HORIDOIMERGEN : “Буряад-Монгол Їнэн”

“Буряад-Монгол Їнэн”

БУРЯАД ХЭЛЭ БЭШЭГЭЙ АСУУДАЛНУУДЫЕ ЗЇБШЭН ХЭЛСЭЛГЭ “Буряад-Монгол Їнэн”, 1958 оной мартын 22. №70 Уран зохёолшо Х.Н. Намсараевай хэлэћэн їгэћєє Нїхэдїїд! Буряад хэлэн гээшэ тодо, ћайхан, аялгань зєєлэхэн хэлэн юм. Энэ хэлэн саашадаа болбосорхо, мандаха талаар тон урагшатай хэлэн гэжэ хаанашье хэлсэдэг. Буряадаар шалшаранаар, муугаар, ћарюу мурюу дуугархада їбгэд хїгшэд ехэ дурагїй, шоо їзэдэг байна. Буряад хэлэндээ этигэдэг, тэрэнээ хїндэлдэг, магтадаг хїнїїд эндэ суглараабди. Тиимэћээ бїгэдэ эдэбхитэйгээр суглаанда хабаадажа, ћанажа, бодожо ябаћан юумэеэ хїн бїхэн уудалан хэлэхэ бэзэ гэжэ найдахаар. Манай буряадай хэлэ бэшэг 30-аад жэлэй саанаћаа ехэ урагшатай хїгжэжэ, илалта туйлажа ерээ. Хэлэнэймнай ехээр хїгжэћэн ушар парти, правительствын оролдоћоной аша юм. Тэрэ їе соо ехэшье юумэн хэгдээ. Хэдэн грамматика, словарьнууд гараа, хэды удаа їзэг ћэлгэгдээ. Ћїїлэй ћїїлдэ агууехэ ород арадай їзэг абаад, їндэћэн хэлэеэ бэелїїлжэ байнабди. Мохоошье хурсашье гуурћатай хїнїїд шада ядашье, мїн ћайнааршье буряат хэлэеэ хїгжєєлсэхэ гэжэ оролдоо. Ехэ мїнгэ зєєришье гаргагдаа. Эдэ бїхы оролдолго хооћоор хосороогїй. Олон институт, олон багшанар бэлэдхэгдээ, номууд олоор хэблэгдэдэг болоо. Анха тїрїїшын Буряад грамматикые профессор Г. Цыбиков хуушан монголоор бэшэћэн юм. Тэрэ їедэл ехэ юумэ бэшэжэ, зонћоо ондоо болохо, илгарха гэжэ хїсэдэг ушар гарадаг, иимэ нэгэ алдуутай їе байћан юм. Тэрэ їедэ буряад хэлэн хїндэгїй болоо ћэн. Энэ хэндээшье хэрэггїй хэлэн, їхибїїднай ород хэлэтэй болохонь гэлсэдэг болоо ћэн. Удаань буряад хэлэеэ монгол хэлэн болгоё, шада яда саагаар хэлэеэ гэлсэдэг болобо. Бишье тиигэжэ хэлэжэ туршаад їзэћэм хїм. Тэрэ їедэ буряадаар дуугардаг хїниие адагай амитан, ородоор хэлэжэрхибэл – барагшаг хїн гэжэ бододог байгаа. Муу хараал хэлэхэдээ ород хэлэ мэдэхэгїйшье ћаа, ородоор хараадаг байгаа. Мїн ямар алдуу гарааб гэхэдэ, ори ганса буряад театртай аад, артистнуудыень арбан тээшэнь їлдэжэрхёод, нэгэ їе театргїй ћуугаа ћэмди. Теэд театрай айхабтар ехэ удха шанартай байћаниинь хэндэшье ойлгосотой. Буряад хэлые заћажа, ондоогоор хэлїїлхые оролдодог ушар болоћон юм. Теэд арад зоной хэлые мушхажа, заћажа болохогїй бшуу. Буряад їгынгєє хойно элдэб юумэ шагтагалаад хэлэдэг болоо. “Комсомолец” гэжэ байжа хэлэдэг ћэн. Тэрэ шагтагалаашыень би мїнєєшье хїрэтэр хэлэжэ шададаггїйб. Маррай сурталай бии болоходо, ехэ “ћагшалган” болоо ћэн. Зариманай бэшэћэн юумэн зуража хаягдадаг, яажашье бэшэхэеэ мэдэхын аргагїй болоо. Хорон шїбгэ, хадхуу хэлэтэй уладууд тэрэ їедэ бидэние тєєрюулээ. Теэд арадай хэлэнэй хїгжэлтые хэнэйшье тогтоожо