HORIDOIMERGEN : БАБЖА БАРАС БААТАР

БАБЖА БАРАС БААТАР


Балжан хатанай ударидалга доро хориин арбан нэгэн эсэгын зоной Їбэр- Монгол оронћоо Хинганай ара, Далай болон Буйр нуурнууд шадархи Баргын талаћаа Їлирэнгын гол, Хуандайн тала, Хїхэльбиин шэлэ худар нїїжэ ерээд, саашадаа Бїїбэй Бээлын эльгээћэн сэрэгћээ дайган тэрьелжэ ерэхэ їедэ, Хориин зоной зариманиинь байћан газартаа їлэћэн байгаа. Хинганай їбэр багаар їлэћэн Хориин зон тэндэхи хамнигадта харшалагдажа байдаг болоћон гэхэ. Хориин хуасай отогой боохой хїхїїрэй Бїхэ Бэхи гэдэг їгытэй шадалтай, ан гїрєєл агнажа, хоолойгоо тэжээдэг хїн байћан гэхэ. Тэрэнэй гэргэниинь баян айлда арћа элдэхэ, хубсаћа хунар оёжо, їл хоолоо тэжээлсэдэг ћэн ха. Бїхэ Бэхитэн гурбан хїбїїтэй байћан байгаа: ехэ хїбїїниинь Бабжа гэдэг, дунда хїбїїниинь Хондоли гэжэ нэрэтэй, багань муу Тантяана солотой ћэн ха. Эдэ гурбан хїбїїдынь абынгаа агнуурида гараха, эжынгээ айлда арћа элдэхэ, оёдол хэхэеэ ошоходо, гэртээ їдэрєє їнгэргэн наадажа, аба эжыгээ хїлеэжэ байдаг байгаа. Бїхэ Бэхитэнэй зєєри гэхэдэ, хана соорхой шара ћэеы гэртэй, хамаг юумээ ашадаг хаћаг тэргэтэй, хашал хула моритой, ћаамал харагшан їнеэтэй, хотошо халтар нохойтой ћэн ха.
Тиин жэл саг їнгэрхэ тума Бабжа хїбїїниинь єєдєє боложо, долоо наћатай байхадань, мїнєєхи эхэнь баруун тээнь байћан нэгэ баян айлда арћа элдэхэеэ ошоод удахадань, гэртээ гурбан хїбїїд хїлеэжэ ядаад, аха Бабжа дїїнэрээ гэртээ байхыень орхижо, єєрєє тэрэ баян айлда эхэдээ ошобо ха. Тэрэ баянай хотон орожо ябахадань, зуудаг нохойгоо табиба ха. Тэрэ нохойнь Бабжын урдаћаа аржаганан сэхэ ерээд аћахадань, Бабжа хїбїїн тэрээнтэйнь носолдохо зуураа, хоолойћоонь таћа бажуужа, амынь заа татаад, їхэтэр шэдэбэ. Тиин хэды шулга нюлга хазуулћаншье ћаа, «ёо» гэжэ ёолохо юумэ їгы, хашалгїй тэрэ хотон айлай газаа ерэжэ, эжытэеэ уулзан байхыень зон хаража, ехэтэ гайхалсан, ямар гайхамшагта бїхэ шадалтай, зоригтой їхибїїн гээшэб, баатарлиг хїбїїн байна гэлсэн байгаа ћэн ха. Мїн энэ хїсэтэ хїбїїн хожомоо тэнсэлгїй бїхэ болоходоо, зондо ћайн муушье байжа магад гэћэн їгэ тараба ха.
Эхэнь хїбїїгээ хайрлан дахуулжа, тїргэхэн гэртээ бусаба. Бїхэ Бэхитэн гурбан хїбїїдээ гэрћээ гаргангїй байхыень заажа, ћэримжэтэйгээр хуушан хэбээрээ ажаћуужа байха їедэнь, тэндэ байћан хамниган улад элдэб эсын їгэ тараажа, Бїхэ Бэхиие хашажа, зїршэхэ ябадалынь тїргэдэн байба.
Саг жэл ошожо, Бабжа хїбїїн юћэн наћа хїрэбэ ха, тиихэ їедэнь эсэгэнь ан агнажа ябатараа, нэгэ ехэ хабсагай шулуунай хїндыћєє эртэ сагта хадагалћан баатар хїнэй багажа зэбсэг, хуяг дуулга, номо ћомо оложо асараад, ћэеы гэрэйнгээ дээбэриин забћарта хабшуулан, тараажа хадагалба. Тэрэнииень Бабжа хїбїїн мэдэдэг байћан тула эхэ эсэгынгээ їгы байхада номо ћомыень дээбэриин забћарћаа абажа, тэрэнээ хїбшэлэн харбажа їзэдэг байба.
Нэгэтэ гурбан хїбїїдэй гэрээ ћахижа байтар, тамхи наймаатай нэгэ хамниган орожо, элдэб эсын їгєєр доромжолон мїшхэжэ, ама хамар руунь тамхи хэжэ, хоёр дїїнэрынь уй-хай табилдан байхадань, Бабжа хїбїїн тэрэ хамниганда диилдэнгїй носолдоходонь, тэрэнь ехэтэ хороо бусалан, занан зандан гаража, зїїн гїбээ тээшэ мориндоо мордон ошобо. Тиихэдэнь хороо бусалћан Бабжа мїнєєхи хадагалћан номо ћомо дээбэриин забћарћаа абажа, хїлєєрєє номоёо тэртэдэн хїбшэлєєд, газаашаа харайн гаража, годлиёо хїбшэдэнь онолон харахадань, мїнєєхи хамниганиинь зїїн гїбээгэй оройдо ябахадань, тэрээниие шэглїїлэн шэбшэжэ харбахадань, зэнгэй дуун зэдэлэн, зэбын абяан шиияжа оноод, тэрэ тамхи наймааша хамниганиие далхи сагаан моритойнь таћа сохин унагааба. Тиигэжэ дайсанаа тїрїїшынхиеэ дараћан Бабжа баатар хїбїїн дїїнэртээ иигэжэ хэлэбэ:
