HORIDOIMERGEN : Хатуу їгэћєє — хажуу тээгїїр

Хатуу їгэћєє — хажуу тээгїїр

Хатуу їгэћєє — хажуу тээгїїр Хїн бїхэнэй энэ наћанда хїшэр ушарнууд, бэрхэшээлнїїд яћалал олоор дайралдадаг гээшэ ааб даа. Урагшагїйдэћэн гї, али сэдьхэлээ хёморћон, сухалаа хїрэћэн, хороёо бусалћан, голхорћон їедєє хїн гээшэ хараалай хатуу їгэнїїддые хэлэдэг, тэрээгээрээ уур-мунсаяа номгоруулхые, ћанаагаа заћахые оролдодог. Хэнэйшье мэдэћээр мїн лэ хїшэр хїндэ їе саг орожо ерэнхэй. Одоол «Хїн — хїнэй нїхэр» гэћэн їгэ удхаяа баларжа, «Хїн — хїндєє шоно» гэћэн ойлгосын дїїрэн эрхэ ерэбэ гї? Эд бараан, эдеэ хоолой їнэ сэн дээшэлхэћээ гадна, дэлгїїртэ їгы шахуу байна бшуу. Байгаашье болоћон эд бараа, зєєри хогшолыень Шэнэ жэлэй урда тээ ноёд ћайднай бултадаа хубаажа абаа ха юм даа. Мїнєє хайшаашье харахада, урмагїй, уруу дуруу хїнїїдэй шарайнууд, бороћоо боро, ћонигїй ажабайдал. Хаанашье, зоной олон соогуур гї, али автобусоор, трамвайгааршье ябахада, сухалтай, бадарган хараалай їгэнїїд зэдэлћээр байна. Хїнїїдэй сухалтай ябахань зїб. Дайн дажаргїй, амгалан тайбан їедэ иимэ хохидолдо орохо, эдеэ хоолгїй, їмдэхэ хубсаћагїй ћууха гээшэмнай гайхалай ехэ гайхал ааб даа. Иимэл їедэ хатуу, уйгарай їгэнїїдэй зэдэлээгїйдэнь аргагїй. Їнэн дээрээ аргаяа бараћан, сухал уураа багтаажа ядаћан юрын хїнїїд лэ хорон холтоћогїйгєєр, юушье хэжэ шадахагїй байћандаа хараал хэлээд дїїрэнэ хаям. Тэдэнэр буу шуу, ћїхэ мадага баряад, гїрэн тїрын ордондо добтолхо аргагїй ћэн хойноо хамаг зэбїїрхэлээ, дураяа гуталгаяа хараал шэрээлээр, хатуу їгэнїїдээр хизаарлана бэшэ гї? Дайниинь болоходоо — далин дээгїїр, Зоболон ерэхэдээ — зон дээгїїр — Эсэнхэй арад зоноймнай Тэсэмгэй шэрхинь гайхалтай. Заримдаа эхэнэрнїїдэйшье аманћаа хатуу шэрїїн їгэнїїдэй унахада, їћэншни їрзыжэ, їгэ хэлэжэ шадахаяа болёод, амаяа ангайгаад зогсохош. Теэд олоной дїрьел, хэлэ аман хоёр талатай ааб даа. Нэгэдэхеэр, буруушье байжа болохо. Хоёрдохёор, зоной сэдьхэлэй байдалай эли тодо гэршэ энэл бэшэ гї? М. С. Горбачевые, їнгэржэ ерэхэдээ, Б.