HORIDOIMERGEN : Мэндэшэлжэ шадана гїбди?

Мэндэшэлжэ шадана гїбди?

Мэндэшэлжэ шадана гїбди? Агын автономито округой Могойто тосхондо ажаћуудаг Виктор Цыбенов барилгашан мэргэжэлтэй хїн юм. Тэрэ наћаар хэды залуу байбашье (гушан табатай), тїрэл арадайнгаа ёћо заншалаар ћонирходог, тїїхэ намтарыень шудалдаг онсо ћайн шэнжэ шанартай. Єєрын їїсхэлээр хуушан монгол, тїбэд бэшэгїїдые шудалћан юм. Виктор буряад хэлэ шудалалганда, ёћо заншалаа ћэргээлгэндэ зорюулагдаћан асуудалаар округой хэблэлдэ ћонирхолтой статьянуудые нэгэтэ бэшэ толилуулдаг юм. Энэ удаа эхэ эсэгэнэрэйнгээ їећєє їедэ абажа ябаћан ёћо заншалнуудые яагаад хазагайруулхагїй, буряад хэлэеэ яагаад зїбєєр хэрэглэхэ тухай манай газетын уншагшадтай ћанамжаяа хубаалдана. _____ Ћїїлэй їедэ ёћо заншал, їндэћэн хэлэн тухай їргэн ехэ хєєрэлдєєнїїд буряад нютагуудта хаа хаанагїй дэлгэрнэ. Энэшье ойлгосотой. Їнгэрћэн хорёод жэлэй турша соо арад зон, хїн бїхэндэ эхын ћїнтэй їгтэдэг эдэ баялигуудые бидэ баранииень гэхээр гээжэрхёо гээшэбди. Зїгєєр манай орондо хубилган шэнэдхэлгын эхилћээр, илангаяа ама сагаан модон хулгана жэлэй морилжо, арабжанай гарамсаар, оюун бэлигээ, урдынгаа ёћо заншал ћэргээхэ уялгатайбди. Тогтонги байдалай мананда тєєрићэн бидэнэр їнэхєєрєєл, їнгэрхэдєє, зїб мїрєєр мэндэшэлсэхэ гуримаашье алдаабди. Хїнїїдэй хоорондоо уулзахадаа: «Ћайн, ћайн байна, сайн, сайхан» гэлдэдэг болоћониинь ехэл аягїй. Їћєєрхэжэ, зэмэ нэхэжэ, хэн нэгэндэ ерэћэн хїн урдань «ћайн» гэдэг байгаа. Тиимэћээл бидэ мїнєєшье зарим ушарта: «Ошоод тэрээниие, ћайн гэхэмни», «ћайн гэхээр хїн» гэжэ хэлэдэгбди. Урданай ёћо баримталан хэлэхэ болоо ћаа, бїћэтэй хїниие: «Мэндэ амар!», харин эхэнэрые: «Мэндэ», «мэндээ» гэжэ золгохо ёћотой. Тиићэнэй удаа золгоћон хїнэйнгєє ћайн байћыень асуудаг. Бодоод їзэе. Айлда ороод: «ћайн» гэжэ мэндэшэлхэдэ, тэндэ їбшэн хїн, їгы гэбэл, нэгэеэ ћаяшаг хада гэртэнь абаашаћан зон байбал, «ћайн» гэжэ харюусаха дуратай байха гї? Сэхыень хэлэхэдэ, зохидгїй ушар тохёолдохо. Минии ћанахада, урид мэндэеэ хэлсээд, ћїїлээрнь ћайн, бэшэеэ мэдэлсээ ћаа, намжаатай. Монгол, буряадуудћаа байха, ортон, яхад арад зон «мэндээ» гэжэ хоорондоо мэндэшэлсэдэг. Тиимэћээ «Мэндээ» гэжэ їгэ бїри урданай уласхоорондын харилсаанай ёћо заншал байћан гээшэл ха. Ушар удха хїсэд мэдэхэгїй, залуу ябаад, ћургуули дїїргэмсээрээ, хїниие ћажаажа, «ћайн» гэжэ минии мэндэшэлдэг байхадам, нэгэ танил хїгшэн: «Багадаа бидэнэй «ћайн» гэжэ мэндэшэлсэхэдэ, наћа гїйсэћэн зон: «Їбдєє гэжэ дуулаа ћэн гїш?» гэжэ сэсэрхэдэгїїд бэлэй. Тиимэћээ хойшодоо ши иигэжэ мэндэшэлхэеэ боли», — гэжэ заагаа ћэн. 1988 ондо Сэлэнгын буряадай табангууд айлда басага хїргэжэ ошолсоод, минии тэндэхи їбгэдћєє мэндэшэлгын ёћо гурим асуухадам, нэгэ їндэр наћата: «Манай эндэ мэндэ гэдэг гуримтай аад, 30 гаран онуудћаа «сайн» гэдэг болоћон», — гэжэ харюусаа бэлэй. Тэрэ їбгэн, мїн манай хїрьгэнэй аха — эдэ хоёр лэ нютагай зон сооћоо оройдоол хоюулаа буряадаар їреэлэй їгэ тїїрээгээд байгаа ћэн. Бусад нїхэд бултадаа ородшолоо бэлэй. Тэрэ содолигто обтоћон їбгэд нютагтань дунда наћатайшуулай болон залуушуулай ород хэлэндэ їлїїсэ ехээр обтоћондо шаналаа ћэн. Тїрын ябадалда, їгы гэбэл, ћїр жабхалантай мэндын ёћодо дадаћан зондо: «Мэндэ амоор! — гэхэдэ болохо. Хэрбээ урданай танил бэшэ зонтой