– Альгандамни аниртай гэжэ, Хургандамни жинтэй гэжэ тэрэ хїн хосорбо, – гээд, номо ћомоёо байрадань хадагалаад, гурбуулан гэртээ байха їедэнь, эсэгэнь ан гїрєєћэ барићан олзо ехэтэй, эхэнь эдихэ юу хээтэй болоод ерэжэ, ехэ тогоо тодхожо, сай мяха шанажа булта эдеэлжэ байха їдэшын їедэ, хойто ханадань байћан хурганай багтаха нїхєєр танигдаагїй нэгэ эхэнэр дуутай хїн иигэжэ хэлэбэ:
– Энэ їдэр уляад хамнигадай тамхи наймаатай нэгэ хїниие моритойнь харбан алаћыень олон зон суглан їзэжэ, ехэтэ гайхал болоћон аад, энэ хїниие маанадай дундаћаа хэншье харбаагїй, харин Бїхэ Бэхиин Бабжа хїбїїн харбажа болоо, бидэ їнинэй ажагладаг, їзэдэгшье ушарћаа яашье танай хїбїїн харбаћан байха гэжэ хэлсээд, мїнєє ћїни тэдэнэй сэрэг ерэжэ, танайхиие бїћэлжэ абаад, їгы хэхэ гэжэ бэлэдхэжэ байна. Таанар мэнэ гэћээр бушуу юумэеэ бїрин тїхеэрэн, эндэћээ зугадан тэрьелжэ, холо газар ошогты, – гээд, харагдангїй тїргэн їгы болобо.
Тиихэдэнь Бїхэ Бэхитэн мэгдэн, ћэеы гэрээ задалаад, хана, уняа, тооно, туурга, дээбэри, їрхэеэ ооћор бїшэтэйнь хаћаг буха тэргэдээ ашажа, забћараарнь унтари, хубсаћа, тогоо торхо гэхэ мэтэеэ хабшуулжа, хоёр бага хїбїїдээ бараанай забћараар зохёон ћуулгажа, хашан хула мориндоо эмээлынь тохожо, буха тэргэ хїллэбэ.
Бїхэ Бэхитэнэй нїїн ябаха їедэ, тэдэ хамнигад боро хараанаар тойрон ерэжэ, тэдэниие бариха гэхэдэнь, гэр малтаяа їгы болошоћон байба. Тиихэдэнь харанхы болотор эндэ тэндэ, энээгїїр тэрээгїїр холо ошоогїй байха гэжэ бэдэрээд, огто олдохогїй харанхы болоходонь, їглєєнћєє бэдэрхэ гэлдээд тараба. Тиин тэрэ голойнгоо эрьедэ амараад, їдэшэ тээшэ болоходо, дахинаа тїхеэрэн мордожо, урда мэтээр яба ябаћаар, їглєє їдэрынь болохо хирэндэ эдэнэр Адуун Шулуунай ара забћарта, нэгэ зохид газарта тогтожо, мори бэеэ хооллуулан амаржа їнжєєд, мїн гурбадахи ћїниин эхилхэдэ, дахинаа тїхеэржэ мордоод ябаха зуураа, Бїхэ Бэхи болбол урдын аха дїїнэрэй нїїћэн газар хаана бэлэй, Онон мїрэниие али уламаар гаталдаг тухай хэлсэдэгые шэбшэн тїїхэлэн бодожо, нилээд удаан ябаћаар байтараа, Онон мїрэнэй урда эрье тулан хїрэжэ ерэхэдээ, Сэрэг Нарћан тушаа сэхэ ерэћэнээ їдэр болохын хирэндэ бараглан мэдэжэ, зїб ерэћэнээ хэлэжэ, баясан байгаа бэлэй.
Онон мїрэнэй хойто тэбсэг дээрэ, їндэр уулын бооридо, сэрэг нарћанай жэрылдэн, ћалхинда шууян-хїїен байгаа сууряанай дунда Бїхэ Бэхитэн ажана тїнжэн ћууха зуурань, гурбан хїбїїдынь їе дээрээ улам їндыжэ, борьбо дээрээ бодон бордойжо, эхэ эсэгын тућа тулгуури боложо байба. Ехэ хїбїїн Бабжа гэдэгынь агнан тагнан, ан гїрєєл олзолхо, холо ойгуур ажаћуућан хориингоо аха дїїнэртэй ушаран золгохо, уулзан ярилдахадаа, хїсэтэ їндэр бэетэй, хїнгэн солбон ябадалтай, хїхюун хїндэмїїшэ зантай, шадамар бэрхэ шадалтай байћанаа харуулжа, хїн зондо хїндэлїїлэн, тїрїї зоной зэргэдэ жагсан ябадаг байба. Тиин Бїхэ Бэхитэнэй бїтэн бїлеэн Онон голой эрьедэ амгалан ажаћуужа байдаг тухай, Бабжа хїбїїнэйнь бараг эрэ боложо, баатарай шэнжэ абажа байћан тухай ћураг суу холо ойро улам ехээр тараба, Урда-Монголой эртын їћєєтэ уляад хамнигад хїрэтэр сууряатан дуулдаба.
Угћаа їћєє хяћаа, хоро шараа бусалжа байћан уляад хамнигад Бабжа хїбїїе барижа алаха зорилготойгоор гуша гаран ћаадагта сэрэг эмхидхэжэ:


