HORIDOIMERGEN : Їгы їгэнїїдэй їлгы

Їгы їгэнїїдэй їлгы

Їгы їгэнїїдэй їлгы Манай буряад бэшэг гурбан «дабхар» алфавит дамжаћаар хїгжэн ерэхэдээ, тэрэнэй бэрхэшээлнїїдћээ ћаатаагїй, саг сагайнгаа эрилтэнїїдтэ дїїрэн харюусажа, ниитын гаћар ехэ дабшалтые толгойлћоор їндэћэжэћэн баян тїїхэтэй. Энээниие баталћан зїйл — Хоца Намсараевич Намсараевай тїрэћєєр 100 жэлэй ой тобойсо гэршэлжэ, тэрэниие совет буряад литературын эхи табигша гэжэ хаа хаанагїй — Хэжэнгэдэ, Улаан-Їдэдэ, Москвада їшєє дахин тодоруулба ха юм. Буусата угаймнай яћан дээрэћээ Буряад оромнай їндэћэлнэ. Тїрэл арадайнгаа тїїхэ бэшэгћээ Тїбидэ соёлнай зэдэлнэ. Октябриин хубисхалай заяагаар автономито гїрэн боложо баталагдаћан буряад уласта, бодото искусство болон литературые шэнээр эхилхэ гэћэн хурса хараа тэрэ їеын тїрїї бэлигтэниие ехэтэл ћонирхуулжа байгаа ха юм. Эгээл эндэћээ эхин эршэеэ абаћан арадай бэлигтэ хїбїїн Хоца Намсарайн гэгшын хурса гуурћан «гал тээрмэ» шэнги «сахилгаа зуран» гїйжэ эхилћэниинь тэрэ бэлэй. Тиин 1919 ондо тэрэнэй «Харанхы» гэжэ» зїжэгћєє эхилээд, саашадаа «Їбгэн Гэлэнэй їгэ» поэмэ «Эзэн ба богоол», «Нэгэтэ ћїни», «Цыремпил» гэћэн зохёолнууд хойно хойноћоо хэблэгдэжэ, тэрэ дээрэ хэлэгдэгшыемнай батаар гэршэлжэ їгэнэ. Эрдэмтэн Ц. Б. Цыдендамбаевтай X. Н. Намсара«вай нэгэтэ хєєрэлдэжэ ћуухадаа тэрэнэй иигэжэ хэлэћые мартадаггїйб: «...Дїрсэлэн хэлэћэн хоёр зуу гаран їгэ словарь соо оруулагдаагїй байна», їгышье ћаа «Байгалай загаћые губшажа барашагїй, буряадай їгые суглуулжа барашагїй». Эдэ хэлэћэн їгэнїїдћээнь эшэ татан «Буряад-ород» словарь соо оруулагдаагїй, арад зоной дунда їлэшэћэн їгэнїїд тухай, мїн баћа ћургуули тушаа хэды їгэ хэлэхээр гэжэ бодомжолнобди. Республикын олон тоото журналистнууд, бэшэгшэдэй дунда їгэ хэлэнэй талаар арсалдаан гэнтэ гарадаг. Їндэћэн хэлэеэ обор мэдэхэ эаримашуулай урдаа бариха юумэнь энэ — «Буряад ород» словарь лэ болошодог. Словарь соо оруулагдаагїй їгэнїїд арадай дунда їшєєл дїїрэн юм гэжэ тэдэнэймнай зариман мэдэдэггїйл хаш даа. Дурсагдагша сударые дахин хэблэхээр болошоо гэжэ олон багшанар, оршуулагшад болон оюутан хэлсэдэг болонхой. Зїгєєр хэдыдэхи ондо шэнээр гараха тухайдань їргэн уншагшаднай мэдэхэ ёћотой гээшэ. Ниитэ зонћоо далдалжа, «нюусаар» гэнтэл гарашаха болоо ћаа, ямар їрэ асархаб даа. Юрэдєє словарь согсолхо гээшэмнай ганса нэгэн гї, али хэдыхэн бїлэг зоной урдань орохо тон бэрхэтэй, болошогїй хэрэг! Энэ харюусалгатай хэрэгтэ нютаг бїхэниие хабаадуулха гэхэ гї, аргынь оложо, тїсэбэй ёћоор холбоо байгуулха шухала байна. Словарь бїридхэхэ гээшэ олон