шадахагїй байћаниинь ойлгосотой. Мїнєє энэ зїбшэн хэлсэлгэдэ Москва, Ленинградта ћуудаг манай эрдэмтэд ерээд байна. Тэдэнэр буряад хэлэеэ їргэлсэхэ, єєдэлїїлхэ гэжэ ехээр оролдодог. Тиибэшье иигэжэ хэлэндээ ћаналаа табихаћаа гадна, тэдэмнай Улаан-Їдэеэ бусажа ерэхэгїй гээшэ гї гэжэ асууха байнаб. Ерээ ћаань, Академиин филиал нээжэ болохо ћэн. Ушарынь эрдэмтэднай олон болоо ха юм. 100 гаран кандидадууд бии. Буряад хэлэмнай ехээр баяжанхай. Теэд энэмнай гуримгїй. Ехээр, хїбхышэтэр, эмхигїйгєєр суглуулћан мїнгэн шэнги. Тэдэниие гурба гурбаар, таба табаар эмхилхэ, алинииень банкда хааха, алииень хармаандаа хэхэ гэћэн шэнгеэр хэлэеэшье гуримтай болгохо ёћотой болообди. Манай хэлэндэ хитад, тїбэд їгэнїїд олон. Гортиг гэжэ тїбэд їгэ ажалай їгэ болошонхой. Мїн ород їгэнїїд, тюураг узууртай їгэ олон. Гадна, манжа, монгол їгэнїїдшье ехэ олон гээшэ ааб даа. Энэ мэтэеэ эрдэмтэднай тооложо бїридхєє юм. Гэбэшье, словарьнуудтамнай жэжэ їгэнїїд ороогїй їлэшєє. Илангаяа юумэнэй дїрсэ маяг харуулћан, нэрэ їгэћэн, шоо їзэћэн їгэнїїд хэлэндэмнай угаа олон байха юм. Жэшээлбэл, мїлшэгэр, малжагар, жалжагар, пїршэгэнэхэ гэхэшэлэн захагїй олон байха юм даа. Тэдэниие оруулбал, їгымнай жаса зуу мянгаћаа їлїї гарахаар гэжэ ћанахаар агша. Ц.Б.Цыдендамбаевай статья тон саг соогоо маша зїбєєр бэшэгдэћэн статья гэхэ байнаб. Энээнћээ уламжалуулан хурса хурса хїбїїд, басагаднай ћанамжаяа бэшээ. Энэнь ехэ тућа болоо. Энэ нэгэ хэды хоногой дїїеэгээр бї дїїргэел, энэ дїїеэн хїїеэн хэлэнэймнай тїбхинэтэрнь хододоо їргэлжэлэг лэ гэжэ зальбархаар. Газар нютагай холын шалтагаанаар хэлэмнай хоорондоо ћэлгээтэй, илгаатай байгаа. Мїнєє хэлэмнай ехэ дїтэ болоо. Би ћая Баргажан ошоходоо харахадамни, бїхы залуушуул сэбэр литературна хэлээр хэлэжэ байнал. Би тэрээндэнь ехэ баясааб. Элдэб нютагуудћаа ерэжэ, эндэ Улаан-Їдэдэ хїдэлдэг залуу нїхэд, жэшээнь, Раднаев (НИИК), Петонов (Бургиз) болон бусад олон хїбїїд буряадаар ћайнаар хэлэдэг болонхой. Тэдэнэй хэлэхыень шагнахада ойлгосотой, ћонирхолтойшье, зохидшье байдаг. Эдэ бїгэдэ нютаг нютагаймнай олон хэлэнэй бэе бэедээ дїтэрхы, адли, нэгэн тїхэлтэй боложо байћан тухайнь гэршэлнэ. Бїхы дэлхэйн арадуудай хэлэн хожомоо ошожо нэгэн болохо юм гэжэ хэлсэдэг ааб даа. Тиимэ ћаань, манай нютаг нютагай хэлэнэй иигэжэ нэгэн боложо байћаниинь гайхалгїй бшуу. Хожомоо алайр, сонгоол, баргажан гэхэ мэтээр илгархаяа болихобди гэжэ ћанагшаб. Нютагуудта элдэбээр хэлэгдэдэг їгэнїїдые, жэшээлхэдэ, Сэлэнгэдэ - бутархай мїнгэн, Кабанскда – їрєєлэ, Агада – жэжэ мїнгэн гэлсэдэг – эдэ мэтын иглаае багшанар ћайн мэдэжэ, їхибїїдтээ хэлэжэ байха ёћотой. Нэгэ юумые олон ондоогоор нэрлэдэг, тэдэ нэрэнїїдые