Тєєнтэй хїрин моритой,
Тїмэр дуулга малгайтай,
Тїйдхэгшэ шэрїїн шарайтай
Тїлхэшэ онготой бєє ахай
Турлааг Айбала гэгшые
Тїрїїлэн ябахаар табиба,


Удангїй тэдэнь Онон мїрэнэй эрье тулажа ерээд, хайшан гэжэ хаагуур гараха тухай ярилдан хэлсэжэ байха їедэнь, Онон мїрэн нилээд ућа ехэтэй, ћабаараа мушхаран долгитожо урдан байба. Саанань сэрэг жэрылдэн харагдахадань, энэ Бїхэ Бэхитэнэй нютаглажа байћан газар мїн байна, энэ мїрэниие яажашье ћаань гаталха ёћотойбди гэлсэжэ, морёороо Онониие ћэтэ тамаруулан гараад, Бїхэ Бэхитэнэй зїг шэглэн ябаха їедэнь, їглєєнэй наран гаража байћан саг аад, Бабжа хїбїїн хоёр дїїнэрээрээ гэртээ сайлажа байба.
Гэнтэ газаань хїнїїдэй дуугаралдаха шэмээн дуулдахадань, Бабжа хїбїїн тїргэн гэрћээ гаража харахадань, олон пэгшэгэр багажа зэбсэгтэй, ћаадаг номотой жагсамал сэрэг ерэжэ, тэдэнэй тїрїїндэ тєєнтэй хїрин моритой, тїмэр дуулга малгайтай тїрїї ноёниинь бадарган шанга хоолойгоор:


Їћєєтэ юумэ їлэ хїтэл дээрэ гэдэг,
Одоол шамтаяа ушарба хабди.
Зай, Бабжа хїбїїн,
Бэеэ бэелээ байнаш,
Баатар хїсэтэй болоо гїш?!
Шинии тєєлэйдэ ерээбди !!!
Ши маанадћаа ћїрдэн айжа,
Тєєлэйгєє табин залаха гїш?
Тїргэн намда харюуса! – гэн, хашхаржа байба.