ћан талатай. Нэгэ шухалань — эзэн хїнэй адуугаа хорёодо хаажа бїридхэћэн шэнги, їндэћэн їгынгєє шэнжыень татажа, баялигыень согсолжо, нэгэ бїхэли судар болгохо гээшэ, хэлэ бэшэгэймнай аймагай нэгэ шата, хїгжэћэн баримта болохо бэлэйл. Дээрэ дурсагдагша «буряадай їгые суглуулжа барашагїй» — гэћэн їгэ ажабайдалай али нэгэ їнсэг дайража гараћан бодол байха. «Їгы» їгэнїїдые «зон далай» сооћоо «хахуулигдажа» бариха хэрэгтэ уран зохёолшод, эрдэмтэд, багшанар болоод, тїрэл хэлэ бэшэгтэеэ холбоотой бусад олон эрхэтэд хабаадалсаха уялгатай гээшэ. Жэнхэни соёл болбосоролоо, ћайн ћайхан удхата ёћо заншалаа, мїн ажаћуудал байдалай ћургалта шухаг зїйлнїїдые мэдэхэ хуушанай булгатанарай арадаймнай дунда бии байћаниинь — энэ хэрэгэймнай «тїшэг хэшэг» болохо байна бшуу. Баялигай хїрьћэн — арад ха юм! «Буряад їнэн» газетэдээ їшєє нэгэ шэнэ «сонхо» — рубрика бии болгожо, тэрэ орхигдожо «їншэрћэн» їгэнїїдые мїнєє нээгдэхэ буландаа суглуулжа, саашадаа бата замдань табиха гээшэ манай уласай (ниитын) анхаралћаа алхагдаха ёћогїй асуудал мїн! «Буряад їнэнэй» булган захата «мансы» соогуур дэгжэхэдэ, ябан ошон «наћаа» хїсэхэдєє єєрын їнэмшэлгэтэй боложо, арад тїмэндєє алба хэжэ эхилхэл. Би єєрынгєє ээлжээндэ «Їгы їгэнїїдэй їлгы» гэћэн шэнэ рубрика дурадхажа, словарь соо оруулагдаагїй їгэнїїдћээ їсєєхэн тэдыень гансахан лэ баримтын тэдысэ дурданаб. 1. Намяад — хумуудай гадар булгайр. 2. Огсорго — узуур уялаа. 3. Тууга — хударгын гуулин гоёолто. 4. Хяаза — мори тэргын оглёобын хїбшэ тїмэр. 5. Ћульдяа — аян замда мориной эсэхэ (ћульдиха, ћульдиба гэхэ мэтээр хэлэгдэдэг). 7. Биибэр — лимбын нїхэнїїдэй нэрэ. 8. Зэдхэр — хюмћанай хара. 9. Їрэлхэ — хони аладаг арга. 10. Мэсын арга — хирурги. 11. Мэсын аргашан — хирург. 12. Хаша — гуталай хуушарћан ула. 13. Хаша — дотор єєхэ хайлуулхада гараћан тоћон. 14. Хаша — саашань хаша, углууда хаша г.м. Саашань тоолохо болоо ћаа олон ааб даа. Би нэгэтэ жараад гаран оноор 73 «їгы» їгэ оложо, К. М. Черемисовтэ Москвагайнь адресаар ябуулћан хїм. Мїнєє тэрэнэйм буулгабари єєртэм олдоногїй. Жэшээлэн хэлэхэдэ «П» їзэгтэ арбаад гаран їгэ їгы байна ћэн. «Гансата» гэћэн їгые словарь соо буруу удхатайгаар тайлбариланхай. Бидэ тэрэ «дїримдэнь» дадажа, ямаршье ушарта тэрэл алдууе сахинабди. «Гансата» гэћэн їгые (Сразу, одновременно гээд оршуулна). Энэ — сразу — гэћэн їгые гансата» гэжэ їгїїлнэ бшуубди. Урда їеымнай буряадуудай яряанай їгэ соо «Гансатые гэгїїлћэн» гэжэ їгэшье ябадаг ћэм шуу. Энээндэ нэгэ жэшээ дурдажа элирхэйлэе. «...