ушарбал, нэн тїрїїлэн бїгэдэндэ: «Мэндэ амар!» — гэмсээрээ, удаадань гэрэй эзэдые мэндэшэлхэ, харин бїлын тїрїїе «амастар мэндэ!» — гэжэ ёћолхо. Тиигээд гуламтын эзэндэ: «Мал адуућан мэндэ!» — гэжэ хандаха. Ћїїлээрнь, гэртэ байћан зондо: «Бїгэдэ мэндэ!» — гэжэ доро дохихо. Харин гэртэ ћуужа байћан зон: «Булта мэндэ!» — гэжэ харюусахадаа: «Дээшээ гаража ћуугты» — гэжэ нэмэлсэхэ. Зошод ћуури, эћэридээ тїбхинэхэ зуураа: «Оршон нютаг нугаараа бїгэдэ ћайнууд байна гїт?» — гэжэ асууха. Ћїїлээрнь ажал, байдал, сагай уларил тухай ба бусад ћонин ћорьмойгоо хєєрэлдэдэг заншал бии юм. Буряадай ёћо заншалда тїшэглэн, їшєє нэгэ зїйл тайлбарилха хїсэлтэйб. Манай буряад хэлые танаггїй ехэ баян гэлсэдэг ааб даа. Теэд мїнєє хаа хаанагїй сэбэр буряад хэлэн дээрэ їгэ андалдаха зон тон хомор болоо. Зїгєєр, хїрэћєєр ородшолхоёо хэмнайшье сээрэлхэгїй. Харин урдань буряад хэлэн дээрэ їгын хомордоо ћаа, ћэгээтэдэй эрхимїїдынь тїгэд, їгы гэбэл, монгол їгэ хэрэглэдэг байћан. Ћая болотор манай эндэ ород хэлэ мэдэхэгїй, кирилицэ шудалаагїй хїн балар харанхы, эрдэмгїй хїн гэжэ тоологдодог байћан. Їнэндєє тиимэ бэшэ ааб даа. Манай буряадта хэр угћаа хойшо тїргэн ухаатан, їгэ хэлэндэ мэргэшїїл олон байгаа. Жэшээ болгон, нэгэ иимэ баримта дурдая. 1908 оной тоо бїридхэлэй дїнгєєр Урда-Хоридо гэхэ гї, али Агада тїбэдєєр уншажа, бэшэжэ шадаха 1837 хїн, тэдэнэй дунда 11 эхэнэр байгаа. Гадна тїбэдєєр гансал уншажа шадаха 357 хїн, тэрэ тоодо 1 эхэнэр байћан байна. Хамта 2194 хїн болоно. Эдэ зоной 741-ниинь ламанар бэшэ гэжэ илгарћан гээд тэрэ їеын саарћа дансанууд гэршэлнэ. Ушар юуб гэхэдэ, урдань манай эндэ ламанар лэ тїбэд болон хуушан монгол їзэг бэшэг мэдэхэ байћан гэжэ хєєрэлдєєн дэлгэрэнхэй. Тэрэ холын тоо бїридхэлэй дїнгєєр Агада 2259 хїн, тэдэнэй дунда 63 эхэнэр хуушан монгол бэшэг мэдэхэ байгаа. Харин хуушан монголоор гараа табихатай 604 хїн, тэрэ тоодо 30 эхэнэр оролсоно гэжэ тїїхэ гэршэлнэ. Эдээн соо баћал хара зон олон оролсоо. Мїнєє Ага нютагћаа байтагай, бїхы Буряад орон дотор тїбэд хэлэ мэдэхэ зон хэдэн арбаад лэ олдохо. Мїн тиихэдэ хуушан монгол їзэг бэшэгтэй нїхэд баћал їсєєн гээшэ ааб даа. Гэхэтэй хамта бидэ єєћэдын їндэћэн буряад їгэ ёћото удхаарнь мэдэхэеэ болёод, уран зохёолшодћоо эхилєєд, адагай архиншан, їгы гэбэл, їхибїїн хїрэтэрєє оронсог, бїдїїлиг хэлэтэй болошонхойбди. Жэшээнь, мїнєє їеын зон «хїлисэ» гэћэн їгэ ехэ гоёдо багтаадаг гээшэ. Їнэндєє энэмнай манайдай хэлэдэг їгэ ааб даа. «Хїлисэ» гэжэ їгэ яажашье байгаа ћаам, ши бї яда, зоргоороо аашалхадам хамаагїй гэћэн удхатай. «Хїлисэгты», али «хїлисэ» гэхын орондо «болёоб» гээ ћаа, ћураггїй ћайн. «Хїлисэгты» гээшэ ородой «извините», али «простите» гэжэ їгэдэ тааранагїй. Тиимэћээ буряадаар: їшэеэгты гї, али уйшгаагты гэхэ ёћотой. Гэхэ мэтэшэлэн манай буряад хэлэн ехэ баян, абтаћан їгэнїїдгїйгєєр єєрыгєє дїїрэн хангаха аргатай байћан юм. Эгээл мїнєє їедэ бидэ жэнхэни тїрэлхи хэлэнэйнгээ баялигые дахяад ћэргээхэ, тэрэнэй амта жэмтыень ургажа ябаћан залуу їетэндэ мэдїїлхэ уялгатай болонобди. www.buryadxelen.org
start=-100 , cViewSize=50 , cPageCount=0

Сэтгэгдэлгүй байна

null

Сэтгэгдэл үлдээх



(нийтэд харагдахгүй)

(оруулах албагүй)
(HTML синтакс зөвшөөрөгдөөгүй)


(Зурган дээрх тоог оруулна уу)


©2009 HORIDOIMERGEN | Template Blue by TNB