бултыень хэрэглэхэдэ яанаб. Энэнь уран зохёолшодто хэрэгтэйшье байха. Багшанар буряад ном ойлгоногїйбди гэдэг. Эдээнтэй хїдэлмэри хэхэ, эдэниие нютагуудта эльгээхэ хэрэгтэй. Гэгээрэлэй министерство энээн тушаа ехэ оролдолго гаргаха уялгатай. Буряад хэлые ород грамматикын ёћоор хэрэглэхэ гэжэ оролдодог хїнїїд бии. Жэшээнь, нюдэнїїдэрээ хараха, гарнуудаараа бариха гэжэ бэшэдэг. Теэд иигэжэ хэншье хэлэдэггїй ха юм. Иигэжэ хэлэнэйнгээ доторой хуулиие эбдэћэнэй їлїї гэжэ ћананаб. Їгы юумые ородоор хэлэхэ зэргэтэй гээшэ. Самолет, автомобиль бурядта їгы хадань, тэдэниие худалаар нээрээ оршуулћанай хэрэггїй. Гэбэшье, эдэ абтаћан їгэнїїдээ буряадаар бэшэхэ, хойнонь элдэб юумэнїїдые шагтагалћанай хэрэггїй гэжэ ћанагшаб. Тиигээд лэ буряад хэлэеэ ћайжаруулха, мїлихэ гээшэ бидэ бїгэдын нангин уялга болоно даа. КПСС-эй обкомой секретарь Ц.О. Очировай хэлэћэн їгэћєє Энэ зїблєєн дээрэ болоћон зїбшэн хэлсэлгээр хэды тобшолол хэхые хїсэнэб. 1. Иигэжэ сугларжа, шухала болоћон асуудалнуудые тайлбарилбал, манай соёл культурын, тїїхын, хэлэнэй гэхэ мэтэ шухала асуудалнуудые зїбшэн хэлсэхэдэмнай айхабтар ехэ тућатай, ћайн ћайхан хэрэг байна гэжэ їгэ хэлэћэн нїхэд бїгэдєєрєє тэмдэглэбэ. Би мїн лэ энэ ћанамжыень зїб гэжэ ћананаб. Буряад хэлэмнай совет засагай їедэ аргагїй ехээр урагшаа хїгжэжэ, мїнєє арад зондоо ехэ тућа хїргэжэ байдаг хэлэн болонхой. Совет засагайл їедэ манай хїїгэд тїрэлхи хэлэн дээрээ ћураха аргатай болонхой. Эдэ бїгэдэмнай манай партиин анхарал оролдолго, аша тућань мїн байна. Їшєє 300 жэлэй саада тээ буряад зоноймнай ород гїрэндэ ћайн дураараа орожо ниилэћэнћээ хойшо манай буряад арад алишье талаар, тэрэ тоодо хэлэнэйшье талаар ород арадай зїгћєє айхабтар тућатай нїлєє їзэћэн, тиигэжэ соёл культура, хэлэеэ баяжуулћан, хїгжєєћэн байна гээшэ. Энэ хэндэшье элитэ. Мїнєє буряад зоной олонхинь хоёр хэлэн дээрэ хэлэдэг болонхой. Энэ ушар манай культурна ургалтын айхабтар ехэ амжалта мїн гээшэ. Теэд саашадаашье соёл культурымнай, хэлэ бэшэгэймнай дэбжэхэ, хїгжэхэ байћаниинь дамжаггїй. Буряад хэлэнэй дїїргэдэг їїргэнь саг сагаараа хубилжа байдаг, хододоо нэгэн янза байжа болохогїй юм. Урдань манай буряад тосхонуудта 2-3 хїн лэ хуушан монгол хэлэ мэдэдэг байћан, тиимэћээнь тэдэнэр хэрэгээ буряад хэлэн дээрэ хїтэлдэг байћан юм. Мїнєє хаа хаанагїй эрдэмтэй, ћургуулитай зон ехэ олон боложо, хэрэг хїтэлэлгэ гол тїлэб ород хэлэн дээрэ ябуулагдадаг болоо. Гадна манай республикада элдэб олон яћатан ћуудаг. Тэдээндэ ойлгосотой байхыень хаража, хэрэгээ мїн лэ ородоор хїтэлдэг, ородоор бэшэдэг гээшэбди. Промышленностьда буряад хэлэн багаар хэрэглэгдэнэ. Тиимэћээ буряад хэлэнэй дїїргэдэг їїргэнь