Тиихэдэнь Бабжа хїбїїн багаханшье бахардан айнгїй, харюудань хэлэбэ:


– Би хїн гэжэ хїнэй
Хїбїїн байћан тула
Эрэ хїнэй ёћондо
Ээмэй хїсєєр туршалсахаб.


Эрхын хїсєєр тулалдаха гэдэгэй ёћоор хуяг дуулгаяа їмдэжэ, багажа зэбсэгээ абаћуу! Ёћо журам мэдэхэ холын хїндэтэ айлшад! Тїр зуура хїлисэжэ, хїлеэн соёргогты! -гээд, тїргэн гэртээ орожо, хуяг дуулгаяа їмдэжэ, багажа зэбсэгээ зїїгээд, їнэн бэеэ бэелэн, їргэн сээжэтэ, їндэр бэетэ, бар хїсэтэ, баатар шэнжэтэ болоод, гаража ерээд:
– Зай, хїндэтэ айлшад, манай тулалдаха газар тэрэ баруун-хойто Болзоотын боро толгойн орой дээрэ аад, би тїргєєр ошоћуу! Таанад, хїндэтэ айлшад, хойноћоом ошооройгты. Зїгєєр їгэ їгэеэ хїндэтэйгєєр андалдан хэлсэжэ, болзорто байлдаагаа саг соонь эхилхэ бэзэбди! – гэжэ хэлээд, Бабжа хїбїїн шадалаараа гїйн ошобо. Тиихэдэнь тэрэ сэрэгїїд хойноћоонь шамдан ошоходоо, Бабжа хїбїїн тэрьедэжэ болохо гэн дїтэлхэдэнь, тэрэ номо ћомоо хїбшэлэн, онолон татаха зуураа, хадын модоной сууряататар, ойн модоной эрьетэр хашхархадань, сэрэгшэдэй морид хуухиран собхоролдожо, сэрэгшэд сошожо ћїхирэлдэхэдэнь, хара ћалхин хааяба, хамхуул їбћэн хиидэбэ, хажуугаархи дайда шууяба. Иигэжэ байха їедэ Бабжа хїбїїн шэбшэн байжа хэлэхэдээ:


– Таанад,
Ћїрэглэн олоороо жагсаалћан
Ћїртэ сэрэг тїгэлдэр
Ћїрэг сэрэг туладатнай,
Би
Болзоотын боро толгой дээрэ
Бодо гансаараа байћан тула,
Минии
Яћамни бэхижээгїй,
Шућамни эдеэшээгїй,
Залуу уяхан бэетэй,
Налуу зулгы сэдьхэлтэй байћан тула,
Би тїрїїн эхилћїї!


– гэжэ хэлээд, сэрэгшэдэй тїрїї ноёной тєєнтэй хара мориной байжа ядан, Бабжын хашхараанда сошон, єєдєє собхорхо їедэ, хуягайнь забћар шагаан:


Тїрїї ноён
Турлааг Айбалын
Алаг эреэн зїрхые
Алдангїй тудажа,
Ами бэеыень хороожо,
Алдалуулан унагаа!