Н. Ельциниие, Буряадай правительствые, Верховно Соведые нохойн эдихэгїй муухайгаар хараахыень оло дахин дуулахаш. «Ямаршье саг ерэшэбэ гээшэб даа?» — гэжэ досоогоо гайхахаћаа бэшэ, ондоо юу эндэ хэхэбши? Митинг, бућалгаанда тэдэниие тухирха, уряалха бэшэш! Заримдаа єєрєєшье урмагїй, сухалтай ябаа ћаа, хараалай хатуу эдэ їгэнїїдые шэхэнэйнгээ хажуугаар їнгэргэхэ зуураа, иигэжэ ћанахаш: — Хараал шэрээлээр юушье бїтээхэгїйш! Хараал шэрээл хэлэћэн хїнїїдэй барагар хара гї, али шад улаан шарайнуудые хараад, байдалай мууда иигэнэ хаям даа гэжэ заримдаа ћанахаш. Хараал шэрээлдэ ћурашообди, энэмнай юрын хэрэг болонтоо гэхэдэ, алдуу гарахагїй ёћотой. Їхибїїнћээ эхилээд, їбгэд, хїгшэд хїрэтэрєє хараалай хатуу їгэнїїдые хэлэнэбди, Ябаћан лэ газарташ — уйгарлаан, бїхы юумэеэ муугаар дурдаан. Мэнэ ћаяхан даа хїршымни ород хїбїїхэн їшєє нэгэ буряад заахан хїбїїнтэй гэрэйнгээ їїдэ зада їдьхэлжэ, наяргажа байба. — Гэртэтнай хїн їгы бэшэ гї? Їїдэеэ эбдэхэшни бэшэ гї? — гэжэ ћанаагаа эобобоб. Тиин гэћээмни, тэрэ буряад хубїїхэниинь ехэ хїн байнаш гэжэ намайе яашье тоогоогїй хэбэртэйгээр уйгарлаћан їгэнїїдые шэнгэхэн хоолойгоор турьяба. Зургаа долоон наћанай їхибїїнћээ иимэ хатуу, уйгарлаћан їгэ гэнтэ дуулахадаа, сошоћондоо гэдэргээ унашахаар байба. Тэрэ хїбїїхэн буряад яћанай аад, тїрэл хэлэн дээрэнь «алахам» гэжэ хэлээшье ћаашни, оройдоошье ойлгохогїй аад, ородуудай олиггїй муухай бэлин шэбшэг хэлэжэ байха юм. Тэрэ хэнћээ энэ їгэдэ ћурааб? Ехэшїїлћээл ааб даа. Тиимэ хараал, бэлин шэбшэг заахан хїбїїнћээ дуулажа сошоћон би саашалжа ябахадаа, яаћан, хээћэн, хайшаашье тєєрићэн буряадууд гээшэбибди даа гэжэ досоогоо эбжэгэнэсэ халаглаћаар холодоо ћэм. Їнэн дээрээ буряадууд тулюурхан, єєдэгїй, нїлєєндэ бэлэхэнээр орошодог зон гээшэ аабзабди. Мїнєє тїрэл буряад хэлэеэ огтошье мэдэхэгїй буряадуудай олошоршоћондо, тэдэнэй ород, бэлин шэбшэг лэ хэлэдэг болоћондо, яаћан гомдолтой гээшэб! Їндэћэн яћанай омогорхол гэжэ манда їгы! Сэбэр буряад, хабтагарћаа хабтагар нюуртай, онигор нюдэтэй, алсагар маяа хїлтэй хїн аад, їгэ хэлэхэдээ, хахадћаа ехэнхииень ородоор ћїїюулдэг ушарнууд алхам бїхэндэ дайралдана. Телевизорээр гї, али радиогоор хэћэн дамжуулгануудта хабаадаћан хїдєєгэй буряадууд, элдэб мэргэжэлтэд їгэ хэлээ болоходоо, хахадыень ородоор «тулмаашалдаг» байха юм. Би тэдэниие шагнажа ћуухадаа, гэнтэ эдэмнай уйгарлажархинагїй аа гї гэжэ яћаяа яншаран, ћанаагаа зобохош. Уйгарладаг хїнїїднай эхэћээ тїрэхэдэ иимэ їгэнїїдтэ, хараал шэрээлдэ, бэлин шэбшэгтэ абаћаар лэ ћурашаћан байхагїй. Тэдэнэр муу нїлєєндэ бэлэхэнээр орошоћон болоно бшуу. Ород зоной хараал шэрээл, уйгарай їгэнїїд, хэнэйшье мэдэћээр, дэлхэйдэ суутай ааб даа. Зарим