HORIDOIMERGEN : БАЛЖАН ХАТАН

БАЛЖАН ХАТАН


Хори угсаатан анхан ажаћуудаг Байгал шадархи уг нютагаараа таран нїїжэ, урдань хаанай тїшэмэл Барга Баатар эсэгынгээ захићан ёћоор, їдэ нара шэглэн нїїжэ яба ябаћаар, саашаа байгаалиин баялигые дахажа, домогто Заян Наваа, Байдан Ёгоо гэдэг Ара Тїбэдэй нютагуудта хїрэжэ, тэндэ олон жэлдэ ажаћууха зуураа, їнэржэн їдэжэ байћан гэхэ.
Энэ Заян Наваа, Байдан Ёгоо нютагууд тухай Яруунын Догно нютагта тїрэћэн Эгэтын дасанай хамжаанай Дашын Бальжинима гэдэг їбгэнэй болон бусад зоной хэлэћэн угай бэшэгћээ дуулаћанаа Эрдэниин Рыгзен гэжэ хїн иигэжэ хєєрэћэн байна:
– Наян Наваа гэдэг нютаг Тїбэд Монгол хоёрой наян дабаатай аад, тэндэ дабаануудћаа наян горхон урдажа, наян жалгаар дамжан, Бада гэдэг голдо ородог байћан гэхэ. Хойто ара таладань їргэлжэ їндэр ууланууд байдаг аад, тэрэ уулын эгээ оройнь Ёгын їндэр гэдэг, юрэ хїнэй оройдонь гаража болохогїй байбашье, зарим бэрхэ ангуушад гараћан байдаг гэжэ хэлсэдэг юм. Заян гэдэгынь ута аад, їргэн гол байха зуураа, олон горходые нэгэдїїлэн, Бадын голдо шудхадаг гэхэ. Энэ нютаг ороной уларил ехэ урин дулаахан, їбэлынь хїйтэн бэшэ, ургаса ногоониинь хїнэй бїћэдэ хїрэмэ, элдэб зїйлэй їзэм, алим, жэмэс болон бусад ургадаг байћан гэхэ. Энэ нютагта хїн зон, айл аймаг гэжэ їгы, зэрлиг ямаад ћїрэгєєрєє бэлшэжэ ябадаг, ан гїрєєл олон, аглаг гоё байгаалитай гэхэ.
Тэндэ суг эм тїїжэ, Ёгын їндэрэй арын зїїн гарай турагуудай нэгэ лама иимэ тїїхэ хєєрэћэн байна.
Эдэ нютагуудаар эртэ сагта, олон зуугаад жэлэй саана хори угсаатан ажаћуужа байтараа, ямар нэгэн шалтагаанаар зїїн зїг барин нїїћэн юм. Эдэ нютагуудаар ондоо улад зон ћуухаяа ерэбэшье, эндээ ћуужа огто шададаггїй, гэдэргээ бусадаг байћан гэхэ. Энэ орон нютагай сабдаг ехэ хатуу гэжэ гэлсэдэг байћан ха.
Энэ Байдан Ёгоо, Наян Наваада ажаћууха сагтаа хори угсаатан Тїбэд ороной тїб газар оронтой ойро зэргэ байћан тула хоорондоо ошолсохо, ерэлсэхэ, ябалсаха, Тїбэд ороной шажан болон ћургаалые даган абаћан, энэ хори угсаатанда тэдэнь ехэ нїлєє їзїїлћэн, тїбэд хэлээр їзэг номой бэшэг їзэжэ эхилћэншье заримашуул байћан, мїн хориинхид єєћэдєєшье Тїбэдэй бурхан шажанда ћуража ерээд, отог аймагайнгаа дунда номой ћургаал дэлгэрїїлжэ, бурхан шїтєєн байгуулћан, хурал мїргэл эрхилћэн ушар байћан бололтой. Баћа бага зэргээр Энэдхэгэй, Балбын, Хитад гї, али Чин уласай їзэг, бэшэг, номдонь ћуралсадаг хїнїїд бии болоћон гэжэ байна. Иигэжэ байха їедєє ћайн бэлигтэй хїнїїдынь єєрынь жэнхэни хори хэлэн дээрэ бэшэг зохёожо, эрдэмэй дээжэ олоћоншье тухай домог бии юм. Мїн хойшодоо Монгол орондо зохёогдоћон хуушан монгол гэдэг дээрэћээ доошонь бэшэгдэдэгтэй тон дїтэрхы байћан мэтээр найруулан зохёоћон байгаа гэхэ. Энэ мэтэ ушараар хори угсаатан ном бэшэгтэ ћургаха хара багшатай, зурхайшадтай, єєрын хэлэн дээрэ ябуулха їзэг бэшэгтэй болохо тумаа эгэшэг дуунай хилгааћан хуур, модон жэмбїїр, хулћан лимбэ, арћан хэсэ, хальћан хэнгэрэг гэхэ мэтэ элдэб хїгжэмэй зэмсэгїїдтэй байжа, орон нютагаа, зоноо, адуу малаа магтажа, тїїрээн дуулалдадаг байћан гэхэ. Мїн баћа жэл сагай уларилай ћэлгэлтын эхин болон ћїїлдэ ћара наран болон одо мїшэдэй эрьесэћээ байгаалиин жама ёћын байдалћаа дулдыдан, ажабайдалай болон адуућа малайнгаа арьбажахын тула амтан сагаан эдеэнэйнгээ дэлгэрхын тула, амгалан тайбан амидархын тула ногоогоор хушагдаћан гоё ћайхан нютагайнгаа хада уулын эзэдые, ућа нуурайнгаа лусуудые тахижа, тогтомол ехэ найр зугаа, толотомо ћайхан зїжэг наада бїгэдэ отог аймагаараа хэдэг баяр баясхаланта ёћо заншалтай байћан гэхэ. Баћа саашань хэлэхэдэ, зэргэ ажамидаран ћуућан ойрын уладтаяа єєћэдтєє хэрэгтэй эд хэрэгсэлнїїдые ћэльбэн абалсажа, аралжаа наймаа хэдэг байћан гэхэ. Анхан сагћаа тахин мїргэн ябаћан бєє удаганаа, онго тэнгэриие дуудан тахижа байдаг ћэн гэхэ. Баћа энэ хориин угсаатаниие ниитэ дээрэнь ударидаха тїрїї ноён гї, али тайшаа зэргэћээ дээшээ бага хаан гэдэг олон їе їргэмжэлэн залгалагдажа ћуућан домог баћа бии юм.
Анхан ажаћуућан Наян Наваа, Байдан Ёгоо гэжэ нютагћаа хори угсаатанай наашаа нїїжэ ерэћэн шалтагааниинь гэхэдэ иимэ.
Нэгэн сагта єєлэд торгуудай хаан тїрэ барићан ноён байћан аад, тэрэ ойронь ажаћуућан хори угсаатаниие эрхэ мэдэлдээ абаћан байгаа. Тиин энэ тїшэмэлэй ухаатай ћайхан басагые тэрэ єєлэд турагуудай хаан ноён єєрынгєє хатан болгон абахадань, хори угсаатан тэрэ хатанай энжэ бологогдожо їгтэћэн ха. Тэрэ Хориин ноёнћоо хатан болгон абаћан ћамганиинь єєлэд турагуудай хаан ноёной ћамган болоод байхадаа, олон їхибїїдтэй болоћон ха. Тэдэ їхибїїдэйнь дунда нэгэ сэбэр ћайхан їхин байћыень монголой хаашуулай ћїїлшын хаануудай нэгэ Буянта сэсэн хаан басагые хатан болгон абаћан байгаа. Тэрэ сагай заншалай ёћоор, хаан хїнэй їхин хадамай газарта хїргэгдэхэдєє, єєрын энжэ зонтой ерэдэг байћан юм ха. Тиин мїнєєхи єєлэд турагуудай хаан ноён єєрынгєє мэдэл доро байћан хори угсаатаниие басаганайнгаа энжэ болгон їгэбэ. Тиигэжэ хори угсаатан єєлэд турагуудай хаан ноёной захиралтаар тэрэ ћайхан энхэ амгалан ажаћуућан нютагћаа хїргїїлэн тэшхїїлэгдэжэ нїїлгэхэ сагта, Наян Наваа нютагћаа хїдэлжэ, Заяагын голые гаталан, наян дабаагаар дабажа, Байдан голоор уруудан, Ёгын їндэрые дабан гараха зуураа, нютаг ороноо орхин нїїжэ ябаћандаа гуниглан дуулаћаниинь гэбэл:


Наян Наяа Наяа гєє,
Наян Наваа минеэ гєє,
Байдан Байдаа Байдаа гєє,
Байдан Ёгоо минеэ гєє.



Иигэжэ аянгалуулан нютаг оронћоо холодо холодоћоор нїїжэ ерээд, Буянта сэсэн хаанай албатан боложо хамжаћан бэлэй.
Тэрэ Буянта сэсэн хаанай хатан гурбан хїбїї, нэгэ їхиниие тїрэћэн аад, тэрэ їхиниинь узуур уг ћайтай тула бага наћанћаа тусгаар ћонор ћайхан шарайтай, хурса оюун ухаатай, хубилха шэдитэй аргатай байћан гэхэ. Нэрэнь Балжан гэдэг ћэн. Тиин тэрэ Буянта сэсэн хаанай хатан хориин угсаатанай зээ басаган болохо байћан аад, энэ хатанай гаргаћан Балжан гэжэ їхиниинь мїн лэ хориин угсаатанай хоёрдохи їеын зээ басаган болодог байба. Тиимэћээ хори угсаатан энэ Балжан зээдээ ехэ дуратай, тэрэнээ анхаран харагалзан ябадаг байћан байна.
Энэ Балжан їхинэй наћа хїсэжэ байхын сагта Хинганай шэлын араар ћуудаг болоо угай Бїїбэй Бэйлэ ноён єєрынгєє тайжа хїбїїн Дай Хун гэдэгтэ гэргэн болгохоор ураг эльгэнэй ёћоор эрижэ ерэхэдэнь, энэ ушарые хоёр талаћаа зїбшєєлдэжэ, тэрэ Дай Хун тайжын гэргэн болгон Балжан хатаниие їгэхэ абаха гэлсэћэн байгаа. Балжан їхиниие Дай Хун тайжын хатан болгон хїргэхэ болоходоо, ехэ хурим тїрын тїхеэрэлгэ хэжэ байха зуураа, урданай заншалаар хадамда гараћан їхин энжэтэй байдаг тухай Буянта сэсэн хаантан єєр хоорондоо зїбшэхэдєє, ямар нэгэн монгол угсаатаниие энжэ болгон їгэхэ гэлсэбэ. Тиихэдэнь їхин Балжаниинь тэрэ дурадхалынь огто арсажа, єєрын изагуурай, минии нагасанууд болохо, минии эхын энжэ боложо ерэћэн хори угсаатаниие энжэ болгон эрхэ бэшэ абажа ошохоб гэжэ эхэ эсэгэдээ гомдол муулар табићан бэлэй. Иимэ ушар гараћан дээрэћээ тэрэ хаантан дахинаа зїбшэн, эхын энжэ болон ерэћэн хори угсаатаниие Балжан хатанай энжэ болгон їгэхэ гэлсэбэ ха. Тиигэжэ хори угсаатаниие дахинаа хїлгїїлэн нїїлгэжэ, Балжан хатан їхинєє Бїїбэй Бэйлын ордон харшада хїргэжэ, Дай Хун тайжын хатан болгон, айхабтар ехэ тїрэ, найр, наада хэћэн байна. Тэдэ энжэ боложо ерэћэн хориин арбан нэгэн отогой угсаатан улад Бїїбэй Бэйлэ ноёной албата болон хамжажа, Хинган уулын ара талаар, Хайлаар хото шадар, Хїлэн нуур оршон тойрон нютагуудаар таран ажаћуућан бэлэй.