– гэн, номо ћомоо шэбшэн харбажархихадань, зэнгэй дуун зэдэлээд, зэбын дуун ханхинаад, тєєнтэй хїрин дээрэхи тїрїї ноён Турлааг Айбала бєє ахай гэгшэ булуутан унажа, мориниинь їхэћэн эзэнээ тойрон гїйжэ байба.
Энэ їедэ Бабжа хїбїїн хоёрдохёо номоёо ћомолжо, бахардаад байћан сэрэгшэдые удаа дараа харбан, долоон хїниие унагааба. Тиихэдэнь хамниган сэрэгшэд ћїрдэн айжа, гэдэргээ тэрьедэн гїйлдэхэдэнь, Бабжа хїбїїн тїргэн гїйжэ ошоод, тїрїї ноёной тєєнтэй хїриниие хурылан шэбшэжэ барижа унаад, тэдэ тэрьелэн ошоћон сэрэгшэдэй хойноћоо хїсєєд, мїн долоон сэрэгшэдые харбажа унагааћаар ябатараа, Онон мїрэнэй эрьедэ хїрэжэ ерэхэдэнь, мїнєєхи сэрэгшэдэй хахадынь тамаруулан гарахаар ућан соо ябаба. Тэдээниие харбан хороохо аргатай байбашье, Онон мїрэнєє дайсадай шућа нюћаар бузарлахаћаа тэбшэжэ, шархатан їлдэћэн амиды сэрэгшэдые їгэ хэлэ залган, нютагтаа бусагты гэжэ орхићон бэлэй.
Тиин Бабжа хїбїїн дїїнэртэеэ хамта тэдэ сэрэгшэдћээ їлэћэн арбан дїрбэн морииень туужа асараад хорёодо оруулан, хашан баряад, ћойћоной удаа гэртээ ерэжэ, хуяг дуулга, багажа зэбсэгээ тайлажа хадагалба. Тэрэ хамнигад сэрэгтэй дайлалдаха їедєє, ехэ ундасан хоолойгоо хатаћан тула ћаба ћуулгатай айраг тарагаа ћуулга ћуулгаар гудамхин уужа, айрћа мяха бїхэли бїхэлеэр залгижа ћїлдэрћэнэй ћїїлээр, дїїнэртэеэ ћайн моридыень барижа, хоёр гурбаар зэргэшїїлэн хїллєєд, зэр зэмсэгээ абажа, дїїнэрээ ћуулгажа боожолуулан, єєрєє тєєнтэй хїриндэнь мордожо, хамтадаа мїнєєхи алдалан унаћан дайсадай хїїрые тэргэдээ тээн ашажа, ондоо нэгэ холо газарай хїндыдэ абаашажа хїдєєлєєд, дээрэћээнь элћэ шоройгоор хушажа далдалћан бэлэй.
Тиин тэдэнэр гэртээ ерэжэ, моридоо мулталан ћойгоод, гэртээ орожо, хоолложо байха їедэнь, эхэ эсэгэнь ерэжэ, газаа ехэ олон адуућан байхадань, ехэтэ гайхажа ороод, юун болоћон тухай ћурахадань, Бабжа хїбїїн болоћон ушар тухай эхинћээнь эсэс хїрэтэр хэлэжэ їгэхэдэнь, эсэгэ эхэ хоёрынь ушарынь ойлгожо, бїгэдэ ан-бун сэдьхэлээ амаржа, унда эдеэгээ хооллоћоной ћїїлдэ эсэгэ хїбїїн хоёр нэгэ мориндо мордожо, дїрбэн зїг, найман хизаарай холо саагуур тойрон ябажа ерэхэдээ, эдэ морид манай ябаћан мїр сарааћаа гаража ошохогїй гэжэ шэбшэжэ ерээд, эдэ ћойгдоћон моридоо эдеэлэн бэлшэг гэжэ табиба.
Иигэжэ хоноћоной їглєєдэрынь дїтэ шадар эндэ тэндэ ћуућан аха дїї аймаг угсаатанаа урин дуулгажа, хойто їдэрынь хїбїїдтэеэ аба хайдаг хэжэ, али арбан ћалаата буга хандагайнуудые алажа асараад, ёћошолон хубилан їелжэ їрилєєд, ехэ тогоонуудые тодхон шанаха болон сонгооходонь, айл хїршэнэрынь ерэн тућалалсажа, эхэнэрнїїдынь архи дарћа нэрэжэ бэлэдхэлсэбэ. Иихэ зуура Бїхэ Бэхи дунда хїбїїгээ абаад, Онон мїрэн ошожо, єєрынгєє хэћэн гїльмэдэ ороћон томо тула, хилмэ, гутаар, хадари, зэбгэн гэхэ мэтэ загаћадые барижа, нэгэ тэргэ болохо шахууе асаржа сонгоожо, элдэб янзын эдеэ умда тїхеэрэлгэ элбэг дэлбэгээр хэбэ. Дїрбэдїгээр їдэрэй їглєєнћєє эхилээд, гурбан хоног гуда найрлахын эхиндэ, ёћолол хїндэлэлэй соло дуудалган боложо, амарые айладхаха зуураа, Бїхэ Бэхи дїхэригэй дунда орожо, иигэжэ амаршалба:


Галзууд ахамад – даахай
Ураагаартнай мэндэ амар!
Хуасай отогтон – хандагай
Ураагаартнай мэндэ амар!
Шарайд отогтон – буга
Ураагаартнай мэндэ амар!
Хїбдїїд аха дїїнэр – бїргэд
Ураагаартнай мэндэ амар!
Харгана отогтон – бїрэхїй
Ураагаартнай мэндэ амар!
Бодонгууд отогтон – шоно
Ураагаартнай мэндэ амар!
Худай отогтон – шэлїїћэн
Ураагаартнай мэндэ амар!
Гушад отогтон – хуры
Ураагаартнай мэндэ амар!
Батанай отогтон – шандаган
Ураагаартнай мэндэ амар!
Хальбан отогтон – араата
Ураагаартнай мэндэ амар!
Сагаан отогтон – буура
Ураагаартнай мэндэ амар!