урданайхида орходоо ондоо болоћониинь эдээн дээрэћээ харагдана. Эдэ бїхые заатагїй буряад хэлэн дээрээ ябуулха ћэмди, хэрэг хїтэлэлгые ород дээрэ хэжэ байћамнай буруу гэжэ хэлэхын аргагїй. Юундэб гэхэдэ, тїїхын ябадал иимэ, тэрэниие зорюута тогтоожо, хубилгажа болохогїй байна бшуу. 2. Буряад хэлэн зоной дунда ехэ хїндэгїй болоо, бурядууд байћан аад, ородоор хєєрэлдэдэг гэжэ эндэ хэлсэнэбди. Теэд, хїн зониие албадажа, хашажа хабшажа, баалажа, заабарилажа бурядаар хэлэдэг болгохо, мїн тиигэжэ буряад хэлэеэ нэбтэрїїлхэ болоо ћаамнай, тон буруу ябадал гэжэ харагдаха байна. Ћаяхан Улан-Їдын машина бїтээлгын завод дээрэ “Буряад-Монголой їнэн” газетэ муу тараагдана гээд, нэгэ иимэ хашалта хэћэн байба. “Огонек”, “Крокодил”, “Работница”, “Здоровье” гэхэ мэтэ хїнэй ехээр уншадаг журналнуудые буряад хїнэй захяа ћаань, тэрэниие заал ћаа “Їнэн” газетэ захилса гэжэ уялгалха, “Їнэниие” абаагїй ћаань, тэдэ журналнуудые їгэхэгїй гэћэн байба ха. Энэнь буруу бшуу. Иигэжэ хїниие хашажа, албадажа болохогїй. Мїн баћа буряад хїн хадаа заал ћаа хїїгэдээ буряад ћургуулида оруулаг гэжэ идхажа, баадхажа болохогїй байна. 3. Теэд буряад хэлэмнай ћїїлэй їедэ їнэхєєрєє тоогдохоёо болижо, хїндэгїй боложо байна. Гэбэшье, буряад хэлэнэй дїїргэдэг їїргэнь нилээд ехэ байха юм. Энэ хэлэн дээрэ ойлгууламжын, хїмїїжїїлгын хїдэлмэри ябуулагдана, уран зохёолнууд бэшэгдэнэ, хїдєє ажахыда, гэр бїлэдэ хэрэглэгдэнэ. Ћургуулида заагдана. Тиимэћээ литературна хэлэ хїгжєєлгэдэ ушардаг дутагдалнуудые усадхажа, хэлэеэ нэбтэрїїлхэ зорилгоор партиин обком ћїїлэй їедэ нилээд олон хэмжээ абаа юм. Буряад хэлэн дээрэ їдэр бїри гаража байдаг “Буряад Монголой їнэн” газетын редакциин хїдэлмэри хаража їзєєд, дутагдалнуудыень элирїїлжэ, тэдэниие усадхаха хэмжээнїїдые хараалћан, мїн хэлыень ћайжаруулха гэжэ шиидхэбэри абтаћан байна. Тусхайлбал, єєћэдынгєє уншагшадай ћонирходог, тэдээндэ тућа болохо статьянуудые толилхо. Мїн оршуулга ехэшье, шанарынь муушье байгаа юм. Тиимэћээ оршуулгаяа багаар, тоб гэнгеэр, найруулан їгэдэг болохо гэжэ шиидхэгдээ. Тэрэшэлэн бусад олон хэмжээнїїд хараалагдаћан юм. Эдэ хэмжээнэй їрэнь мїнєє харагдажа байна янзатай. Элдэб зїблєєндэ Улан-Їдэ ерэћэн зарим малшад юун тухай хэлсэжэ байћанаа ћайса ойлгонгїй бусадаг байгаа. Тиимэћээ тэдэ ойлгодоггїй хїнїїдтэ тусхай оршуулга хэдэг болохо гэжэ шиидхэгдээ. Мїн партиин обком саашадаашье хэлэеэ нэбтэрїїлхэ, ћайжаруулха талаар хэмжээ абаха байха. 