Гансатые гэгїїлжэ, тэрээнэй урдаа хаража ћуућан (нэгэ) хїбїїн сэрэгэй арын хїдэлмэридэ абаашабал ха» — гэћэн хєєрєєн тэрэ холын домог сооћоо дуулдагша бэлэйл. Иигэжэ зарим їгын буруугаар тайлбарилагдаћан гэхэ гї, али оршуулагдаћан ушараар гасагдажа, мэдїїлэлдээ буруу удхатай їгэ оруулжа болохогїй! Эдэ мэтын хилбарханшье ћаа, хоротой зїйлнїїдые хожом хэблэгдэхэ «Буряад-ород» словарь согсолходоо, айхабтар наряар хинаха тухай ехэл ћанаата болонгёор мэдїїлнэб. Зогсонги їе сагай хойшолонгоор їндэћэн хэлэмнай єєрынгєє тїрэл «байгаалиин» хїгжэлтэћєє тїригдэћэн шалтагаанћаа уламжалан ехэ хохидолдо ороћон юм. Ургажа ябаћан їетэнэй эхэ хэлэеэ нуга ћїрэмэ ура наряар мэдэхэеэ болићон ушараар, бэлигтэй зохёолшод, поэдїїд дороћоо урган тодорбогїй гээд ажабайдал харуулба. Энээхэн баримта иигээд хэлэжэрхихэдэ хэдыхэн їгєєр дїїрэбэшье, хэтэдээ мартагдахагїй гомдолго «сараа» уран зохёолоймнай, мїн бусад соёлто ћалбарида їлээжэрхибэ ха юм. Їнгэржэ ерэхэдээ тїрэлхи їгэеэ «шалшарантуулжа» ородшолон хэлэдэг болообди. БАЯР — гэћэн їгые «Баир», бууза — «Позы» гээд бэшэжэ, буряадай ниислэл хото Улаан-Їдынгєє гудамжануудай дундуур томо гаршаг хадхаха гээшэ нэгэ талаћаа бодомжогїй, нїгєє талаћаа доромжолћон зїйл боложо харагдадаг агша. Ород нїхэдэйнгєє буряад їгэнїїдые хазагайруулжа їгїїлдэг ушарћаа, дам тэдэниие ћажаажа, хэлэеэ эбдэжэ болохогїй! Бидэ, буряадууд, ородой алишье їгые байћан соонь їгїїлдэг, тэрэниие сахидаг ћэн тула, адлихан эрхэ хэнэйшье талаћаа байхадаа, эндэ хуулида харша зїйл їгы ха юм даа. Энэ талаар нэгэ жэшээ: шабар халдаћан гуталтай хїнэй гэртэшни орожо, таћалга соогууршни ябуултахада «энэ хїн мэдээ» гэжэ єєрєє шабартай гуталаараа хибэс дээгїїрээ «оймолсоћондол» тон адли болоно бшуу. Буряадай эрдэмэй хїреэлэндэ (минии эдир залуу ябахада монгол бэшэг номтой їбгэдїїд эрдэмэй хїреэлэн») гэдэг ћэн, дурсагдагша асуудалнуудые анхаржа, заћахаар тэдыень гуримшуулха, мїн суглуулха согсолхо талаар тусгаар нїхэдые томилхо, ћомолхо ћэн гээд ћанагдана. Залуушуул Доржи Банзаровай нэрэмжэтэ багшын дээдэ ћургуули тїгэсхєєд, ажал дээрээ ерэхэдээ їшєєл мїлирєєгїйнь ажаглагдадаг. Нэгэтэ Мухар-Шэбэрэй районой (нэрэ обогынь ћананагїйб) нэгэ басаган буряад хэлэнэй факультет дїїргэћэн аад, иигэжэ намда хєєрєє агша ћэн: «Бидэ буряад хэлэнэйнгээ хэшээлдэ ородоор хєєрэлдэжэ ойлголсодогбди». Тэрэ гэћээр олон жэл їнгэршэбэ. Энээхэн дурсагдагша баримтын ёћоор, буряад хэлэнэйнгээ баялигые, тэрэнэй тон хэрэгтэй шїїћэ шэмые сэдьхэлэйнгээ, «хїрьћэндэ» гїйсэд шэнгээгээгїй оюутанай, хожомоо бэеэ даагаад хїдэлхэдєє, ћурагшадай «унда харяама» хэшээл їгэхэ гээшэнь тон бэрхэтэй