– гэжэ арбан нэгэн отогтониие єєрынь ураагаар амаршалан ёћолћоной ћїїлдэ сай манжа, сагаан эдеэ, тєєлэй мяха хоол барин зооглохыетнай доро дохин гуйжа мэдїїлхыем зїбшєєн соёргыт гэжэ уриба, хундагата духаряагаа аягалан бариба, нахиима найр болобо, хотоймо хурим болобо.
Тиигэжэ байха їедэ Бїхэ Бэхи дїхэригэй дунда орожо, бїгэдэ зондо хандан, иигэжэ хэлэбэ:
– Таанар, аха дїїнэр, Балжан хатантаяа тэшхэжэ, энэ хойто зїг нїїжэ ерэхэ сагтатнай би арга хабагїйдэжэ, тэндээ їлэћэн байнаб. Тиин намайе уляад хамнигад хашан харшалжа, їзэн ядажа байха їедэ, нэгэ тамхи наймаатай уляад хамниган хїнэй харбагдан алагдаћаниие їзєєд, тэрэниие ямаршье шалтаггїйгєєр ћалгаа гэжэ хара ехэ хардалга хэжэ, тэрэ ћїниндєє маниие барижа, алаха гэлсэжэ байћыень нэгэ ћайн хїн нюусаар дуулгажа, бидэ тїргэн тїхеэржэ, тогоо бусалхын урда їрдижэ, харанхыгаар тэрьелэн гараћан байнабди. Тиин таанадтаяа ниилэхэ ћанаатай мїр сараагааартнай мїшхэжэ, газар зїблэн тобшолжо, їдэр ћїнигїй ябажа, эндэ хїрэжэ ерээ бэлэйбди. Энэ нютагта аха дїї таанадтаяа ушаржа, ехэ ћайн амгалан арьбажан, зургаан жэлэй туршада ћуужа байтарнай, мїнєєхи Монгол ороной їћєєтэ уляад хамнигадћаа гушан зургаан ћаадагта сэрэг гэнтэ ерэћэн аад, тэрэ сэрэгэй тїрїїн –


Тєєнтэй хїрин моритой,
Тїмэр дуулга малгайтай,
Тїйдхэгшэ шэрїїн шарайтай,
Турлааг Айбала бєє ахай –