4. Ямар ушарћаа буряад хэлэн ойлгогдоногїй гэжэ хєєрэлдєєн гаранаб? Нэгэдэхеэр, анханда буряадта нютаг хэлэн олон гэжэ суу тарашаћан юм. Иихэдэнь нэгэ ниитэ хэлэн їгы шэнгеэр ћанагдаха, тэрэ олон диалектые їзєєдшье яалайб гэжэ бодохо ябадалда энэнь хїргєє. Тиимэћээ буряад хэлэмнай нэгэ бїхэли, ниитэ, бїгэдэндэ ойлгосотой хэлэн гэжэ номнохо, шэнжэлхэ ёћотойбди. Хоёрдохёор, буряад хэлэнэй хїгжэлтые хаадаг нэгэ иимэ ушарнууд байдаг. Жэшээнь, Бургиз, зарим нютагай ћайн ћайн їгэнїїдэй дайралдахадань зуражархидаг заншалтай байгаа. Ушар иимэћээ буряад хэлэнэй баяжаха харгые їргєєр нээхэ, эндэ тэндэ хэрэглэгдэдэггїй гэжэ їгэдэ тохогдодог хорюулые болюулха шухала. Їшєє ямар ушар байнаб гэхэдэ, ондоо хэлэнћээ шэнэ їгэ абаха замые хааха, тэдэниие оруулхагїй гэжэ ћэдэлгэ хэгдэдэг, тиигээд хэмэл їгэнїїд, їни галабай хэрэглэгдэхэеэ болижо, їнэхєєрєє маргагдашаћан їгэнїїд гаража ерэнэ. Жэшээнь, “шэнэ газар” гэхын орондо “бїтэн тунга газар” гэхэ гэћэн ћанамжа бии. Теэд энээнииень арад зомнай ойлгохо юм аал? 5. Оршуулгашан ехэ олон боложо байна. Энэншье ћайн ааб даа. Зїгєєр оршуулагша гээшэ хоёр хэлэеэ ћайн мэдэхэ, илангаяа ород хэлэеэ тїрэлхи хэлэнћээ їлїїсэ мэдэхэ ёћотой. Оршуулгын муу байћан ушар манай хэлэнэй хїгжэлтэдэ тойбо ћаад хэћэн шалтагаануудай нэгэн гэжэ тоолохоор. Тиимын тула оршуулга ћайжаруулха тухай шангаар хэлсэхэ ёћотой болонобди. Арбаад-хорёод жэлэй урда тээ нэгэ ехэ алдуу гаража, хїн зон ехээр сошордоћон байна. Тэрээнћээ хойшо национализм, нигилизм, шовинизм гээшэнїїдэй али нэгэндэнь тудана аа гїб гэжэ айха ябадал дайралдадаг. Тиимэћээ эндэмнай национализм їгы юм аа гї гэжэ айгаад, “Энхэ-Булат баатар” гэжэ ћайхан оперомнай нэгэ їедэ табигдахаяа болишоо ћэн. Иигэжэ айха ябадалые усадхаха, арадайнгаа оюун бэлигые баяжуулха, ћэргээхэ, ћайжаруулха хэрэгтэй. Гэхэтэй хамта, марксистско-ленинскэ идеологи аргагїй сэбэрээр, арюунаар сахигдаха ёћотой. Їнэхєєрєєшье элдэб нигилист, националист гээшэдэй гаража болохо аюул байха. Тэдэ бїгэдэдэ харгы їгэхэгїй, коммунистическэ їзэл сурталаа ћайханаар абажа ябаха гээшэ манай эгээл шухала, арюун уялга, гол зорилгомнай мїн. Мїнєє зїблєєн дээрэ хэлсэгдэћэн асуудалаар оруулагдаћан ћайн дурадхалнуудые согсолхо, тобшолхо комисси байгуулагдахань. Обком, Совмин тэрэ комиссиин хїдэлмэриин дїнгые хаража їзєєд, хэрэгтэй ћаань тусхай тогтоол, шиидхэбэри гаргаха гэжэ таанадые найдуулнаб. Гол зорилгомнай юуб гэхэдэ, зэмэеэ бэе бэедээ тохолсохогїй, хэрэгтэй байгаа ћаань шангаар шїїмжэлэлсэхэ, тиигээд бїгэдєєрєє нэгэн адляар, гар гараа барилсан ажаллаха хэрэгтэй. Арадайнгаа аша тућа, арюун хэрэгтэ, тэрэ тоодо хэлэ бэшэг хїгжєєлсэхэ хэрэгтэ хїн бїхэн хубитаяа оруулха ёћотой. Ц.