байха гээд ћанагдана. Юрэдєєл «хубхай хуурайгаар» їнгэрхэл юм бэзэ, теэд энэмнай ёћо дїїргэлгэн лэ! Иимэл ушарћаа эжынь, абань гэћэн їгэнїїдые «эжыниинь», «абаниинь» гэжэ хойнонь «ћїїл» шагтагалдаг болошоо бшуу. Минии гэхэ гї, манай їе сагта иигэжэ бэшэдэг, хэлэдэгшьегїй ћэн. Тиимэ дїрим, гуримшье байгаагїй... Август ћара соо ћэн гї, нэгэтэ Буряадай радиогоор «Тїрэлхи хэлэнэй хэшээл» їнгэргэхые соносоо ћэм. Тэндэ (стул, стол, гостиница, туалет) гэћэн їгэнїїдые оршуулжа їгэнгїй, тэрэл хэбээрнь ойлгуулжа гараал даа. Бидэ туд бїрииень байћан соонь хэлэдэгшье ћаа, тусгаар хэшээл їгэжэ саг хэрэглэћэн хадаа, оршуулжа їгэхэеэ мартажа болохогїй байгаа. Оршуулхада (ћандай, шэрээ, зошолуур, шабхан) гээд лэ дїїрээ ха юм даа. Ћандали — скамейкэ г.м. Мїнєє тосхон, ћуурин бїхэндэ хїїгэдэй ясли, саадууд бии болгогдожо байнхай. Эндэ тусгаар мэргэжэлтэд хїмїїжїїлэгшээр табигдаха саанаа, буряад хїїгэдтэй газарта заатал ћаа їндэћэн хэлэеэ ћайн мэдэхэ зониие табиха ёћотойт гэжэ сагнай эрилтэ хэжэ эхилбэ. Гадна Д. Банзаровай нэрэмжэтэ багшын дээдэ ћургуулида шэнэ факультет бии болгохоор болоо гээд ћананабди. Дунда ћургуули дїїргэжэ гараћан їетэн хэн болохоёо їшєєл ойлгоодїй, тээлмэрдэћэн зандаа ябадаг. Їхибїїдэй тїрэлхиин бэлиг элирїїлхэ гээшэ мїнєє сагта эгээл шухала болошоод байнал даа. Энэл асуудалые эрдэм ухаанай їндэћєєр шиидхэжэ шадаа ћаа, Эхэ оромнай тїргэдхэлгын замда бухэли шатаар урагшаа гараћан мэтэ болохо бэлэй. Їндэр ћэшхэл бодолтон, тїгэлдэр ехэ сэдьхэлтэн энэ асуудалые бїри холоћоо ћабагша татан ойлгоно. Ойлгожо шадахашьегїй, ойлгохо дурагїй хїнїїд баћал дундамнай байха. Тэдэ зариманай тїрэл хэлэндээ, їндэћэн соёлдоо нёлбоћон шэнги, бїри доодо шатын амитанай абари харуулхадань, голхоржо сїхэрхєєр аягїй байдаг агша. Иигэжэ сэдьхэлээрээ доройтон унаћан хїнэй доторхи байдал гїн бодолой элшэдэ нэгэ «соороогїй», бодото болбосоролой «дабћа», «хужар» халдаагїйл байхадаа, урасхалгїй боложо тогтошоћон татуур шэнги, дотороо бухалшажа хїбхэнтэшэћэн, амидаралгїй газартал їрэжэлгїй хооћон лэ! Ямар нэгэн ћалбаряар дээдэ ћургуули дїїргэћэн мэргэжэлтэн аад лэ, ниитэ соёл болбосоролоороо доогошогуур шатада ябадагууд баћал байдаг. Арадайнь абажа ябаћан арюун удхата заншалай, эдлэжэ ерэћэн эрдэмэйнь «Эрдэни зэндэмэниин» гэрэлтэ зайе тэрэнэй сэдьхэлдэ дућаажа, тэрээнћээ ћайн ћайханай аша їрэ хїлеэхэ гээшэ яаћан хїндэб... Газарта оёоргїй ћуулга табяад, тэрээнээ ућаар дїїргэхэ гэћэнтэй адлирхуул хаш. Їндэћэн уласайнгаа аршаанта ћайхан домогые, тїїрээжэ ерэћэн тїїхэ, бэшэгые ћайнаар ойлгоогїй ћаа, тїгэлдэр