Гэрэймнай хажууда туласа ерээд, ехэ хїбїїн Бабжада хандан:
– Зай, Бабжа хїбїїн, шинии тєєлэйдэ ерэлэйбди! Ћайн дураараа їгэхэ гїш? – гэжэ бардам хашхархадань, Бабжа хїбїїн багажа зэбсэгээ, номо ћомо абаад, боржиигша Болзоотын толгой дээрэ гїйн гаража, тэдэ добтолхоор ерэћэн дайсантай тулалдахадаа, тїрїї ноёниие, удаа дараа бусадыень харбахадаа, Турлааг Айбала ноёыень, арба гаран сэрэгшэдыень хорооходонь, бэшэниинь айн, тэрьелэн ошоо. Тиин Бабжа тєєнтэй хїринииень унажа, тэрэ эзэгїй болоћон моридыень хуряажа, тоног багажа, эмээл хазаарыень олзолћон байхадань, бидэ эхэ эсэгэнь эзэгїй байћанаа ерэжэ, энэ болоћон ушарыень мэдэхэдээ, та бїгэдэндэ дуулгахын тула энэ найр хуримай суглаа татаћан шалтагаамнай болоно, – гэжэ Бїхэ Бэхи дїїргэбэ.
Тиин гэхэдэнь найр хуримда байћан зон иимэ гайхалта юумэ дуулан гэхэдээ, булта баяр баясхаланта байдалда орон, Бабжа хїбїїгээрээ омогорхон, тэрэнээ магтан, дарья табилдан байха їедэ, тїрїїндэ ћуућан галзууд отогой хабагай хїхїїрэй нэгэ тїрїї буурал толгойтой, ћоёо ћахалтай, задарюун томо бэетэй, томоотой янзын їбгэн ћуурићаа бодожо:
– Би энэ баяр баясхаланта ушараар эндэ сугларћан аха дїї хориин арбан нэгэн отогуудай хамаг зоной їмэнэћєє Бїхэ Бэхиин хїбїїн Бабжа баатарай соло дуудажа, Бабжа-Барас баатар гэћэн алдар нэрэ їгэхыемни зїбшєєн соёрхыт! – гэжэ хэлэхэдэнь, хамаг зон бїгэдєєрєє зэргэ ћуурићаа бодон:
– Бара, бара, бара даа – гэжэ хашхаралдан, дэмжэн байба. Энэ їдэрћєє эхилэн Бабжа баатар гэжэ алдаршаба. Иигэжэ найр хурим їдэр ћїнигїй гурбан хоногто хэжэ, эрын гурбан наада болон зугаа дэлгэжэ сэнгэлдэн, нютаг нютагаараа тараћан гэхэ.
Буряадай суута Бабжа баатар тухай олон тїїхэ домогууд арад зоной дунда хэлсэдэг. Монгол орондо Бабжа баатар тухай удха найруулгаараа ондо ондоо долоон домог бэшэжэ абаћан байна.
Эдэ тїїхэ домогуудые удхын талаар харахада, иимэ байна:
1. Бабжа баатарай харшаниие даража (харшан – хїнэй мяха эдидэг этэгээд амитан), залуу монгол басага абарћан тухай. ћїїлдэнь дайсанай гарта ороод байхадаа тэрэ залуу басагандаа абаруулћан тухай хєєрэгдэнэ.
2. Бабжа баатар дїї хїбїїн Хондолитоёо хайшан гэжэ хорото, мэдэлшэ хїгшэн удаганиие дараћан тухай.
3. Їбгэн Бабжын наћатай болоод байхадаа, дайсан боложо гасаалћан дїї хїбїїн Хондолиёо харбан алаћан тухайнь. Эндэ баатар хїнэй номоёо дэлихэдээ, заабол харбаха гэћэн сээр домоглол тухай хэлэгдэнэ. Энээнћээ боложо, їбгэрћэн Бабжа баатар дїї хїбїїгээ харбаћан юм гэжэ хэлэгдэнэ.
4. Бабжа баатар Хондоли дїї хоёрой бага балшар ябахадаа, їншэржэ, тїрэћэн эхэћээ гээгдэжэ, їбгэн абатаяа зобожо, хамнигад зоной хажууда єєдєє боложо, тїрїїшынгээ баатарлиг ябадал гарган, нэрээ нэрлїїлжэ, алдар габьяата харгыдаа гараћан тухайнь.
Энэ тїїхэ соонь буряад хамниган зоной дунда анхан байћан харилсаа хёмороон тухай тобшолол харуулагдана гэжэ ћанахаар. Юундэб гэхэдэ, залуу баатарнууд хамнигадћаа тэрьелжэ ябатараа, нэгэ толгойн оройдо гаража, дахуул ябаћан зоноо диилэжэ, тїрїїшынгээ байлдаанда илажа гараћан байха юм.
5. Хори буряадуудай урдаћаа хамнигадай хїсэтэй баатартай тулажа, тэдэниие Байгал тээшэ хашажа, Ононћоо хойшо гаргаад,урда бэедэнь єєрєє эзэлжэ ћуућан гэжэ тїїхэдэ хэлэгдэнэ. Тиигэжэ байхадань, буряадай суута баатар Бабжа тїрєє. Тэрээнтэй хамниган баатар хїсєє їзэхэдєє диилдэхэ байжа, ћєєргєє тэхэрижэ ошоћон. Тиигэжэ буряад хамниган зон эблэржэ, дай хэхэеэ болижо, суг зэргэлэн ажаћуудаг болоћон тухайнь.