ород нїхэд тэрээгээрээ омогорхоходоошье ядадаггїй. Олонхи ноёд ћайд зонхилхы абари зан гаргажа, хїнїїдые хараахадаа, ород уйгарые ходо хэрэглэдэг, бэлин шэбшэг хэлэдэг байха юм. Тэрэнь гурим болошоо гэжэ ћанагдана. Ородоор уйгарлахадаа, тэрэнээ ћайн юумэ, ойлгосотой захиралта гэжэ тоолодогшье ушарнууд биил ха. Хорогїйгєєршье ћаа, єєрынгєє ћанамжые, зэбїїрхэл, сухал уурые, сэдьхэлэй байдалые тон богонёор, бїгэдэндэ «ойлгосотойгоор» дамжуулхые хїсэхэдэнь, шагнагшад уруугаа хараад, харюугай їгэ хэлэнгїй, амандаа ућа балгаад ћуудаг бэшэ гї? Али бидэнэр уйгарай їгэнїїдтэ ћурашоо, дадашоо гээшэ гїбди? Хаанашье ябахада, ород хараалай їгэнїїдые шэхэнэйнгээ хажар, дїжэр болотор шагнахада, ехэл ћонигїй, урмагїй байдаг. Хараал шэрээл, хатуу їгэ, уйгар гээшэмнай хаанаћаа эхитэйб? Хїмїїжэлэй, соёлой ћула дээрэћээ тэдэ ушарнууд болоно. Хїмїїжэл ћайтай, їндэр соёлтой, болбосоролтой хїн ямаршье сагта, хїшэр хїндэшье їедэ оройдоошье уйгарладаггїй, бэлин шэбшэг хэлэдэггїй бэшэ гї? Буряадууд уйгарладаг байгаа гї? «Їгы!» гэжэ омогорхолтойгоор баталхада болоно. Буряад хїн Буддын шажанай агуу нїлєєн доро ћайн ћайхан ёћо заншалнуудтай, ёћо гуримуудтай боложо, уйгарлаха, бэлин шэбшэг хэлэхэ, хараал шэрээл табиха гээшые нїгэлдэ тоолодог, тэдэ муухай їгэнїїдћээ холуур ябахые оролдодог байгаа бэшэ гї? Анхан сагћаа хойшо. Теэд хатуу їгэнїїдтэ, уйгарта, бэлин шэбшэгтэ хэзээ ћуража эхилћэмнай мэдээжэ ааб даа. Архиин ћогтуугаар, тамхинай хатуугаар юуншье гэжэ, хамар доро хахархай аман байнал гээд уйгарладаг, бэлиндэдэг заншалай манай дунда батажан ћуурижажа, їгэ хэлэнэймнай нэгэ хуби болошоо гэжэ ћанахада, гомдомоор, уйдамаар даа! Зарим буряад нютагуудта «эхэеэ...» гэжэ байгаад, муухай гэгшээр уйгарладаг, бэлиндэдэг, їћэнэй їрзымєєр хараадаг ушарнууд яћалашье бии. Би тэдэ нютагуудые эндэ нэрлэхэгїйб. Зїгєєр ород бїдїїлиг хараалые буряад дээрэ оршуулаад, хїнэй сошожо унашахаар, гомдошохоор, урмаяа хухаршахаар гэнтэ хараажархихадань, даншье ћонигїй, сухал хїрэмєєр байдаг. Урдань буряадууд уйгарладаггїй байгашье ћаа, хараалай янза бїриин їгэнїїдтэй ааб даа. Ямаршье арадта хараалай їгэнїїд бии, тэдээнгїйгєєр ажабайдал гээшэ ажабайдал бэшэ болоно ха. Минии нагаса аба Цыденов Батамїнхэ (нютагтань Мархуудан гэжэ нэрлэдэг ћэн) гэгшэ бага балшар минии оромгїйєєр тоомоо таћархада, амиды хїнэй тэсэшэгїйгєєр шууяхада: — Їйлєє харламар! Нохойн годон! Шїдхэр газари! Ороолон! — гэжэ байжа хараадаг бэлэй. «Тархияа хєєдэмэр», «тєєримэр», «уралаа ћанжуулмар», «хїлєє хухармар», «нюћаяа татамар» гэхэ мэтын хорогїйхэн хараалнууд бии ааб даа. Эдэмнай уйгар, бэлин шэбшэг бэшэ. Хараалша хїниие урдань буряадууд їзэн ядадаг байгаа. Хэлэ аматай, хараалша, заргаша хїнэй ороод ерэбэл, тэрээнтэй аргааханаар, дїмїїхэнээр хєєрэлдэхые, хэрїїл їїсхэхэгїй гэжэ оролдодог ћэн хаш. Теэд мїнєє Октябриин хубисхалай болоћоор дала гаран жэлнїїдэй їнгэрћэн хугасаа соо буряад арад ехэ хїгжэлтын, дэбжэлтын харгыда орожо шадаа гї! Сэхэ харуюсахань бэрхэтэй. Юрэдєє, губерниин мэдэлдэ мїнєє болотор байгаа ћаа, буряад арад зон амиды мэндэ їлэхэ ћэн гї? Баћа харюусахань гайтай! Эндэ олон юумэ ћанахаар болодог. Зїгєєр тїрэл хэлэеэ алдаашамнай, муу нїлєєндэ ороошомнай, хулгайша, архинша, худалша, хуурмаг болоошомнай эли тодоор харагдажа, уйгарай, бэлин шэбшэгэй їгэнїїдээр баталагдана, гэршэлэгдэнэ бэшэ гї? Ћїїлэй їедэ Буддын шажанай дахинаа дэлгэржэ, ћэргэжэ эхилћэниинь ехэл ћайн, урма зориг бадараамаар байна. Ћїзэг, этигэл найдал гэжэ манайда їгы болошоо ћэмнай даа. Урдань Хаан Бурхан хоёр нэгэн гэжэ буряадууд ћїгэдэдэг байгаа. Ћїїлдэнь Сталинда, бусад ноёдтошье этигээ, найдаа. Теэд мїнєє юун болоод байнаб? Бурхандашье, богдодошье, гїрэн тїрын хїтэлбэридэшье этигэхэеэ болижо ёћо заншалаа, соёлоо алдаха, тїрэл хэлэеэ мартаха тээшээ ошожо ябаћан арад зон болоно бэшэ гїбди? Алхам бїхэндєє уйгарлаад, бэлин шэбшэг хэлээд, аха зониие ахашье гэжэ тоолонгїй, бїдїїлиг, зэрлиг болохо тээшээ яћалал тїргэн ошожо ябатарнай, Буддын сэсэн мэргэн шажан дахинаа дэлгэржэ эхилээд, їндэр соёлдо, этигэл найдалда, нигїїлэсхы ћайхан сэдьхэлдэ бидэниие урижа захалба. Энэ тон ћайн! Хатуу хараалћаа хажуу тээгїїрхэн ябахадаа, энэ жэжэхэн шэнги аад, ћурамхи болошоћон “заншалнуудћаа”, бїдїїлиг аашануудћаа хахасаа ћаамнай, ямар ћайн бэлэй! Тїбхын тїрїїндэ эхэ эсэгын ћургаал, аха нїхэдэй, шажанай зїбшэл заабари эндэ айхабтар ехэ удха шанартай гэжэ би ћанадагби. Хатуу їгэћєє — хажуу тээгїїр! Георгий ДАШАБЫЛОВ. www.buryadxelen.org
start=-100 , cViewSize=50 , cPageCount=0

Сэтгэгдэлгүй байна

null

Сэтгэгдэл үлдээх



(нийтэд харагдахгүй)

(оруулах албагүй)
(HTML синтакс зөвшөөрөгдөөгүй)


(Зурган дээрх тоог оруулна уу)


©2009 HORIDOIMERGEN | Template Blue by TNB