Б. Цыдендамбаевай тїгэсхэлэй їгэћєє Манай Коммунистическэ партиин, советскэ правительствын зїгћєє арадай соёл культура, эрдэм гэгээрэл болон искусствые їдэрћєє їдэртэ хїгжєєжэ байћанайнь ашаар, хэлэ бэшэг тухай асуудалнуудые иимэ їргэнєєр, иимэ олоороо зїбшэн хэлсэжэ байнабди. Хэдэн їдэрэй туршада болоћон энэ зїблєєн буряад хэлые, соёл культурын гол шухала асуудалнуудые саашадань зїбєєр, партиин политикада тааруугаар шиидхэхэ хэрэгтэмнай нилээд хїсэтэй тїлхисэ боложо їгэхэнь дамжаггїй. Абтаћан їгэнїїд тушаа олон хїн олон ондоогоор хэлээ. Интернациональна фондодо ороћон гээд лэ, политическэ удхатай їгэ бїхэниие тэрэ зандань абаха гэћэн ћанамжые буруушанаб. Юундэб гэхэдэ, тэдэ їгэ бултадаа шахуу Европын арадуудай хэлэнћээ абтанхай байдаг. Харин Хитадай Арадай Республикада социализм, коммунизм, демократизм гэхэ мэтын политическэ удхатай їгэнїїдыешье хитад хэлэн дээрэ сэхэ оршуулжа, термин болгоћон байдаг. Ушар иимэћээ уласхоорондын терминїїдые бурядшалжа болохогїй гэћэн ћанал їндэћэгїй болошоно. Їни холоћоо хойшо буряад зондо ойлгосотой болоћон хитад, тїбэд, монгол арадуудай хэлэнћээ шэлжэжэ ороћон їгэнїїдые абахада ямаршье аюул болохогїй, харин хэлэмнай баяжаха, бэшэхэдээ їгэ бэдэрхэеэ болихо таладамнай ехэл тућатай байха бэлэй. Бараалхаха, морилхо, моторлохо гэхэ жэшээнэй їгэнїїдые литературна хэлэндэ заатагїй оруулбал, ехэ ћайн бэлэй. Юундэб гэхэдэ, иимэрхїї удхатай буряад їгын їсєєдэдэг шалтагаанћаа уламжалан, уран зохёол бэшэхэ, политическэ асуудалаар элдэб оршуулга хэхэдээ дайралдаћан лэ газартаа хэмэл їгэнїїдые гї, али ходол хэлэгдэдэг їгэнїїдые дабта-дабтаћаар, оршуулгаяа, зарим уран зохёолоо олондо ойлгогдосогїй, мохоо модохир болгожо байћамнай бидэ бїгэдэндэ мэдээжэ. Тэрээнћээ гадна, тиимэрхїї їгэнїїд мэдїїлэлэй удхые угаа ураар дїрсэлэн харуулдаг гэхэ гї, али образно болгодог юм. Жэшээнь, Энэдхэгэй премьер-министр Джавахарлал Неру морилоо, тэрэниие бараалхаа, тэрэ тиимэ дансада гараа моторлоо гэхэ мэтээр оршуулгада хэрэглээ ћаа, уншахада хайр жажалжа байћан шэнги хажар оршуулгые тодо, образно болгонол! Тобшолон хэлэхэдэ, зїїн зїгэй арадуудай хэлэнћээ буряад болгон абтаћан їгэнїїдые хэлэнэйнгээ баялигта нэмэхэдээ, бидэнэр мэдїїлэлэй удхые найруулан бэшэхэ, зураглан харуулха талаар нилээд ехэ амжалта туйлахабди гэжэ олонхи нїхэдэй хэлэћые дэмжэнэб. Профессор Г. Д. Санжеевэй инверсиие уран зохёолдо хэрэглэжэ байхада буряад хэлэндэ тойбо тодхор болохогїй гэћэн ћаналтай эбсэнэгїйб. Юундэб гэхэдэ, ород хэлэмнай їни холоћоо хойшо тогтомол грамматикатай, олон миллион тоото арадай хэлэн байхаћаа гадна гїрэнэй хэлэн болоћон туладаа батажанги, їгын ћуури ћэлгїїлхэдэ удхань бэлээр эбдэрхэгїй, харин буруугаар инверси хэрэглэћэн уран зохёолшо агууехэ хэлэнэй нїлєєн дороћоо гаража, элдэбээр аашалжа шадахагїй бшуу. Манай буряад хэлэнэй илбарай їнжэгэн, инверсиин ая даахагїй байћан дээрэћээнь зарим поэдэй бэшэћэн шїлэгїїд ажалшан арадта ойлгосогїй байдагыень бидэ бїгэдэ ћайн мэдэнэбди. Зарим нэгэн поэдїїд инверси элбэгээр хэрэглэн шїлэг бэшэхэдээ, арад зоной ойлгохо талые харадаггїй, буряад хэлэндэ тойбо тодхор татана гэхээр. Гэгээрэлэй министр И.