їндэр соёлтон бэшэ, «эрэмдэг» хайрата эрхэтэн мїн! Тїрэл хэлэн, эхэ соёлћоо таћархадаа эдир залуу їетэмнай сэдьхэлээрээ їгытэй боложо, тїргэн «тїїхэй» бодол шэдэлћэн гэхэ гї, али ћєєргэ хэлэхэдэ, далигїй жэгїїртэн болошоно бшуу. Тїрэл хэлэеэ тїїхын замћаа Тєєрюулхэеэ ћэдэћэн Тїргэдїї мухар тїїхэй зонћоо Тїбэг ехэ їлэћэн. Заћажал абаха — аћан гол Заяанаймнай зорилгол! Їнгэрэгшэ хабар республикын уран зохёолшодой съезд боложо, тэндэ РСФСР-эй Уран зохёолшодой холбооной правлениин тїрїїлэгшэ С. В. Михалков хабаадалсаа ћэн. Тэрэ республикадамнай хэдыхэн хоногой туршада байха зуураа, буряадай ниислэлдэ национальна шэнжэтэй барилга, эдеэ хоолой зїйл мїн хубсаћа хунарћаа эхилээд харагдабагїй гэжэ тэмдэглэћэн юм. Зїб ажаглагдаа! Энэ талаар партиин Буряадай обком, республикын Министрнїїдэй Совет бодожо їээхэ, барюубшатай тобшолол хэхэ ёћотой гээшэ. Энэ асуудалые харааћаа алдажа болохогїй! Саашань хэлэхэдэ, «Гэсэрэй» мянган жэлые тэмдэглэжэ, тэрээндэ хїшєє бодхоолгоор буряад уласай гїн соёлой хэрэгїїд хизаарлагдаха бэшэ, харин тїїхын дурасхаалнуудые ћэргээхэ талаар ехэ ажалай эхин болохо ёћотой. Тэрэ тоодо «Буряад-ород» словарь согсолхо хэрэгтэ бїхы наћаяа зорюулћан К. М. Черемисов республикымнай национальна хэлэ бэшэг, соёлдо тон ехэ габьяатай хїн ћэн тула, мїн лэ ниитын зїгћєє халуун анхаралаар хїреэлэгдэжэ, тэрэнэй нэрэ хїндэтэ ёћоор мїнхэлэгдэхэ зэргэтэйл. 1676 онћоо хойшо Буряад орондо буддизмын нэбтэржэ эхилћэн тухай эртын домогууд соо уншанабди. Тиин Агаћаа эхилээд Алайр хїрэтэр тангад бэшэг, тэрэнэй философи дэлгэрээ. Энэшье їећєє бїри урда сагта Буряадай хурса бэлигтэн, ћонор ухаатан монгол їзэг бэшэгтэй байћан. Гэбэшье тэрэ бэшэг «эрдэмэй зэбсэг» боложо, алба хээ бэшэ, саг сагайнгаа эрхээр эгээлэй юрын эд мэтэ хосордог ћэн. Иихэдээ хэдыдэхи ондо буряадууд єєрын їзэг бэшэгтэй байћан гэжэ тодолхо болонобибди? Буряадай ниислэл хото Улаан-Їдынгєє нэгэ буланда хэлэ бэшэгэй талаар дурасхаалай «тамга» бодхообол, олон зуун жэлэй гїн сооћоо толорћон толи мэтэ тобойжо ћуухал ћэн ха. Арад бїхэнэй їндэћэн хэлэн — Абажа ябаћан тїїхэ бэшэгынь, Тїмэн жэлые зуража хээлэн Тїїрээжэ ерэћэн эрдэм соёлынь! Элдэб арад хэлээрээл дїтэлнэ — Интернациональна їїргэеэ хїтэлнэ! Дансаран Доржогутабай, Буряадай АССР-эй соёлой габьяата хїдэлмэрилэгшэ. Хэжэнгэ. www.buryadxelen.org
start=-100 , cViewSize=50 , cPageCount=0

Сэтгэгдэлгүй байна

null

Сэтгэгдэл үлдээх



(нийтэд харагдахгүй)

(оруулах албагүй)
(HTML синтакс зөвшөөрөгдөөгүй)


(Зурган дээрх тоог оруулна уу)


©2009 HORIDOIMERGEN | Template Blue by TNB