Энээнэй урда, Наян Навааћаа анхан нїїхэ сагта хори уладћаа нэгэ хэдэн їсєєхэн тоото зониинь таћаран нїїжэ ябаћан байжа бололтой юм. Юундэб гэхэдэ, энэ хоёр Тїбэдэй хоорондо Хойто болон Урда Тїбэдэй хоорондо хори хэлэтэй, мал ажалаар нїїжэ ябадаг зонтой урдын сагай мїргэлшэд болон ламанар дайралдадаг байћан байна. Тэдэ Баруун Жуу аяншалан ябаћан зоноор уулзахадаа, ехэ хїндэтэйгєєр угтадаг, аяшарћаниие амаруулан, ехэ ћонирхон ярилдадаг байгаа юм гэлсэдэг ћэн ха. Мїн баћа Хитад газарта хори хэлэтэй, адли шэгтэй зон ажаћуудаг тухай хэлсэдэг байћан байна. Эдэ хори угсаатанай таћардаћан, їлдэћэн зон байгаа ёћотой гэлсэхэ юм.
Тиин Дай Хун тайжын Балжан хатан гэгдэжэ тїбхинэн ћууха сагта хори изагууртан энжэ зон боложо байдаг бэлэй. Нэгэ хэдэн сагта ажана тїнжэн ћууха їедэнь Бїїбэй Бэйлэ ноёной хатан наћанћаа нїгшэжэ, тэрэ ноён єєрынгєє албатан соогоо нэгэ хархи изагуурта їхиниие ћунгажа гэргэн хатан болгожо абаба ха. Тэрэ хатантаяа ћуужа байха їедэнь, Бїїбэй Бээлын їбгэн наћан болоћон туладань, Дай Хун тайжатай тэрэ залуу хатан инаг амараг болоходонь, Балжан хатан эрэдээ хэлэбэ:
– Ши эхэтэеэ эжэлжэ, наадажа, энхэрэг амараг болохошни юун бэ? -гэжэ хэлээд, тэрээнћээ уламжалан, эхэ бэри хоёр эбгїй болоћон дээрэћээ хоорондоо зохилдохогїй, хэрїїлтэй болоћон байна. Тиин хатан бэри хоёрой атаа жїтєєн, хэрїїл хёмороон тїргэдэжэ, Балжан хатан єєрын нїхэрєє їгэдєє оруулан, анхан єєрынгєє абажа ерэћэн энжэ хори угсаата 11 отог зоной ехэнхи хубиие эрхэ дороо хуряажа, Дай Хун тайжатаяа хамта 1613 оной їедэ Бїїбэй Бээлын нютагћаа гаража, хойто зїг шэглэн нїїхэдээ, олон тэргэ тэмээндэ бараа хуряагаа, эд зєєриеэ ашаалжа, адуу малаа албатан зоноороо туулгажа, уда удаћаар Їлирэнгэ гол шадар, Хуандайн тала болон Хїхэльбиин хїбшын захаар таража ћуухадаа, Дай Хун тайжа Балжан хатан хоёр ажаћууха нэгэ ћайн ордон харша тодхон байгуулћан бэлэй.
Иигэжэ тїбхинэн ћууха сагтань мїнєєхи хойто эхэ болохо залуу харсас хатаниинь Бїїбэй Бэйлэ ноёндоо:
– Ши хаан хїн аад, албата зондоо, Дай Хун тайжа харсас хїн эмэдээ мэдэгдэхэ болобо гїш? – гэхэдэнь, тэрэ ноён залуу хатанћаа юун болоћон тухай асуухадань, тэрэнь иигэжэ хэлэбэ:
– Шинии хїбїїн Дай Хун тайжые Балжан бэришни їгэдєє оруулжа, албата зон, адуу малтайгаар абажа, хойто зїг шэглэн зугадаад, Їлирэнгэ гол шадар тїбхинэн ћуужа байна гэжэ ћураг дуулдана. Энэ болбол шинии хаан тїрые тїйдхэћэн, албатан зониие бууруулћан, алдар солыеш гутамшаг болгоћон иимэ муу хэрэг їйлэдэжэ байћан тула тїргэн сэрэгээ эмхидхэжэ, тэдэнэй хойноћоо эльгээжэ, тэдэниие дайлан бїћэлэн абажа, Дай Хун тайжа Балжан бэри хоёрые албатан зонтойнь наашань тэхэрюулэн асара, – гэжэ ганиран байжа хэлэхэдэнь, Бїїбэй Бэйлэ ноён ћая ойлгон мэдэжэ, хїбїїн, бэридээ уурлан, зуун сэрэг элшэ заража:
– Дай Хун тайжые албата зонтойнь асарагты, Балжан хатан бэриинь баруун хїхэ отолжо алаад, хїхыень хїхэн шэнги газарта орхигты, толгой болоод гар, хїл, мїсыень тэрэшэлэн газарта орхигты, мори эмээлынь мїн мэтэ газарта орхигты, – гэћэн зарлиг буулгажа, тэрэ элшэн сэрэг эльгээбэ.
Тэрэ элшэн сэрэгэй ерэхэдэ, Балжан хатан бэринь уридшалан мэдээд, далан нэгэн хубилгаантай байћан тула, сайбар саћанда хубилжа їзэгдэбэгїй ха. Тэрэ сэрэгынь оложо барижа ядаад, Дай Хун тайжые зарим їсєєхэн албатантайнь абаашажа, Балжан хатан бэрииень оложо ядаћанаа ноёндоо айладхахадань, ноён дахин сэрэг ябуулан, урид хэлэжэ эльгээћэндэл адляар захиран ябуулба. Балжан хатан урда мэтэ уридшалан мэдэжэ, ућанда хубилаад олдонгїй байба. Тиихэдэнь нэхэжэ ерэћэн сэрэг оложо ядажа, ехэтэ зобоходонь, Балжан хатан эндэ тэндэ хоргодон ябаћанаа, бэеэ тушааћуу гэжэ сэдьхээд, нэгэ нуурай захада єєрынгєє харьяата зониие суглуулжа, гэрээд зарлигаа иигэжэ хэлэбэ:
– Эндэ гурбан дїшэ шулуу тодхон, тэрэ шулуунуудтаа тогоо оложо табяад, тэрээн соогоо энэ нуурай ућанћаа хэжэ, гал тїїдэбшэ носоожо, ућанай халахада, ая ганга, арса жодоо болон олон янзын анхилга ћайхан ургамалай бодосуудые шэнгээн бусалгагты, – гэбэ ха. Тиин єєрєє хэдэн нїхэдєєрєє нуурай захада ошожо, гар нюураа угаагаад, баруун хїхэнћєє ћї ћаажа, тэрэнэйнгээ дућалнуудые нуурай ућанда сасан їргэжэ:
– Энэ нуурай ућан аршаан боложо, хїн амитанай, та бїгэдэнэй ундан боложо тућалаг! – гэжэ їреэћэн байгаа. Тэндэћээ гэдэргээ бусажа, тогооной дэргэдэ ерээд, бусалан шанаржаћан ућаар бэеэ арюудхан угаагаад, мїн зон нїхэдтєє угаахыень дурадхаад, єєрынгєє ћайхан хубсаћа їмдэжэ, шэмэг зїїдхэлээ зїїжэ, бэеэ гоёон заћаад, мориндоо тохом дїрєєбшыень табижа, хазаарайнь хїмэлдэргэ шангадхан, эмээлынь хударгалан тохожо зэћээд, єєрєє мордожо, тэрэ шулуун дїшэтэй тогоо тойрон гїйлгэжэ ябахадань, морин гэнтэ нэгэ дїлииень дайраћан дээрэћээ баруун-хойшоо тогооной хэлтыћэндэ, Балжан хатан мориёо татаад, иигэжэ ћїїлшынгээ їреэл їгэ хэлэћэн бэлэй:
– Энэ шулуун тогооной нара шэнгэхэ зїг тээшэ хэлтыћэниинь хадаа таанад минии энжэ – Хориин арбан нэгэн отогтоной ябан ошон анха сагта їбгэ эсэгэнэрэйнгээ нютагжаћан газар ороноор таран їнэржэжэ ћуухынтнай бэлгэ тэмдэг болоно. Тиин хойшодоо таанад болбол уг узуураар ћайн аад, їри хїїгэдээр удаан олон жэл соо арьбажажа, амгалан тїгэлдэр ябахынтнай тїлєє минии їреэл мїнхэ оршохо болтогой! Мїнєє би элдэб эди шэди хубилгаантай байћан тула, нэхїїл сэрэгтэ барюулангїй, огторгой єєдэ дэгдэхэ гї, али ућанда шэнгэхэ мэтэ элдэб арга шэди гаргаха аргатай байбашье, эхэнэр хїн байћан тула ноён эсэгын зарлиг дабаха ёћогїй дээрэћээ, мїн баћа тэрэ нэхїїл сэрэгшэд оложо ядан, ехэтэ зобожо байћанда, єєрєє бусадта тућалхада аша їрэнь їгїїлэшэгїй ехэ тула єєрыгєє хайрлангїй, бэеэ тушаахаар сэдьхэжэ байнаб. Таанад намайе хїлисэгты! - гэхэдэнь, тэрэнэй албатан, Хориин арбан нэгэн отогой улад ехэтэ гасаланда дарагдажа, Балжан хатан эзэнээ хайрлажа, яаха аргагїй гашуудалта байдалда ороходоо:
– Танай заабари їреэлые хїндэтэйгєєр тогтоожо абаад, энэ ехэ хатуужалта эсэслэлые аймшаг сухарилтагїй табићандатнай ядаран, шаналжа байха зуураа, бидэ, Хориин арбан нэгэн отогой харьяатан зонтнай бїгэдєєрєє энхэрэл ехэтэ эхэ мэтэ ашыетнай мэдэрэн, арюун ћайхан сэдьхэлыетнай зїрхэндєє хадагалан, алдар ехэтэ нэрыетнай ухаандаа мїнхэлэн ябаха болтогойбди! - гэжэ тангариглан хэлэхэдэнь, Балжан хатан:
– Таанадни маша ћайханаар тогтообот! – гэжэ, тиин хахасахын хирэндэ нэхїїл сэрэгїїдэй ерэхэ зуура:
– Таанадни, эндэ байжа болохогїй, эсэргїїсэлтэ хэжэ байнгїй, али болохо зїг шэг барин, холодон хоргодожо тэрьелэгты! Би гансаараа бэеэ тушаахаб! – гэхынь хирэндэ, мориниинь заадан дэбхэржэ, сабшан турьян дугташаха зуурань, хазаарайнгаа жолоо бэхилэн барижа байха їедэ, нэхїїл сэрэгэй холоћоо харагдахынь бараанда, эндэ байћан харьяата уладынь урда хэлэгдэћэн ёћоор, али болохо зїг шэгтэ зугадан тэрьелбэ.
Тэдэ сэрэгшэд гансаараа байћан Балжан хатанда хїрэжэ ерэмсээрээ, шэрїїн хатуугаараа барижа абаад, хэлэшэгїй муухай бїдїїлиг абари ааша гаргахадань, Балжан хатан хэлэбэ:
– Ноён эсэгын зарлиг дабаха ёћо їгы гэлэй. Зарлигай ёћоор боложо ханагты! – гээд, бэеэ їгэхэдэнь, элшэ сэрэг Балжан хатанай баруун хїхыень отолжо алаад, толгойень толгой мэтэ газарта, бусад хїл гарыень, тэрэшэлэн мори эмээлынь хэћэг хэћэгээр орхибо. Толгой орхићон газарынь мїнєє хїрэтэр «Балжан толгойто» нэрэтэй хада байна, бэеыень алаха зуураа, хаяћан нэгэ нуур «Балжанын нуур» гэжэ нэрэтэй байна. Хатанай шэмэгэй ёдоргынь орхићон газар «Ёдорто» гэжэ нэрэтэй болобо, тогооень орхићон газарынь «Тогоото» гэжэ нэрэтэй болобо, морииень нэгэ голдо орхићыень «Хара Морито» болобо, алтан эмээлынь орхићон газар «Алтан Эмээлтэ» гэжэ нэрэтэй болобо. Иигэжэ тэрэ элшэ сэрэг єєрынгєє ноёной захиралтаар їйлэдэжэ, сэдьхэлээ хананги гэдэргээ ехэ баяртай бусаћан гэхэ.
Иимэ гашуудалтай хэрэгэй болоходо, Бїїбэй Бэйлэ ноёной хїбїїн Дай Хун тайжа гэдэг сэдьхэлээ гутажа, Балжан хатаниие зобоожо алуулћан эсэгэдээ гомдол муулар табижа эрхэн, эсэгынгээ тїрэ залгамжалан сахихаћаа огто арсаад, баруун зїг барижа ошо ошоћоор, халхын Эрдэниин Жуугай хїреэн ошожо, лама санаартаниие бараалхан, ушар шалтагаанаа айладхан, убашва боложо, бїхэли наћандаа басаг сахин, амидаржа ћуућан байна.
Монголой тїїхэ домогууд соо «Балжан хатан» тухай иигэжэ хэлэгдэнэ: «Гурба нуурын аршаан гэжэ байгаа. Зай, энэ гурбан нуурын аршаан хаялда энэ Балжан хатан гэдэг байжа байсан. Тиигээд хойшо гараад ябахадаа тэрїї хойно ошоод, Бальжан хатан юрєєл хэлэжэ, «би одоо хэдэн їри хїїгэдни сайн сайхан ябажа байна, энэ одоо сїнтэй адлихан иимэ сїн сайхан ябахань болтогой!» – гэбэ ха. Тэрэ одо буряадш їндэстэн гэхэдэ, хайшаа юм, халхаш гэхэдэ, хайшаа тиимэ хїїхэн байсан байгаа юумэ? Тэрэ хойшо нютагтаа хїн зоноо абаашажа, баруун хїхэнэйнгєє сї тэрэ Балжан хатанай нуурта дусаасан ушараас тэрэ усан сагаан байдаг гэжэ настайшуул яридаг».
Энэ тїїхэ манай Буряадта хэлэгдэдэг тїїхэћээ гансал Балжан нуур тухай багахан хэћэг хэлэгдэнэ. Харин дээрэ дурсагдаћан тїїхэ соо Балжан хатанай арад зонойнгоо тїлєє тэмсэл дурдагданагїй, харин хойшоо нютагаа ошожо ябахадаа, їхибїїдээ їреэгээд, нуурта баруун хїхэнэйнгєє ћї дућааћан болоно бшуу. Тиигэжэ тэрэ нуур сайдамтай, їхибїїдэйнь ћайн ћайхан, їнэр баян ябахыень гэршэлћэн Балжан хатанай нуур болоно. Монголой тїїхэшэн Цэдэндоржо Балжан хатаниие буряад гї, али халха монгол угтай хїн гї гэжэ хїсэд илгаруулан хэлэжэ шадахагїй байна. Гадна хори буряадууд оройдоошье дурдагданагїй. Хэнэйшье мэдэћээр, «Балжан хатанай тїїхэ» хори буряадай тїїхэ болон ажабайдалтайнь нягта холбоотой ха юм. Энээн дээрэћээ хараад їзэхэдэ, эндэ дурсагдаћан тїїхэ ехэ ћонин, єєрын шэнжэтэй гэжэ тэмдэглэхээр.
