн. ХVII зуун жэлэй їндэћэтэнэй сїлєєрэлгын хїдэлєєнэй элитэ ехэ ажал ябуулагша тухай “Цогт тайжа” гэжэ сценари 1945 ондо бэшэжэ, кинофильм буулгуулаа ћэн. Энэ сценари бэшэлгэдэ болон фильм буулгалгада хабаадаћанайнь тїлєє уран зохёолшодо Чойбалсанай нэрэмжэтэ Гїрэнэй шан барюулагдаа ћэн. Ринченэй энгэртэ лауреадай хїндэтэ тэмдэг яларба. 20 мянган тїхэригэй мїнгэн шангаа їргэл мїргэлэй хэрэгтэ зорюулжа, хїреэлэлгэдэ ороћон Ленинградай їншэрћэн їхибїїдтэ дамжуулћан юм. 1958 онћоо 1977 ондо наћа баратараа, Бямбын Ринчен МНР-эй Шэнжэлхэ ухаанай академида, гол тїлэб хэлэ бэшэг, уран зохёолой хїреэлэндэ хїдэлєє ћэн. 1961 ондо тїрїїшын бодото гэшїїдые-академигїїдые ћунгалга болобо. 7 эрдэмтэдэй тоодо Б.Ринчен академигээр ћунгагдаа бэлэй. Монголой академидэ тэрэ академическэ хэблэлнїїдые гаргахын тїлєє харюусадаг байгаа. Тэрэнэй эрдэмэй хїтэлбэри доро “Монгол шэнжэлгэнїїд” хэблэгдэжэ эхилээ ћэн. Хэлэ бэшэг, уран зохёол, аман зохёол шэнжэлгэнїїд мїнєє болотор хэгдэжэ, барлагдажа байдаг. Академик Б. Ринчен монгол эрдэмтэдэй уласхоорондын харилсаае хїгжєєлгэдэ ехэ анхаралаа хандуулдаг ћэн. Монголой эрдэм ухаанай ба уран зохёолой гайхамшагта баялигуудые хариин хэблэлнїїдтэ їргэнєєр барлуулдаг, Монголой хэлэ бэшэгэй туйлалтануудые идхан дэлгэрїїлдэг байгаа. 1956 ондо академик Б. Ринчен Будапештдэ Венгриин Эрдэмэй академиин Диссертационно соведтэ “Монгол бэшэгэй хэлэ шэнжэлгэ” гэћэн темээр докторой диссертаци хамгаалаа ћэн. 4 номћоо бїридэћэн гїнзэгы ехэ шэнжэлгэнь 1964-1967 онуудта барлагдан гаргагдаћан юм. Монгол хэлэ шэнжэлгын бїхы шахуу асуудалнууд эндэ шэнжэлэгдэћэн байгаа. Тэрээнћээ гадна, Ринчен Монголдо тїїрэг хэлэнїїдые, хамниган хэлэ, дархат хэлэ шэнжэлгэнїїдые хэћэн. Монголнуудай хэлэнэй ба этнографиин талаар тэрэнэй барлуулћан атлас эрдэм ухаанда ехэ хубита оруулаа ћэн. Аман зохёолой талаар олон тоото хїдэлмэри хэћэн байгаа. Арадуудай ћуудал байдал, ёћо заншал, шажан мїргэл, бєє мїргэл, бєєгэй бєєлэлгэнїїд тухай ћонин нээлтэнїїдые хэћэн байха юм. Монголой Арадай Республикада эрдэм ухаае эмхидхэлгэдэ, дипломтой шэнжэлэгшэд-эрдэмтэдые ћурган бэлдэлгэдэ Б.Ринченэй оруулћан хубита айхабтар ехэ. Тэрэ Монголой гїрэнэй ехэ ћургуулиин профессор олон жэлдэ байћан гээшэ. 1970 ондо американ профессор Хангийн Гомбожаб академик, доктор-профессор Бямбын Ринченэй ажал ябуулгын, хїдэлмэриин тобшо дансые 6 хэлэн дээрэ хэблїїлэн гаргуулаа ћэн. Эрдэмтын 200 гаран томо ехэ хїдэлмэри энээндэ оруулагдаћан байгаа. Б.