6. Бабжа баатар Хёлгосоондо ябажа байтараа, бахаћаа ехээр залд гэжэ бахардаћандаа номо ћаадагаа дэлижэ, нэгэ шэнэћэ таћа харбажархићан тухайнь.
7. Бабжын самса. Энээн тухай манда Сэрэнэй Цэдэндоржо хєєрэжэ їгєє ћэн. Энэ домог хєєрєєн ехэ ћонин гэжэ ћанагдана: «Бабжын самса» гэжэ Хэжэнгын дасан соо нэгэ самса минии багада байдаг юм ћэн ха. Тэрэ самсань загаћанай хашарћан шэнги гурбан дабхар, утаашаа метр гаран, хїндэлєєшєє бараг метр тухай тиимэ юумэн байдаг юм ћэн. Бабжын дайнда їмдэдэг тїмэр самса тухай хєєрєєн бии. Харин тїїхэшэн єєрынгєє хараћан їзэћэн юумэеэ хэлэхэдээ, Бабжын байћан юм гї, али бэшэ гї? Би мэдэнэгїйб» гэжэ ехэ марган татаа ћэн. Бабжын хїжэ яћан сээжэ соонь шонын тїрэћэн тухай, хїлэйнь гайхалтай ута яћатай тухай хєєрєєн манай эндэ ябадаг, энээн шэнги алибаа урданай сэрэгшэнэй їмдэжэ ябаћан самса Бабжын гэжэ табићан байжа болохо.
Гадна Бабжын їри ћадаћан мїнєє їеын Дадал Сомондо ажаћууна гэжэ С. Цэдэндоржо, Мїнгэморьтын тїїхэшэ Цэдэндоржо хоёр хєєрєє. Цэдэндоржо Бабжа тухай хєєрэхэдєє, Бабжын угай зоной нэрынь лаблан: «Тэрэ Бабжа баатарынь угша гэжэ Дадал дээрэ биил дээ, одоо тэдэ ехэ угшаниинь гэдэг юм. Балдан гэжэ бии, одоо хїїгэдэйнь хїїгэд болоо юм бэд даа, тиихэдэ одоо Бабжын аргагїй уг удамай хїн гэжэ яридаг юм. Аягїй бїдїїн дуутай хоёр хїїгэд бии даа. Буряадаарш дуулахадаа, жэгтэйхэн гоёор дууладаг. Бабжа энээхэн ганса Буряадай тїїхэтэй баатар даа», – гэжэ хєєрєє ћэн. Манай эндэ їльгэршэд Бабжа тухай тїїхэ, домогуудые хэлэхэдээ, Хори, Ярууна, Хэжэнгэдэ Бабжын угсаатан бии гэжэ тэмдэглэдэг.
Бабжа тухай тїїхэ эндэ удхаарнь харахада, манай Буряадта хэлэгдэдэгтэл адли гэжэ хэлэхэ ёћотойбди. Бабжа їбгэрєєд байхадаа, дайсан боложо гасаалћан дїї хїбїїн Хондолиёо харбахадаа, «нидхэ зубхияа тэртэдэћэн байгаа». Тиигэжэ гїйлгэлдэжэ ябаћан мориной тїбэрєє шагнажа: «Хотогор шарын (дїї хїбїїнэйнь унадаг морин) хотолоо шэнги, Хондоли дїїгэй хашхараан шэнги хїн ерээ юм ааб даа» гэжэ годлиёо оншолоод табихадаа, Хондоли дїїгэйнгээ тархи таћа харбаћан. «Баатар номоо дэлихэдээ, заабол харбажа ћаладаг байћан» гэжэ тїїхэшэн тобшолон хэлэнэ.
Бабжын дїї хїбїїн Хондолиин наћа бараћан тухай хэдэн янзын тїїхэ, домогууд бии юм. Иимэ нэгэ домог Баян-Уула сомондо ажаћуудаг Дїїдэйн Намжилмаа гэжэ тїїхэшэнћээ бэшэгдэћэн байна. Тиихэдэ баатар дайсан ерэбэ гэжэ номоёо дэлеэд, харбахынгаа урда баћа:


«Хонгор мориной тїбэргєєн шэнги ћэн,
Хондоли дїїгэй шэмээн шэнги байгаа ћэн даа. Яахаб»


– гээд, годлиёо табижархићан гэхэ. Тиигээд лэ далда орожо ябахадань, сээжыень ходоро харбажархићан. Эндэ баатар хїн ехэ мэргэн, харбаћан юумэеэ алдадаггїй гэжэ тобшолон хэлэгдэнэ.
Эндэ дээрэ хэлэгдэћэн жэшээнїїдые хараад їзэхэдэ, Бабжа баатар тухай тїїхэ, домогууд удхаараа, єєрынгєє юрэнхы тїхэл маягаараа буряад тїїхэ домогуудтал адли гэжэ тэмдэглэхэ байнаб.


start=-100 , cViewSize=50 , cPageCount=0

Сэтгэгдэлгүй байна

null

Сэтгэгдэл үлдээх



(нийтэд харагдахгүй)

(оруулах албагүй)
(HTML синтакс зөвшөөрөгдөөгүй)


(Зурган дээрх тоог оруулна уу)


©2009 HORIDOIMERGEN | Template Blue by TNB