В. Баранников соёлые шэнжэлхэ институт буряад ћургуулинуудта грамматика зохёожо їгєєгїй гэжэ хэлээ. Тэрэнь тиимэ бэшэ юм. Гэгээрэлэй министр хїн аад лэ, буряад ћургуулинуудта хэнэй анхан зохёоћон грамматикые дагуулжа, їхибїїдтэ ном заадаг байћые мэдээгїйнь эшэгїїритэй бэшэ аал? Буряадай тїрїїшын профессор Г.Ц. Цыбиков, профессор Г.Д. Санжеев гэгшэдэй зохёоћон грамматиканууд саг сагтаа ћургуулида їзэхэ грамматикын эшэ їндэћэн болоћониинь элитэ. Арад зониие буряад хэлэ заабол їзэгты, шудалагты гэжэ баалажа болохогїй. Арад зон хэлэеэ хїгжєєжэ, баяжуулжал байћаар. Харин буряад хэлые арад зоной дунда бїри нэбтэрїїлхэ уялгатай нациоанальна интеллигенциие буряад хэлэеэ шудалхыень баадхажашье болохо гэжэ ћананаб. Буряад хэлэеэ мууса хэрэглэдэг болоћон дээрэћээ агитаци, пропагандын ажалда элдэб ћаад ушардаг байгаа юм. Хэдэн олон бурядай тон олонхидоо гї, али бултадаа буряад хїнїїдэй байћаар байтар суглаагаа ород хэлэн дээрэ хэхэдэ, олон їбгэд, хїгшэд ород хэлэ мууса мэдэдэг хїнїїд суглаанда хэлсэћэн асуудал ойлгожо ядашана. Бидэнэр – багшанар, хэблэлэй хїдэлмэрилэгшэд, эрдэмтэд, партийна болон советскэ органуудай хїдэлмэрилэгшэд хїдєє нютаг, аймагуудаар гаража, арад зонтоёо уулзажа, тэдэнэй ћанамжа дурадхалнуудые мэдэхэ, тэдэнэй хабаадалгатайгаар їндэћэн хэлэеэ хїгжєєхэ, їндэћэн хэлэн дээрээ ямар хэрэг эрхилжэ болохо тухай хэлсэћэн хойноо тусхай шиидхэбэри гаргахада зїйтэй гэжэ ћанагдана. Зїблєєнэй шиидхэбэри Буряад-Монголой Соёлые шэнжэлхэ институт СССР-эй Наукануудай академиин хэлэ бэшэгэй институдтай, “Буряад-Монголой їнэн” газетын редакцитай, БМАССР-эй Гэгээрэлэй болон Культурын министерствотэй хамта научна хїдэлмэрилэгшэдэй, хэблэлэй, соёл культурын хїдэлмэрилэгшэдэй, олониитын тїлєєлэгшэдэй зїблєє зарлажа, буряад хэлэ бэшэгэй зарим шухала асуудалнуудые зїбшэн хэлсэбэ. Тиихэдээ ленинскэ национальна политикые бэелїїлћэнэй, Коммунистическэ партиин, Советскэ правительствын саг їргэлжэ анхарал оролдолго гаргажа байдагай ашаар соёл культураяа хїгжєєхэ хэрэгтээ буряад араднай ехэ амжалта туйлаа гэжэ тэмдэглээ. Энэ юун дээрэћээ харагданаб гэхэдэ, жэшээнь, литература, искусствомнай, литературна буряад хэлэмнай хїгжєє, тэрэшэлэн бурядууд агууехэ ород хэлые шудалжа хэрэглэдэг болоо. Ород хэлэ шудалангїйгєєр соёл культураяа хїгжєєжэ шадахагїйбди гэжэ буряадууд ћайн мэдэнэ. Гэхэтэй хамта, хэлэ бэшэг хїгжєєхэ талаар хэдэн олон шиидхэгдээгїй