Ринчен поэт, прозаик гэжэ їшєє залуугаар мэдээжэ болоо ћэн. Тэрэнэй тїрїїшын уянгата шїлэгїїд 20-дохи онуудай ћїїл багта – 30-дахи онуудай эхиндэ толилогдодог болоћон юм. Тїрэл нютагаа, Монголой талын їзэсхэлэн гоё ћайханиие, нютагаархидайнгаа зохёохы хїсэнїїдые тэрэ шїлэгїїд соогоо магтан дууладаг байгаа. Монгол хэлэеэ, угсаатанайнгаа ћайн ћайхан абари зангые магтан дууладаг ћэн. Ринчен хадаа Монголой уран зохёолой аха захатан болоно. Прозаик Ринчен “Сандо амбан”, “Їїрэй туяа” гэжэ романуудые бэшээ ћэн. “Їїрэй туяа” гэжэ романиинь “Манжийн талхинд”, “Гал усны гашуун зовлон”, “Байлдаж олсон эх орон” гэжэ гурбан номћоо бїридэдэг. Їнгэрэгшэ зуун жэлдэ монголнуудай ажабайдал, ћуудал байдал тухай, хїршэнэртэеэ – хитадууд болон ородуудтай монголнуудай харилсаа холбоон тухай энэ трилоги соо ћонирхолтойгоор хєєрэгдэнэ. Б. Ринченэй зохёолнууд – эрдэмэй хїдэлмэри, уран зохёолнууд – дэлхэйн арадуудай олон хэлэн дээрэ: англи, ород, хитад, француз, немец, венгер, поляк, чех, хинди, фарси хэлэнїїд дээрэ хэблэгдэћэн байгаа. Тэрэ зохёолнууд буряад хэлэн дээрэ нэгэнтэ бэшэ толилогдоо ћэн. Бямбын Ринчен оршуулга хэхэ талаар айхабтар ехэ ажал бїтээћэн байгаа. Ородой болон дэлхэйн классикын эрхим зохёолнуудые, тусхайлбал, Гоголиин “Тарас Бульбые”, Пушкинай шїлэгїїдые, А. Толстойн рассказуудые, М. Шолоховой “Хїнэй хуби заяаниие”, В. Маяковскиин, Н. Тихоновэй шїлэгїїдые, А. Мицкевичэй “Пан Тадеушые”, Ги де Мопассанай, А. Барбюсай, Н.Хикмедэй зохёолнуудые, Шандорай шїлэгїїдые, Фучигай очеркнуудые оршуулћан байха юм. Зарим баримтануудай ёћоор, Ринчен дэлхэйн 20 хэлэнћээ 100 гаран ехэ зохёол оршуулаа ћэн. Б. Ринчен олон хэлэ мэдэдэг байгаа. Академик Ринчен тїбэд, хитад, манжуур хэлэнїїд дээрэ уншадаг, англи, француз хэлэ адли ћайнаар мэдэдэг ћэн гэжэ профессор С.Лувсанвандан бэшэнэ. Зїгєєр 60 гараћан хойноо тэрэ лата, грек хэлэ шудалжа эхилээ бэлэй. Б. Ринчен – Монголой Уран зохёолшодой холбооной гэшїїн. Б. Ринчен урданай юумэ баримталжа, орон доторхи социалис байгуулалтын амжалтануудые доромжолно гэжэ 60-дахи онуудта шїїмжэлћэн ябуулганууд гаргагдаа ћэн. Їнгэржэ ерэхэдээ Ринчениие хотын гэр байраћаань гаргажа, холын хїдєє нютагта ћэеы гэртэ байрлуулха ћэдэлгэ гаргагдаћан юм гэхэ. Тэрэнэй зохёолнуудые хэблэжэ болохогїй гэжэ хэблэлэй зургаануудта заабари їгтэдэг байгаа. 