Тиихэдэнь Сэрэнэй Цэдэндоржо гэжэ хоёрдохи тїїхэшэнэй «Балжан хатан» тухай хєєрэћэн тїїхыень дээрэ дурсагдаћан домогтой сасуулан їзэхэдэ иимэ. Хори буряадууд хадаа Хун Тайжа гээшын, Балжан хатан гээшын энжэ албатан байћан. Монголћоо таћаржа ошоћон, баруун монголшод гээшэ гї гэжэ ћанахаар.
Галдан Бошогтын дайнай їедэ хойшоо гараћан гэхэ. Балжан хатан дайсадта баригдажа: «Минии арад зон їдэжэ ябаха ћаань, нуурай ућан сайдамтай сагаан болог», – гэжэ баруун хїхэеэ отолжо хаяћан. «Їри їндэћэ таћарха ћаань, хара ућаараа байг», – гэжэ хаяћаниинь сайдамтай болоћон гээд, баћа нэгэ тїїхэ їреэлээр дїїргэнэ.
Тиихэдэ дээрэ дурсагдаћан Балжан хатан тухай хоёр тїїхэ удха шэглэл зорилгоороо адлирхуу гэжэ тэмдэглэхээр. Эндэ хараад їзэхэдэ, Балжан хатан, нэгэдэхеэр, їхибїїдэйнгээ, хоёрдохёор, арад зонойнгоо тїлєє їреэл хэлээд, баруун хїхэнэйнгєє ћї нуурта тїрїїн дућаана, гурбадахяар, хаяна. Тиигэжэ нуурай ућан сайдамтай сагаан болоћон юм гэћэн тїїхэтэй. Монгол тїїхэшэн Сэрэнэй Цэдэндоржын хєєрэћэн тїїхэ удхаараа манай буряад зоной дунда хэлсэгдэдэг тїїхэдэ дїтэрхы, юундэб гэхэдэ, тїїхэшэн нютагайнгаа урданай їбгэдєєр хєєрэлдэдэг байћан. Тиихэдэ Дадал сомондо тїїхэшэнэй нютагта хори буряадууд ажаћуудаг гэжэ тэмдэглэхээр. Эдэ бїгэдэ С. Цэдэндоржын тїїхэнїїдтэ нїлєє їзїїлээ, жэнхэни буряад тїїхэнїїдэй удха найруулга ехэнхидээ хубилгагдангїй, тэрэ зандаа хєєрэгдэнэ гээд ћанагдана.


start=-47 , cViewSize=50 , cPageCount=1

3 сэтгэгдэл:

null
zulzaga (зочин)

hi hugshuun.ene haana hiin heleer bichsen ym be?hel hugalchih geed...goy goy ym ikh bichih ymaa.amjilt.

HORIDOIMERGEN (зочин)

sainuu? mongol heleer bichsen baigaa. buriad-mongol ayalgaar bichigdsen. ayalga dundaa hori buriadiin ayalguugaar bichigdsen bna. chamd amjilt huseye.

amar (зочин)

kkkkkkkkkk onoogiin shine ueiin zaluugiin hamgiin tod jishee bol deerh zulzaga gegch zochin yumuu da! bi halh l da gehdee buh ayalguugaa mednee xa xa xa haanhiin heleer bichsen yum be genuu? aay ya ya...

Сэтгэгдэл үлдээх



(нийтэд харагдахгүй)

(оруулах албагүй)
(HTML синтакс зөвшөөрөгдөөгүй)


(Зурган дээрх тоог оруулна уу)


©2009 HORIDOIMERGEN | Template Blue by TNB