асуудалнууд бии, манай арадай соёл культура, искусство саашадань хїгжєєхэ, ажалша арадай дунда ойлгууламжын, хїмїїжїїлгын хїдэлмэри ябуулха гэхэдэ тэдэ ћаад тойбо татадаг байна гэжэ зїблєєн тэмдэглэбэ. Зїблєєн иигэжэ тогтоогоо: 1. Буряад литературна хэлэеэ саашань шэнжэлхэ, нэбтэрїїлхэ харэгтэ ехээр анхарал хандуулдаг болохыень Соёлые шэнжэлхэ институдта, Гэгээрэлэй министерстводэ, Культурын министерстводэ, Д. Банзаровай нэрэмжэтэ багшанарай институдта, республиканска газетын редакцинуудта, хэблэлдэ, уран ћайханай организацинуудта дурадхаха. 2. Зїблєєн дээрэ, мїн “Буряад-Монголой їнэн” газетын хуудаћануудта буряад хэлэ бэшэгэй зарим шухала асуудалаар зїбшэн хэлсэлгын їедэ оруулагдаћан дурадхалнуудые согсолжо їзэхын тулада иимэ хїнїїдћээ республиканска комисси байгуулха: Д.Д. Амоголонов – Багшанарай институдай буряад хэлэ бэшэгэй кафедрые даагша; Н.Г. Балдано – БМАССР-эй Уран зохёолшодой союзай правлениин тїрїїлэгшэ; И.В. Баранников – БМАССР-эй Гэгээрэлэй министр; И.Д. Бураев – Соёлые шэнжэлхэ институдай научна хїдэлмэрилэгшэ (комиссии редактор); Ц.Д.Ж. Дамдинжапов – Радиодамжуулгын, телевидениин комитедэй ахалагша редактор; Д.Ж. Жалсабон – БМАССР-эй Культурын министр; Д.Д. Лубсанов – Соёлые шэнжэлхэ институдай директор; П.Н. Матханов – Багшанарай институдай директор; Х.Н. Намсараев – уран зохёолшо; Б.А. Очиров – Номой хэблэлэй директор; Ц.О. Очиров – партиин обкомой секретарь; Г.Д. Санжеев – профессор; Р.С. Сафронов – БМАССР-эй Министрнїїдэй Соведэй Тїрїїлэгшын орлогшо; Ц.С. Сультимов – багша; Ц.Ц. Цибудеев – «Буряад-Монголой їнэн» газетын редактор; Ц.Б. Цыдендамбаев – Соёлые шэнжэлхэ институдай хэлэ бэшэгэй секторые даагша (комиссиин тїрїїлэгшэ); Г.Ц. Цыдынжапов – оперо, баледэй театрын ахалагша режиссер; Д.Ц. Цыремпилон – БМАССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй Тїрїїлэгшэ; Ц.Г. Шагжин – Буряад драмын театрын ахалагша режиссер. 3. Комиссиин оруулха дурадхалнуудые, тэрэшэлэн ћургуулинуудта, техникумїїдтэ, Д. Банзаровай нэрэмжэтэ багшанарай институдта, буряад хэлэ заалгые ћайжаруулха, ехэ наћатаниие тїрэлхи буряад хэлэндэнь ћургаха хэрэгые ћайжаруулха, республика дотор буряад хэлэн дээрэ ойлгууламжын, гэгээрэлэй, хїмїїжїїлгын хїдэлмэри хэхэ ябадалые мїн лэ ћайжаруулха талаар хэмжээнїїдые хаража їзэхыень КПСС-эй обкомые, БМАССР-эй Министрнїїдэй Соведые гуйха. “Буряад-Монгол Їнэн”, 1958 оной мартын 22. №70 http://www.buryadxelen.org
start=-100 , cViewSize=50 , cPageCount=0

Сэтгэгдэлгүй байна

null

Сэтгэгдэл үлдээх



(нийтэд харагдахгүй)

(оруулах албагүй)
(HTML синтакс зөвшөөрөгдөөгүй)


(Зурган дээрх тоог оруулна уу)


©2009 HORIDOIMERGEN | Template Blue by TNB