70-дахи онуудта эрдэмтэ Ринчениие шїїмжэлћэн ябуулганууд ћїжэрєєгдэћэн байха юм. Мїнєє хардалга гїрдэлгэ гаргагшадай нэрэнїїд элирїїлэгдэнхэй: МНР-эй Эрдэмэй академиин Хэлэ бэшэг, уран зохёолой хїреэлэнгэй директор Лувсандэндэв, їзэл сурталай талаар МНРП-гэй ЦК-гай секретарь Чимиддорж болон бусад їзэл сурталай талаар алдуу гаргадаг, намын журам хазагайруулдаг байна гэхэ мэтээр эрдэмтые шїїмжэлээ ћэн. Бямбын Ринчен (Ринчен Бимбаев) тїрэл Буряад-Монгол оронтоёо таћалгаряагїй холбоотой байћан юм. Ходо ходо Улаан-Їдэ эжыдээ, Норбо дїїдээ ерэдэг байгаа. Буряад эрдэмтэдтэй, уран зохёолшодтой ходо уулзадаг, хєєрэлдэдэг бэлэй. Мїнєєнэй Монгол орондо академик Б.Ринчен дэлхэй дээрэ мэдээжэ эрдэмтэ, элитэ ехэ уран зохёолшо, поэт, мїнєєнэй Монголой уран зохёолой їндэћэ ћуури табилсагшадай нэгэн гэжэ алдаршанхай юм. Академик Б. Ринчен Венгриин Эрдэмэй академиин бодото гэшїїнээр (академик), гадаадын гїрэнїїдэй олон эрдэмэй эблэлнїїд болон бїлгэмїїдэй бодото гэшїїнээр ћунгагдаћан байгаа. Алтай тїрэлэй хэлэнїїдэй асуудалнуудые шэнжэлгэдэ габьяатай байћанайнь тїлєє тэрэниие Уласхоорондын алтаистикын конгрессэй алтан медаляар шагнаа ћэн. Хэдэн ехэ ћургуулиин хїндэтэ шангуудта, тусхайлбал, АНУ-гай Индианын ехэ ћургуулиин шанда хїртэћэн байгаа. Эрдэм ухаанай ба уран зохёолой талаар габьяатай байћанайнгаа тїлєє Бямбын Ринчен Монголой правительствын шагналнуудаар нэгэнтэ бэшэ шагнагдаа бэлэй. Б. Ринчен 1977 оной мартын 3-да наћа бараа ћэн. Гэбэшье буряад-монгол арадай оюун бэлигтэ хїбїїн тухай дурасхаал зоной зїрхэ сэдьхэлдэ хэтэдээ мїнхэ байхал.
start=-47 , cViewSize=50 , cPageCount=1

3 сэтгэгдэл:

null
org (зочин)

unshihad ih hetsuu yum. gehdee unshchilaa. orshuulga gevel orchuulga gej oilgono. h-tei tostei usgiig s-r unshina.

Fish (зочин)

Ай даа, үндэћнэ үзэл нэвт шингэћэн ћайхан блог. Уншихад Сэлэнгэ, Онон, Улзын саваар нутаглагч Буриад зоныхоо нутгаар сайхан аялж яваад ирсэн шиг л санагдаж байна.

Lhagvasuren (зочин)

Unshikhad hetsuu zuil alga l daa dasaad irekhleer yalgaagui l mongol ug arai uuruur khuvirch baikhshig. Үнэндээ бол хааяа нэг тааралдах Орос үгийг л ойлгосонгүй бусд нь бол ... ер нь ингээд ойлгоод уншсандаа баяртай байна аа. Үнэхээр ихийг мэдэж авлаа. баярлалаа.

Сэтгэгдэл үлдээх



(нийтэд харагдахгүй)

(оруулах албагүй)
(HTML синтакс зөвшөөрөгдөөгүй)


(Зурган дээрх тоог оруулна уу)


©2009 HORIDOIMERGEN | Template Blue by TNB